Mádenı týrızmge mán beretin kez

«Altyn Adamdy» qashanǵy aıaqqa taptaımyz?

Iá, endi qazaqstandyqtar shet­elge barýdy múlde doǵarmasa da, burynǵydaı qumartpaıtyny anyq. Bul – ishki týrızmdi ilgeriletýge úlken múmkindik. Týrızmniń túri kóp. Sonyń biri – mádenı týrızm. Sol mádenı týrızmdi damytýǵa qolaıly óńirdiń biri – Shyǵys Qazaqstan. Jıdebaı deısiz be, Berel deısiz be, Shilikti deısiz be, Aqbaýyr deısiz be, Qońyr áýlıe úńgiri deısiz be, Qıyn Kerish deısiz be, jipke tize bersek, alysqa ketermiz, osynaý qasıetti mekenderdiń barlyǵy oblys aýmaǵynda oryn tepken. Nesin aıtasyz, kórse, kóz toıarlyq, kóńil tebirenterlik ǵajaıyp jerler. Alaıda osy jerlerde alys-jaqynnan at arytyp kelýshi jurtqa tıisti jaǵdaı jasalǵan ba? Osy suraq oıqastap aldymyzdan shyqqanda taǵasyz tasqa salǵan tulpardaı tasyrqap qalatynymyz ras.

Iá, óńirde týrısterdi aparýǵa, uıalmaı kórsetýge bolatyn tarıhı jerler jeterlik. Máselen, Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy Berel jazyǵyna sondaǵy ǵajaıyp jádigerlerdi kórý úshin jyl saıyn 50 myńǵa jýyq týrıst keledi. Qazir Berelge jurt Altaıdyń jupar aýasymen tynystaı, ásem tabıǵatyn tamashalaı otyryp sharshamaı, shaldyqpaı jetedi. Sebebi burynǵydaı emes, jol ájeptáýir túzelgen. Jolaı Oralhan Bókeı, Qalıhan Ysqaq, Dıdahmet Áshimhan syndy talanttar dúnıege kelgen uly taýdyń qolatyndaǵy aýyldardy kóredi. Maýsym aıynda buǵylardyń múıiz kesý naýqanyn tamashalaýǵa da múmkindik bar. Muztaýǵa baramyn deseńiz de erkińiz. Biraq ol jaqqa jetýdiń masha­qaty kóp. Árıne, Altaıdyń artyq­shylyǵy, eń áýeli – ǵajaıyp tabıǵaty, sosyn tamyrly tarıhy. Týrıster osy úshin de Altaıǵa asyǵady. Abaı aýda­nyn­daǵy Abaı, Shákárim syndy ulylar máńgilikke tynys tapqan Jıdebaıǵa da qazir qınalmaı barasyz. Semeıden shyq­qan soń Kúshikbaı kezeńine bir toqtap, qysy-jazy aǵyp turatyn muzdaı bula­ǵyna jýynyp, bir sergip, odan ári Muh­tar Áýezovtiń týǵan mekeni Bórilige bir aıaldap, uly Abaıdyń kindik qany tam­ǵan Syrt Qasqabulaq, Eńlik-Kebek eskert­kishi men Qunanbaı babamyz urpaq­tarymen jerlengen Aqshoqyǵa bir me­ziret etseńizder, Jıdebaıǵa qalaı jetken­derińizdi ózderińiz de bilmeı qalasyzdar.

Bir súıinerligi, Syrt Qasqa­bulaq pen Aqshoqy bıyl 175 jyl­dyq mereıtoı aıasynda abattandyrylyp, kógaldandyrylyp jatyr. Kelýshi jurt demalatyn, zııarat jasaıtyn oryndar ázirlenýde. Buǵan deıin jurt Syrt Qasqabulaq pen Aqshoqyǵa soqpastan birden Jıdebaıǵa tartsa, endi baǵytyn sál ózgertip, biz ataǵan mekenderge aıaldaıtyny anyq. Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Yrǵyzbaı áýlıe kesenesine kelý­shiler qatary da az emes.

Ásirese áýlıe atyndaǵy jyl saıyn qazaq kúresinen óte­tin halyqaralyq týr­nır Bar­qytbel baýraıyna týrıs­terdiń kóp­tep kelýine áser etetin. Bıyl pan­de­mııaǵa baılanysty úl­ken sport­tyq sharanyń ótetin-ótpeı­tini ázir­ge belgisiz. Bul tarıhı oryndar «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Shyǵys Qazaqstannyń kıeli jerleri» kartasyna engen.

Alaıda osy tizimge ense de, týrısterdiń kelýi úshin tıisti jaǵ­­­daı jasalmaı otyrǵan jer­ler de bar. Sonyń biri – Zaı­san­ aýda­nyndaǵy Shilikti jazy­ǵy. 2003 jyly belgili arheo­log Áb­desh Tóleýbaev osy jazyq­tan el tarıhyndaǵy úshinshi «Al­­tyn Adamdy» tapqan bolatyn. Jer­gilikti jurt «Báıge tó­be» (onyń astynda babalary jat­qa­nyn qaıdan bilsin?!) atap ketken qor­ǵannan sol kezde 4303 dana altyn buıym shyǵyp, es­kertk­ish qundy jádigerleriniń mol­dyǵymen eldi tańdandyrǵan edi. Osydan 3 jyl buryn jumys saparymen Zaısan aýdanyna jol túskende Shiliktiniń dańqyn shy­ǵarǵan «Altyn Adam» tabylǵan jerge taǵzym etpegenimiz jón bolmas dep qasıetti orynǵa soqqanym bar-dy. Sondaǵy kórinis áli kúnge deıin kóz aldymda. Qorǵan Jalshı aýylynan 2 shaqyrym jerde or­nalasqan eken. Tarıhı mekenge al­ǵash ret taban tiregendikten ishteı «Altyn Adam» tabylǵan jer so­na­daıdan menmundalap kózge túsetin shyǵar, syrty qorshalyp, arnaıy belgi qoıylǵan bolar» dep oılaǵanmyn. Alaıda aýyl turǵyndarynyń biri arnaıy aparyp kórsetpese, syrttan kelgen jurt baıqamaı, elemeı óte shy­ǵa­tyndaı jaı tóbelerdiń biri se­kildi kóringeni ras. Aýyldaǵy aǵa­ıynnyń babalar súıegi jerlengen qorymnyń ústine kúl tóbe­niń ústine shyqqandaı kólik­pen emin-erkin shyǵa beretini de kóńil­ge kirbiń túsirgenin nesi­ne jasyraıyq?! Bul jer áli sol qalpynda tur. Syrty qorshal­maǵandyqtan jergilikti jurt «Al­tyn Adam» tabylǵan qasıetti tóbeni aıaqqa taptap júr. Osydan biraz jyl buryn oblys ákimi Danıal Ahmetov osynda aspan astyndaǵy mýzeı salynatynyn aıtyp edi. Ázirge qurylys jumys­tarynyń bas­talǵany baıqalmaıdy. Alaıda byltyr Shilikti qorǵany fılıal retinde «Berel» qoryq-mýzeıine qosyl­ǵanyn estigenbiz.

Erekshe eskertkishterge toly Eleke sazy

Shyǵys Qazaqstandaǵy sońǵy jyl­dary qundy jádigerler shy­ǵyp, el nazaryn aýdara bastaǵan tarıhı jerlerdiń biri – Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Eleke sazy jaılaýy. Eleke sazy eskertkishterin eń al­ǵash zerttegen tarbaǵataılyq ar­heolog Erden Oralbaıdyń aı­týynsha, bul aýmaqta 300-den astam qorǵan bar. «2018 jy­ly ustazym, belgili arheolog Zeı­nolla Samashev Eleke sazy jaı­laýynan tonalmaǵan «Altyn Adamdy» tapty. Osydan keıin bul jaqqa eldiń nazary aýa bastady. Rasynda, Eleke sazynyń týrıstik áleýeti joǵary. Joǵary bolatyny, mundaǵy eskertkishter san alýan. Qurylystary da ózgeshe. Qola dáýirinen bastap saq, ǵun-úısin, kóne túrki dáýirine deıingi eskert­kishter shoǵyry ornalasqan. Mun­daı eskertkishter elimizde sı­rek kez­desedi. Ekinshiden, bul jer­diń tabıǵaty da ǵajap. Jaılaý ǵoı. Sarqyrap ózen aǵyp jatyr. De­malys úılerin salyp, jaz ke­zinde bıe baılap qoısa, qandaı ǵajap! Meni arheolog retinde alańdatatyn bir dúnıe, qazir tonaýshylar kóp. Dál qazir Eleke sazynda kúzet bolǵandyqtan olar bara almaı júr. Erteń ne bolary belgisiz. Sondyqtan bul jer mem­leket qamqorlyǵyna alynyp, qaz­ba jumystary júrgizilgen qor­ǵandar qorshalyp, Bereldegi sııaq­ty qoryq-mýzeı ashylsa, jaqsy bolar edi», deıdi arheolog.

Eleke sazy Tarbaǵataı aýda­ny­nyń ortalyǵy – Aqsýat aýy­­­lynan 90 shaqyrym jerde or­na­lasqan. Joly táýir deýge kel­meıdi. Arheolog Erden Oral­baı osy joldy ázirge asfalttamasa da tegistep, retke keltirse, aqy­ryndap týrısterdi ákele berýge bolady degen oıda. Onyń oıyn­sha, Tarbaǵataı aýdanynyń ta­rıhı oryndary negizinde tý­rıstik marshrýt túzýge bolady. «Máselen, týrıster eń áýeli Yr­ǵyzbaı áýlıe kesenesi men Bóri Tos­taǵandy tamashalap, sodan soń Eleke sazyna barsa bolady. Qajet bolsa, olardy Eleke sazynyń ber jaǵyndaǵy qystaqtarǵa toqtap, mashınadan túsirip, ári qaraı atpen aparý da kóp qıyndyq týdyrmaıdy. Sonda olar tabıǵatty da tamashalaýǵa múmkindik alar edi» deıdi ol.

Eleke sazynan «Altyn Adam­dy» tapqan belgili arheo­log Zeı­nolla Samashev bul jaq­qa tý­rısterdi tartý úshin ınfra­qu­ry­lym du­rys bolýy qajettigin aıtady. «Ele­ke sazy jaılaýynyń aýma­ǵy óte úlken. Barlyǵyn qor­shaý múmkin emes shyǵar. Eń áýeli qazylǵan qorǵandardy jaq­sy­lap qorshaýymyz kerek. Árıne birinshi kezekte «Altyn Adam» shyqqan qorǵan qorshalyp, ús­tine Bereldegideı sarkofag­ sa­lynsa, jaqsy bolar edi. Osy oraı­da biz arnaıy joba ázir­­­lep, oblystyq Mádenıet bas­­­qar­­­masyna tapsyrǵanbyz. Usy­­­ny­symyzdy oblys ákimine de aıt­­­qanbyz. Byltyr osy aýmaqtan kóne túrki kezeńine tıesili keshen tabyldy. Bul, endi ǵajap es­kertkish. Elimizde balamasy joq. Qazba jumystaryn bıyl jal­ǵastyramyz. Sóz joq, bar jaǵdaıdy jasasa, Eleke sazy týrıs­­ter úshin taptyrmaıtyn oryn­ǵa aınalatyny anyq. Jaqsy jar­nama kerek. Týrızmge jan-jaq­ty qaraǵan jón. Ǵylymı týrızm degen de bar. Bul jaqqa О́s­kemen arqyly ma, Aıagóz arqyly ma, álde Aqsýat arqyly ma, áı­teýir arnaıy marshrýt qajet. Jol boıynda kempıngter, tamaq ishe­tin jerler bolsa, týrıster nege kelmeıdi?! Máselen, Berelge adamdar aǵylyp kelgenimen jaı ǵana balalar balmuzdaq alyp jeıt­in dúken joq. Usaq-túıek dep qaramaı, osy jaǵyna da muqııat mán berý kerek. Eleke sazy úshin bárinen de mańyzdysy, bul jerde qoryq-mýzeı ashylýy qajet. Eń áýeli osy máseleni sheshken jón», deıdi arheolog.

Jer astyndaǵy Jetijar qalashyǵy

Oblysymyzdaǵy kóp jurtqa ázirge beımálim, biraq qupııasy mol tarıhı oryndardyń biri –  Bes­­qaraǵaı aýdanynyń Jetijar aýylynyń mańynan tabylǵan, Beǵazy-Dándibaı mádenıetine ja­tatyn kóne shahardyń orny. Bul – budan 3-3,5 myń jyldan as­tam ýaqyt buryn, Troıa soǵysy ke­zinde, sonaý qola dáýirinde Shy­­­ǵys Qazaqstan jerinde, Er­tis­tiń jaǵasynda turǵyzylǵan qala­shyq. Bul tarıhı mekendi kere­kýlik arheolog, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti arheologııalyq zert­teýler ortalyǵynyń dırektory Vıktor Mers birneshe jyldan beri zerttep júr. Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttan beri osy ispen ja­nyn sala shuǵyldanyp júrgen ǵalymnyń sózine sensek, shamamen bizdiń dáýirimizge deıingi XIII-XIV ǵasyrlarda turǵyzylǵan, keıingi qola dáýirine tıesili ejel­­gi protoqalashyq Qazaqstan ǵana emes, ońtústik-batys Sibir aı­ma­ǵyndaǵy osyndaı úlgidegi eskert­kishter arasyndaǵy eń iri qonys sanalady. Arheologtiń paıy­mynsha, elimizdiń aýmaǵynda qola dáýiri kezinen saqtalǵan mun­daı qalashyq joq. V.Mers osy ýaqytqa deıin tek Jeti­jar qonysynyń ózinen 500-den as­tam qysh, tas, súıek jáne qola buıymdardy taýypty. Al Jeti­jar aýylyna jaqyn Qa­ra­oba jerleý kesheninen 50 myń­­ǵa jýyq qysh synyqtaryn kez­destiripti. Besqaraǵaı jerinen tabylǵan qun­dy jádigerlerdiń barlyǵy qazir Pavlodardaǵy jo­ǵaryda atalǵan oqý ornynyń arheo­logııalyq zertteýler orta­lyǵynda saqtaý­ly turǵan kórinedi. «2018 jy­ly Besqaraǵaıǵa An­glııa­­nyń Kem­brıdj ýnıver­sıte­ti­nen Denıel Loýrens esim­di árip­tesi­miz kelip, Jetijar qo­ny­sy­na geo­fızıkalyq zertteý júr­gizdi. Sonyń nátıjesinde ar­heo­logııa­lyq aýmaqtyń naqty ól­she­min anyqtadyq. Sóıtip es­kert­kish­tiń 100 gektardan as­tam jerdi alyp jatqanyna kóz jetkizdik. Este joq eski zaman­daǵy shaǵyn qalashyqtyń osynsha aýmaqty alyp jatqanyna, ǵımarattardyń sanyna, ózgeshe sáýletine qarap, bul jerde iri saıası-ákimshilik, ekonomıkalyq, óndiristik, dinı jáne qolóner ortalyǵy bolǵan degen boljam jasap otyrmyn. Bul aýmaqta sol kezeńniń astanasy ornalasýy da ǵajap emes», deıdi arheolog.

О́kinishke qaraı qupııa-sy­ry áli tolyq ashylmaǵan es­kert­­kishke oblys tarapynan esh­qandaı kóńil bólinbeı otyr. Arheolog usynǵan jobalar da nazardan tys qalǵan. Al osy eskertkishti birneshe jyldan beri erinbeı-ja­lyqpaı, óz kúshimen, yn­ta-jigerimen zerttep júr­gen ke­rekýlik arheologtiń en­digi oıy, joba-jospary mynadaı: «Bul jer­degi qonystardy, qorymdardy basqa qorǵandardy zerttegendeı jaı ǵana zertteýge, birden qazba jumystaryn bastap ketýge bolmaıdy. Úlken jumysty ejelgi qalanyń orny tabylǵan Jetijar qonysynan bastaý kerek. Eń áýeli osy qo­nystaǵy joǵaryda aıtyp ótk­en jeke dara turǵan ǵımaratty zertteýden bastaǵanymyz jón. Muny tez arada mýzeılendirý qajet. Bul ǵımarat qazaqstandyq arheologııanyń brendine aınalýy múmkin. Mundaı ózgeshe es­kertkish elimizde joq. Zertteýdi bas­tamas buryn osy nysannyń ústine IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine engen Túrkııanyń Chatal-Hıýıýk jáne Serbııanyń Lepensk-Vır eskertkishteri se­kildi úlken shatyr ornatylsa, ıgi  isterdiń biri bolar edi. Sol kezde qazba ju­­­­mystaryn kez kelgen ýaqytta alańsyz júrgize berýge bolady. Eskertkish te buzylmaıdy. Tý­rısterge de kórsetýge bolady. Qa­zir qalǵan nysandarǵa tıisýdiń qa­jeti joq. Qur qazǵannan esh­teńe ónbeıdi. Buzyp alamyz. Eń úlken mindet – eskertkishti saq­taý. Es­kertkishti saqtaı alsaq qa­­na ejel­gi órkenıetti kúlli álem­ge pash ete alamyz», degen ar­­heolog zertteý jumystaryn shetel­dik áriptesterimen birlese jal­ǵastyra beretinin, degenmen ob­lys basshylyǵy tarapynan qol­daý kútetinin de jasyrmady.

Shyǵys Qazaqstan oblysy