Árıne shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda shoǵyrlanǵan. Qazir elimizde resmı tirkelgen shaǵyn jáne orta kásipkerlik qurylymdarynyń sany 1,3 mln-nan asady. Statıstıka komıtetiniń keıingi málimetine qaraǵanda, shaǵyn jáne orta kásipkerlik ókilderi jylyna 16 trln teńgege jýyq ónim óndirip, el qorjynyna salyq túrinde 1 trln teńgeden astam qarjy quıady eken. Al Nur-Sultan, Almaty, Shymkent sııaqty iri qalalardaǵy bıýdjet túsiminiń 70 paıyzdan astamyn osy saladaǵy túsken salyq tólemderi quraıdy. Bul bir jylǵy kórsetkish emes. Shamamen 2000 jyldardyń basynan beri bizde kásipkerlik salasy bıýdjetke jyl saıyn osyndaı qomaqty úles qosa bastady.
Toqsanynshy jyldary tirek boldy
Bile bilsek, toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy toqyraýdan da eldi shaǵyn kásipkerlik salasy alyp shyqqan bolatyn. Ol kezde sheteldik kompanııalardyń kómegimen ken oryndary jańa ıgerile bastaǵandyqtan, el qorjynyndaǵy valıýta qory qońdana qoımaǵan-dy. Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy «Shaǵyn kásipkerlikke – keń óris!» degen uran aıasynda aldymen eti tiri jeńgelerimiz jappaı shashtaraz, dúken, dámhana taǵy sondaı kásipkerlik nysandaryn qaptatyp jibergennen keıin baryp ózge jurt ta olardan qalmaýǵa tyrysty. Alys aýyldaǵy aǵaıynnyń da azyq-túligin, kerek-jaraǵyn jetkizip, qysylǵandaryna qaryzǵa jazyp berip qoltyǵynan demegen edi. El osylaı es jıyp, etek japqan...
Búginde elimizde osy shaǵyn kásipkerlik salasynda resmı túrde tirkelgen 4 mln-ǵa jýyq adam eńbek etedi. Bul – úlken ekonomıkalyq kúsh. Álemdik ekonomıkada jetekshi oryndarǵa kóterilgen Qytaı da adam sanynyń kóptigimen aldyńǵy shepke shyǵyp otyr. Biz bekire tuqymdas balyqtardy arnaıy zaýyttarda ósirsek, Qytaıda ár sharýa úıiniń aýlasynda bekire baptalady. Basqalar aıaqkıimdi fabrıkada tigetin bolsa, olar úıiniń aldynda otyryp-aq tigip shyǵara beredi. Úkimet tarapynan ár sharýaǵa azdaǵan nesıe tıse, talaı kásiptiń basyn qaıyrady. Naryqtaǵy suranysqa qaraı, edel-jedel bir kásipti ashyp jiberse, kóp ýaqyt ótpeı basqa kásipke bet burady. Bul elde kásip jasaıtyn adam kóp, soǵan oraı bıýdjetke salyq tóleýshilerdiń qatary da qalyń. «Kóp túkirse, kól bolar» degen sol, áne!
Bankter bızneske qyryn qaraıdy
Bizdiń aǵaıyndar da qazir kásip jasaýdan qalyspaıdy. О́ıtkeni sonaý bir qıyn ýaqyttarda kásip jasaý arqyly óz qolymyz óz aýyzymyzǵa jetkenin sanamyzǵa myqtap sińirdik. Sondyqtan qazir kásipkerlikpen aınalysyp júrgender de, aınalysqysy keletinder qatary da kóp. Sál qoltyǵynan demep jiberseń, bir kásipti dóńgeletip jibermek bolyp alaqandaryn ysqylap júrgender qanshama. Átteń, bizdegi bıýrokratııa osy baǵyttaǵy adymymyzdy ashtyrmaı otyr. Áıtpese shaǵyn kásipkerliktiń úles salmaǵy qazirgiden eki-úsh ese joǵary bolar edi.
Basqasyn aıtpaǵanda, Qazaqstanda bıznesti qarjylandyrý, nesıemen qamtý máselesi áli júıeli sheshilmegen. Obaly ne kerek, Úkimet shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaýǵa, jańa kásip ashpaq bolǵandarǵa jeńildetilgen nesıeler bóledi. Biraq sol múmkindikti bıznes sýbektileriniń basym bóligi paıdalana almaıdy. О́ıtkeni nesıeni berer kezde qarjy ınstıtýttarynyń qoıatyn talaptary kóbeıedi: kepildik suraıdy, basqa sharttar qoıady... Nátıjesinde, nesıe almaqqa talpynǵan kásipkerlerdiń 8 paıyzy ǵana qarjyǵa qol jetkizedi.
Álemdik KPMG kompanııasy 2019 jyly «Qazaqstannyń tikeleı ınvestısııalar naryǵyna» júrgizgen zertteýinde osy jaıdyń betin ashqan edi. Biz sonda sheteldik kompanııanyń shyn kórsetkishti usynǵanyna kúmánmen qaraǵanymyz ras. Sebebi osy baǵytta saraptama júrgizetin sheteldik uıymdardyń kóbi Qazaqstandaǵy bıznes-qaýymdastyqtyń qyspaqta jatqanyn kórsetýge beıim ekeni baıqalatyn. Alaıda «syrt kóz – synshy», bul derekter shyndyqtan alshaq bolmaı shyqty. Jaqynda Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda depýtat Aıqyn Qońyrov naqty faktilerdi alǵa tartyp, bizdegi bankterdiń bızneske qyryn qaraı bastaǵanyn dáleldep berdi. Onyń aıtýynsha, bıylǵy naýryz aıynda bankter 1 trln 146 mlrd teńge nesıe bólse, sonyń 14 paıyzy ǵana bızneske buıyrypty.
«Bul 14 paıyzdy da olar yntasymen berip otyrǵan joq. Memleket kommersııalyq bankterdiń nesıege esepteıtin mólsherlemelerin sýbsıdııalaǵannan keıin baryp bızneske nesıe resýrstaryn amalsyz bóle bastady. Eger Úkimet qarjy ınstıtýtyn sýbsıdııamen qamtamasyz etpese, bızneske 14 paıyz da buıyrmas edi. Bizdegi bankter ekonomıkanyń naqty sektoryn qarjylandyrý mindetin múldem umytqan. О́ndiristegi ınvestısııalyq jobalardan at-tondaryn ala qashady. О́ıtkeni keler tabysty uzaq kútkisi kelmeıdi. Bankterdiń bar ańsary búgin jáne qazir alyp qalýǵa, birden paıda tabýǵa aýǵan. О́ndiristi uzaq merzimdi nesıeleý degen uǵym da sanadan óshti», dep qynjylys bildirgen edi Májilis depýtaty.
«Damý» deldaldyq rólinde
Pandemııanyń áseri me, álde basqa sebepterge baılanysty ma, jalpy Parlamentte mamyr aıynyń sońynda bir shıryǵý baıqalǵandaı. Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń jaǵdaıy úlken minberde jıi-jıi kóterildi. Depýtattardan bastap jurttyń bári ekonomıkanyń endigi tiregi munaı emes, shaǵyn kásipkerlik ekenin shyn uqqan sııaqty. Kásipkerlikti qoldaý baǵytynda batyl usynystar aıtylýda. Máselen, Májilis depýtaty Amanjan Jamalov «Damý» kásipkerlikti qoldaý qory» AQ burynǵy jumys júıesinen aıyrylmaı kele jatqanyn synǵa aldy.
Aıtsa aıtqandaı, «Damý» kásipkerlikti qoldaý qorynyń negizgi jumys baǵyty bankten bólinetin nesıeniń paıyzdyq syıaqy mólsherlemesin bıýdjet arqyly sýbsıdııalaý ǵana eken. Ondaǵan jyl buryn da solaı edi, qazir de sol. Máselen, kásipker ózi iske asyrmaq bolǵan jobaǵa bankten 14 paıyz syıaqy mólsherlemesimen nesıe alatyn bolsa, sonyń 7 paıyzyn «Damý» qory sýbsıdııalaıdy. Bylaısha aıtqanda, qor bıýdjet pen bank arasyndaǵy deldaldyń rólin atqaryp otyr. Sýbsıdııalap jatqan jobalarynyń sany kóp bolsa, eshteńe demes edik. О́kinishke qaraı, «Damý» jyl basynan beri respýblıka boıynsha bar-joǵy 703 jobaǵa ǵana qoldaý bildiripti.
Qor qansha jyldan beri jumys istep kele jatsa da, munda shaǵyn qarjy uıymdary, tikeleı ınvestısııalar arqyly nemese jobalyq qarjylandyrý joldarymen nesıemen qamtý tásilderi tájirıbege engizilmegen. Sońǵy tórt jyl kólemindegi aıta qalar bir ózgeris – kásipkerlerdiń bankke kepilge usynǵan múlikteriniń quny sál jetpeı tursa, sondaı mólsherde kepildik usyný. Shynyna kelsek, mundaı múmkindikti ıelenetin kásipkerlerdiń sany da shekteýli keledi ǵoı. Elimizdegi kásipkerlikke qoldaý kórsetetin eń úlken qordyń jaǵdaıy osyndaı bolǵanda, qalǵandary týraly sóz qozǵaýdyń ózi yńǵaısyz.
Byltyr biraz bank kásipkerlerge 0,1 paıyzdan 1 paıyzǵa deıin nesıe beremiz degen jarnamalaryn jarqyratyp ilip edi. Kásip bastaýǵa aqsha tappaı qınalyp júrgen aǵaıyn andaǵaılap júgirip barǵanymen, qaıtýy tez boldy. Sebebi bankterdiń olarǵa usynǵan sharttary tıimsiz bolyp shyqty. Beriletin nesıeni bastapqy alty aıyn 1,5 paıyz mólsherlememen eseptegenimen, bir jyldyq nesıege 13 paıyz, 5 jylǵa alsańyz 23 paıyz syıaqy mólsherlemesimen qaıtarý kerek eken. Muny tek paıda tabýdy kóksegen qarjy qurylymynyń áreketi demeske laj joq. Shyn kásipke bet burǵan adam nesıe alsa, kem degende bes jylǵa rásimdeıtini aıtpasa da belgili.
Osyndaı jaǵdaılar bizdegi bızneske endigi jerde basqasha kózqaras qalyptastyrý kerektigin kórsetip otyr. Eń aldymen shaǵyn kásipkerlikti nesıemen qamtamasyz etetin uıymdardyń nesıe sharttaryn, qoıatyn talaptaryn, qujattar paketin qazirgi kezeńge beıimdep, qaıta qarastyrǵan jón. Ásirese jańadan kásip ashpaq bolǵandarǵa, jańa bıznes-jobalar usynǵandarǵa jańa qoldaý júıeleri oılastyrylsa, tipti durys bolar edi. Sonyń ishinde jeńildik merzimin uzartý, uzaq merzimdi jobalarǵa basymdyq berý basty nazarǵa alynýǵa tıis.
Qazaqstandy toqsanynshy jylǵy toqyraýda shaǵyn kásipkerlik asyrap edi. Pandemııa saldarynan týyndaǵan qıyndyqtardy da tek kásipkerlik arqyly jeńemiz. Sondyqtan shaǵyn kásipkerlikti shaǵyn dúnıe kórmeıik!
Meńdolla ShAMURATOV,
jýrnalıst
