Búginde myna almaǵaıyp álemde dinı ekstremızm qaýpi erekshe alańdaýshylyq týdyryp otyr. Sondyqtan bul qaterge qarsy turýǵa álem ǵana emes, bizdiń elimiz de erekshe nazar aýdarýda. Bul oraıda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda: «Memleket pen azamattar radıkalızmniń, ekstremızmniń jáne terrorızmniń barlyq túrleri men boı kórsetýlerine qarsy birtutas shep qurýǵa tıis. Biz Jaratýshyǵa degen kirshiksiz senimniń agressııaly jáne qyryp-joıǵysh fanatızmmen almasýyna jol bermeýimiz kerek. Soqyr fanatızm bizdiń beıbitsúıgish halqymyzdyń psıhologııasy men diline múlde jat. Ol Qazaqstannyń musylmandary ustanatyn hanafı mazhabyna qarama-qaıshy», degen edi.
Iá, rasynda Elbasy aıtqandaı, Qazaqstandaǵy ekstremızm men terrorızmde ıdeıalyq emes, qylmystyq negiz bar. Jalǵan dinı kópirmeliktiń artynda qoǵamnyń negizin shaıqaǵysy keletin qylmystyq is-áreket jasyrynyp jatqany shyndyq. Al bizdiń maqsat – adamdardyń beıbit ómirin, álemniń beıbitshiligin kózdeý.
Búginde myna almaǵaıyp álemde dinı ekstremızm qaýpi erekshe alańdaýshylyq týdyryp otyr. Sondyqtan bul qaterge qarsy turýǵa álem ǵana emes, bizdiń elimiz de erekshe nazar aýdarýda. Bul oraıda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda: «Memleket pen azamattar radıkalızmniń, ekstremızmniń jáne terrorızmniń barlyq túrleri men boı kórsetýlerine qarsy birtutas shep qurýǵa tıis. Biz Jaratýshyǵa degen kirshiksiz senimniń agressııaly jáne qyryp-joıǵysh fanatızmmen almasýyna jol bermeýimiz kerek. Soqyr fanatızm bizdiń beıbitsúıgish halqymyzdyń psıhologııasy men diline múlde jat. Ol Qazaqstannyń musylmandary ustanatyn hanafı mazhabyna qarama-qaıshy», degen edi.
Iá, rasynda Elbasy aıtqandaı, Qazaqstandaǵy ekstremızm men terrorızmde ıdeıalyq emes, qylmystyq negiz bar. Jalǵan dinı kópirmeliktiń artynda qoǵamnyń negizin shaıqaǵysy keletin qylmystyq is-áreket jasyrynyp jatqany shyndyq. Al bizdiń maqsat – adamdardyń beıbit ómirin, álemniń beıbitshiligin kózdeý.Elbasymyzdyń kóregen saıasatynyń arqasynda memleketimizdiń ustanǵan sara baǵyty, tórt qubylamyz saı bolýy úshin – toleranttyq, ózara kelisim, dostyq jáne beıbitshilik ustanymdary qashanda nazarda turýy qajet. Osy joldan taımaý barysynda Qazaqstanda adamdardyń jaıly turmysy úshin barlyq jaqsylyqtar júzege asýda. Muny tek qazaqstandyqtar ǵana emes, elimizge alys, jaqyn shetelderden kelip jatqandar da kózben kórip, qulaqpen estip rastap, aıtýda. Demek, halqymyzdyń tynyshtyǵy, balalarymyzdyń jarqyn bolashaǵy, eldiń áleýetti turmysy men beıbit te qaýipsiz ómir súrýge baǵyttalǵan quqyqtyq jolymyzdyń durystyǵyna esh shúbá joq.
Alaıda, osy jaqsylyqtardy kóre almaıtyn kertartpalar jat álemniń teris ýaǵyzyna ilesip, adasýyn qoıar emes. Bul jaıynda jetkilikti túrde jazylyp ta, aıtylyp ta jatyr. Biraq teris pıǵyldy jandar ózgelerdi arbap, aldap, aqyrynda taǵdyrdyń tálkegine laqtyryp ketýde. Olardyń kópshiligi adasqandaryn qylmystyq áreketteri áshkere bolǵanda ǵana bilip, qaıtar jol jabylǵanda ımandylyqtan attap ótýge úndegen «ustazdaryna» laǵynet aıtady. Bul oraıda gazet-jýrnaldarda jazylyp, radıodan berilgen habarlarǵa qaraǵanda, teledıdardan bir márte kórsetilgen osyndaı taqyryptaǵy beınesıýjettiń áser etý artyqshylyǵy jer men kókteı ekendigi aqıqat. Sondaı bir kórsetilimdi «Habar» agenttiginiń arnasynan beriletin «Arnaıy habar» baǵdarlamasynan kórip, onyń búgingi jastarǵa berer paıdasy men oı salar tárbıelik máni zor ekenine kóz jetkizdik.
Bul derekti lenta «Ázázildiń áreketi» dep atalypty. Onda ıslamdy burmalap, jamaǵatty jańylystyryp júrgen kimder degen negizgi saýalǵa naqty jaýap beriledi. Sektanyń soıylyn soǵamyn dep, qapasqa qamalǵan Hızb-ýd Tahrırdiń qatardaǵy «jaýyngerleri» adasqandaryn túsine ala ma degen suraq qoıyldy aldyǵa.
Tolqyn Qurmanqojına atty ananyń týǵan uly Ilııas Ermekbaev ázázilderdiń áreketine erip, adasyp, aqyry sottalyp túrmege qamalady. Qaıran ana shyryldap sonaý Taldyqorǵannan Zarechnyıdaǵy LA-15514 túzeý mekemesinde otyrǵan jalǵyz ulynyń artynan izdep barady. О́mirdiń táttiligin umytpasyn, jaryq dúnıeniń dámin sezinsin dep jyly-jumsaq tamaqtaryn qosa alyp keledi. Osylaısha jyldar boıy eki arada talaı qıyndyqtardy bastan ótkerip, tar qapasta otyrǵan jalǵyz ulynyń aýzyna dám tasyp shapqylap júrgen ana júregi qars aıyrylyp, kózine jas alady. Qaıǵyly janardan úzilgen tamshylar janynan tastamaıtyn ulynyń sýretine tamyp, ana baıǵus emirene egiledi. Biraq qaıǵydan qan jutqan qaıran shesheniń kóz jasy qylmys jasaǵan ulynyń qateligin ketire almaıtyny túsinikti.
Zańnyń aty – zań. Jazadan eshkim jaltara almaıdy. 1990 jyly Almaty oblysy, Taldyqorǵan qalasynda dúnıege kelgen Ilııas Ermekbaev tyıym salynǵan uıymnyń qyzmetin nasıhattaǵany úshin qylmysker atandy. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tergeý materıaldary boıynsha Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetiniń III kýrs stýdenti Ilııasty osydan biraz buryn tutqyndaǵan eken. Sodan ol uıymdasqan qylmystyq top múshesi retinde «Hızb-ýt Tahrır» ekstremıstik partııasynyń ıdeologııasyn nasıhattaǵany úshin bes jylǵa sottalady. Anasy sol kezde balasynyń ot basqanyn túsinedi. Jáne ózi sekildi sorlap qalǵan analar kóp ekenin bilgende ulyn arbaǵan «Hızb-ýt Tahrır» uıymyna qarǵys jaýdyrady.
Al Ilııas bolsa qaterli sektanyń shyrmaýyna qalaı túsip qalǵanyn ózi de bilmeıdi. Fılmde ol óziniń ókinetinin jasyrmaı aıtady, adal azamat bolyp qalyptasýy úshin qolynda turǵan baǵynan ózi aıyrylyp qalǵanyna nalıdy. Ol demalys kúnderi alyp shahardyń bazarlarynyń birinde júk tasyp, nápaqa tapqan eken. Ondaǵysy anasyna kishkene kómek bolsa eken dep oılaıdy. Qasyndaǵy arbakeshtermen túski astaryn birge ishetin bolǵan. Sondaı bir basqosýda Abdýlla esimdi azamatpen kezigip, ol bulardy túrli áńgimege tartqan. Ýaqyt óte mundaı kezdesýler jumystan tys ta uıymdastyryla bastaǵan. Álgi jasyryn jıynǵa áıelder qatystyrylmaıdy eken. Hızb-ýttyqtar halıfat qurý, oǵan jetý joldaryn talqylaǵan. Mine, bulardyń arbaýyna túsip, týra joldan taıǵan Ilııas olarǵa qyzmet etken. Naqty basshysynyń da kim ekenin bilmeıdi, kórmegen. Demek, soqyr senim qurbanyna aınalǵan. Osy uıymnyń paıdalanatyn kitaptarynan basqa kitapty qolǵa alýǵa bolmaıdy eken. Ol kitaptar arasynda «Halıfat», «Islam memleketi», «Hızb-ýt Tahrırdiń saıası túsinikteri», «Tujyrymdama», t.b. ekstremıstik baǵyttaǵy ádebıetter molynan shyǵarylypty. Bulardyń mazmuny áleýmettik, ulttyq, rýlyq, násildik nemese dinı arazdyqty qozdyrý bolyp tabylady, deıdi Ilııastyń isin qaraǵan Almaty qalasyndaǵy Almaly aýdandyq sotynyń sýdıasy Q.Buqpanova. Onyń aıtýy boıynsha, Ilııas joǵarydaǵydaı kitaptardy jınap, ózgelerge taratqan. Olardyń basshysyna bes jyl buryn Hızb-ýt Tahrır ekstremıstik uıymyna el aýmaǵynda tyıym salynǵany týraly eskertý de jasalǵan. Biraq ony Hızb-ýt Tahrırdiń Almaty oblysy boıynsha ámiri qaperine almaǵan. Teris isin, ıaǵnı ózgelerdi adastyrýdy jalǵastyra bergen. Aqyry sottalyp tynady.
Fılmde I.Ermekbaev, Q.Keýkerov, N. Ásemov, M.Dúńgirshekov sekildi kóptegen sottalǵandar soqyr senimge aldanǵandaryn kesh uǵynyp, eger «Hızb-ýt Tahrır» ekstremıstik uıymyna el aýmaǵynda tyıym salynǵanyn buryn bilgende ol iske aralaspas pa edik dep san soǵady. О́zderi ókinish bildiredi. Keıingi jastarǵa ózderiniń qatelikterin qaıtalamaýdy, saq bolýdy aıtady. Uıymnyń is-áreketi qoldanystaǵy zańǵa qarama-qaıshy deıdi. Endi olar «Hızb-ýt Tahrırdiń» bolashaǵy joq ekenine kámil senedi. Derekti saraptamalyq fılmde osynyń bári jan-jaqty ashyp kórsetilgen. Qarjy mınıstrliginiń bıyl ekstremıstik aǵymdardy qarjylandyrýdyń 360 deregin anyqtaǵany, soǵan baılanysty 68 qylmystyq is qozǵalyp, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy 38 qazaqstandyqqa izdeý jarııalaǵany, sóıtip sońǵy bes jylda Hızb-ýt Tahrırdiń 60 múshesi jaýapqa tartylǵandyǵy dáleldenedi.
Mundaı sektalardyń aldamshy ekendigi de aıtylady. Onda uıymnyń jarǵysy boıynsha ár múshesi tapqan tabysynyń 10 paıyzyn kósemderine berip otyrady eken. Osylaısha jınalǵan qomaqty qarjy ámirge tabystalady. Sóıtip, uıymnyń ámirleri ózderiniń jeke bıznesin órkendetip, shalqyp, tasyp ómir súredi eken. Al músheleri bolsa qaıyr-sadaqa suraýdyń aldynda kórinedi. Mine, qarama-qaıshylyq degen qaıda, kózdi ashyp qoıyp aldaý degen osy emes pe? Osylaısha jınalǵan qarjy túbi joq qudyqqa quıylǵandaı joǵalyp jatqanda kim utyp, kim utylǵanyn kórermenge saralap, tarazylaý úshin oı salady.
«Hızb-ýt Tahrır», ıaǵnı azat etý partııasy 1953 jyly Ierýsalım qalasynda qurylǵan. Bular da salafıttik aǵymdar sekildi óziniń tózimsizdigimen kózge túsedi. Jalpy, bul ilimniń sońyna ergender fanatızmmen, dramatızmmen erekshelenedi de, Islam dininiń izgiligin boıyna sińire almaıdy. Sóıtip, ózge dinderge, bılikke qarsylyqtaryn bildiredi, deıdi fılm sarapshylary.
Fılmde eksklıýzıvti kadrlar da kórsetiledi. Onda jıynǵa jınalǵandar ózara sóz jarystyrady, bılikti jamandaıdy. Túsirilimdegi beınekórinister men baıandaýlar arqyly dinge áldeqaıda jaqyn Arab elderiniń ózinde birtutas memleketke birigý degen múlde joqtyǵy, sondyqtan bir úlken halıfat memleketin quryp, Qazaqstandy sonyń ishine kúshpen kirgizý degen ýtopııa ekendigi, Hızb-ýt Tahrır el ishinde búlik salatyn uıym, Islam qaǵıdalaryn burmalap, másHabtardy moıyndamaıtyny, janaza shyǵarǵan úılerden tamaq jegendi haram sanaıtyndary, esesine erotıkany qoldaıtyny belgili bolǵanda, janyńyz túńiledi.
Al hızbýdtyqtardyń shtab-páteri Ulybrıtanııada ornalasqan. Mundaǵy saıası partııanyń basshysy da, jarǵysy da bar. О́zderine tıesili «Al-vaı» gazeti men «О́rkenıet» jýrnaldarynan qarjyny aıamaıdy eken. TMD elderinde jasyryn uıalary jumys isteıdi. Olardyń qataryna qosylatyndar jumyssyzdar, saýatsyzdar, ómirden ornyn tappaǵandar. Fılm sońynda qandaı teris aǵymdaǵy uıym bolmasyn el tutastyǵyna qaýip tóndiretinderdi buǵaýlaıtyn kúsh te, qudiret te, quzyrly tetik te bar ekeni jetkiziledi. Hızb-ýt Tahrır alaıaqtar, adasqandar, buzyqtar, búlikshilder tobyry, qoǵamdaǵy aramshóp tárizdi ekendigi aıtylyp, ony der kezinde tamyrymen qosa julyp tastaý qajettigi sanaǵa sińiriledi. Sóıtip, «Ázázildiń áreketi» atty bul beınetúsirilim «Rabbym – Alla, Paıǵambarym – Muhammed, dinim – Islam, kitabym – Quran, másHabim – Ábý Hanıfat degen ár qazaq ulttyq ımmýnıtetke berik bolǵan jaǵdaıda ǵana jat aǵymǵa tótep bere alamyz. Irgesi berik, shańyraǵy bıik memleketimizdiń kóp dindi, kóp ulttymyz degen ustanymyna syzat túsirmeý árqaısymyzdyń paryzymyz» degen sózdermen aıaqtalady.
Osylaısha bul fılmdi kórgen ár adam tereń oıǵa qalatyny sózsiz. Qazaqstandyqtardyń, ásirese jastardyń teris jolǵa túsip, adaspaýy úshin alańdaýshylyq bildiresiz. О́ıtkeni, olar bizdiń bolashaǵymyz ǵoı. Sondyqtan da Elbasymyzdyń: «Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – táýelsiz Qazaqstan. Biz bolashaqqa kóz tigip, táýelsiz elimizdi «Máńgilik El» etýdi murat qyldyq. Táýelsiz eldi óz qolymen qurǵan býynnan bastalǵan uly isterdi keıingi urpaqtyń laıyqty jalǵastyratynyna kámil senemin. Babalardyń erligi, búgingi býynnyń eren isteri jáne jas urpaqtyń jasampazdyǵy arasynda sabaqtastyq bolsa ǵana, biz «Máńgilik El» bolamyz», degen sózin ısi qazaq jadynda ustaǵany jón-aý.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
