Qurmanbektiń kúlkisi

Alǵashqy qadam hám daýystan aıyrylý

Sonaý 1918 jyldary qazaq, qyrǵyz, ózbek jastaryna arnal­ǵan Tashkent pedagogıkalyq ýchılıshesinde oqyp júrgen erek úndi jalyndy jastyń tas jarar talanty á degennen-aq kóptiń nazaryn ózine aýdarǵan. О́ren ónerin tap basyp tanyǵan qoǵam qaıratkeri, qazaqtyń birtýar uly Ǵanı Muratbaev Qurmanbekke qoldaý bildirip, án áleminen alshaqtamaýyn amanat etedi. Aǵa aqylyna qulaq asqan jas daryn sóıtip óner álemine túbegeıli den qoıyp, oqý ornynda oqı júrip, jan-jaqqa gastrolge shyǵyp, el arnalap konsert bere bastaıdy. Sondaı óner saparlarynyń birinde ózin ónerge baýlyǵan qamqor aǵasy Ǵanı Muratbaevtyń mezgilsiz dúnıeden ótkendigi týrasynda jetken sýyq habar jas ónerpazdyń jan dúnıesin alaı-dúleı etti. Talaı ret aldynda «Sáýlem-aıdy» áýelete shyrqap, alǵysyna bólenip júrgen rýhanı týysynyń baqılyq bolǵanyna qabyrǵasy qaıysqan daryn qaıratker qazasyna baılanysty qarajat jınastyrý sharasynan týyndaǵan «Qurmanbek 102 án shyrqaıdy» atty ómirine túbegeıli ózgeris alyp kelgen áıgili konsertin ótkizedi. Jaz aılarynyń aptapty kúnderiniń birindegi sondaı konsert ústinde bir ózi 70-ten astam ándi úzilissiz shyrqaıdy. Ystyqtan qurǵap ketken tamaǵyn salqyn sýmen shaıamyn dep mańaıyn tamsant­qan tamasha daýsyn joǵaltýǵa májbúr bolady. Osy oqıǵa áý bas­ta akter bolý oıynda joq jas jigittiń ánnen ózge boıyndaǵy san qyrly talantynyń ashylýy­na sebep bolady. Sóıtip, 1926 jyly Qyzylordada tý kótergen qazaqtyń tuńǵysh kásibı teatryn ashýǵa talaptanǵan bir top talantty jastyń qatarynan tabylady.

Bekejannyń juldyzdy sáti

San qyrly syrbaz talantty sahna jatyrqamaıdy. Nebir oıly obrazdyń baǵyn ashqan óner­paz taǵdyrynan «Qyz Jibek» operasyndaǵy Bekejan beınesiniń alar orny úlken. Qazaqtyń bulbul ánshisi Kúlásh Baıseıitovamen tandemde óner kórsetken shy­ǵar­mashylyq odaq ulttyq opera­nyń shyn máninde juldyzyn jaǵady. Qoıylym ataǵy ásirese Máskeý saparynan keıin tipti aspandaıdy. Sol sátti ártistiń jan dosy ári sahnalyq seriktesi Qana­bek Baıseıitov esteliginde bylaı dep jazady: «Máskeýde onkúndikte «Qyz Jibekti» qoıyp jatqanbyz. Astana jurtshylyǵy men úkimet basshylarynyń aldynda júreksiný de joq emes. Men – Tólegen, Qurmanbek – Bekejan. Tólegendi óltirgen soń Bekejannyń «Sarmoıyn» ánine salyp Qyz Jibekke aıtatyn arııasy bar. Sonyń joǵary kóteretin jerine kelgende, Qurmanbek táýekelge salmaı, taban astynda qarq-qarq kúlip tapqyrlyq jasady. Kúlgende de qalaı bolsa solaı kúlki emes, keremet mýzy­kalyq kúlki jasady, notamen kúl­di. Bekejannyń pyshaq kesse qan shyqpaıtyn qanisher beı­nesin aıqyn­daı tústi. Já, munyń bári qazirgi be­rip júrgen ba­ǵa­­myz ǵoı.

Burynǵy qo­ıyp júrge­nimizde, repe­tı­­sııalar­da da Be­ke­jannyń óıtip kúl­meıtinin bárimiz jaqsy biletinbiz. Qurekeńniń kúlkisin estip, shyny kerek, shoshyp kettik. Búldirdi dedik. Sol kezdegi Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júr­genov te qatty sasypty. Zal­da otyrǵan jerinen sahnaǵa júgirip kelip, Qurmanbekke qatty renjidi. «Erteń qaıt Almatyǵa, tańerteń kelip bıletińdi al!», dedi. Qur­man­bek sol kúni  túnimen dóńbek­ship uıyqtaı almapty. «Shyny­men-aq búldirdim be?» degen oıdyń ushyǵyna jete almaı qınalypty.

Tańerteńgi toǵyz shamasynda Júrgenov shaqyrypty. «Bı­letimdi qolyma beretin shyǵar» degen oımen qynjyla-qynjyla keledi. Kelse, Júrgenov qarsy aldynan kúlip shyǵady. «Keshir, baýyrym!», dep qushaqtaıdy. Sol arada Saharov degen býhgal­terin shaqyryp alyp, qolma-qol eki myń som syılyq jazdyrtyp beredi.

– Bul ne úshin? – dep Qurmanbek túsinbeıdi.

– Bul seniń óneriń úshin. Bir jaǵy keshe boqtaǵan aıybym úshin. Úlken ursady, kishi keshiredi. Bárimizdiń kúıip júrgenimiz eldiń, halyqtyń abyroıy úshin. Seniń keshegi kúlkiń eldiń ánin de basyp ketipti. Minekı, oqy «Pravdany» dep, – dep qolyna gazetti ustatypty.

Iá, «Pravda» gazeti Qurman­bek­tiń Bekejanyn joǵary baǵalaǵan bolatyn. Onyń akterlik tapqyr kúlkisi máskeýlikterdi qatty rıza etken edi».

Qubylys qupııasy

Qurmanbek qubylysynyń qupııasy sol – sahnager segiz qyrly, bir syrly naǵyz jan-jaqty, tapqyr akter boldy. Qandaı jaǵdaı bolmasyn, qıynnan qıystyryp jol ta­ýyp shyǵý  – ártis óneriniń bas­ty basymdyǵy. О́ıtkeni daýsyna zaqym keltire turyp, «Qyz Jibektegi» – Bekejan, «Jal­byr­daǵy» – Jalbyr, «Er Tar­ǵyn­­daǵy» – Tarǵynnyń kúrdeli arııa­laryn kemeline kelti­re shyr­qap, kórermenine tapqyr­lyq pen shyńdalǵan sheberlik úlgi­sin pash etken bolatyn. Sózi­miz súıekti bolýy úshin taǵy da Qa­nabek Baıseıitovtiń este­ligi­ne júginemiz: «Daýsynyń áde­mi­­li­gin azdap joǵaltqanymen, ándi jaqsy aıtýyn joǵaltpady. Kúsh­ti daýysty qajet etetin qıyn jaǵ­daılardan óte tapqyrlyqpen shyǵyp ketetin. Qurekeńniń ártis­tik tapqyrlyǵy Isanyń (Baı­zaqov. – N.J) sýyrypsalma aqyn­dyǵyndaı edi. Bir ǵana sáttiń ishinde jarq etkizip jańa­lyq taba qoıatyn. Tula boıynda tunyp turǵan ónerdiń birese ana qyryn, birese myna qyryn ádeıi kórsetip turǵandaı árqashan emin-erkin oınaıtyn. Qurmanbek sahnaǵa shyǵar kezinde sahnada quddy bir quıyn soqqandaı qubylys sezýshi edim », dep jazady áıgili akter óz esteliginde.

Bıyl týǵanyna 115 jyl tolǵan ańyz akter jaıly tolǵamy­myz­dy belgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaıdyń sózimen tú­ıinder bolsaq, bar ǵumyryn qa­sıetti sahnaǵa arnap, teatr óneri­niń taý tulǵasyna aınalǵan bir­týar talant – Qurmanbek Jan­darbekov esimi men shýaqty, shapa­ǵatty óneri bir kezde ózi ǵajap oryndaǵan Bekejannyń dara kúlkisindeı jańǵyryp, san urpaq­qa áli talaı sabaq bolar án men ańyzǵa aınala bermek.