Oqý ornyn tańdaý – úlken jaýapkershilik

JOO-nyń bedelinen de mańyzdy dúnıe bar

Talapkerler álemdik tájirıbede ti­zimdegi júzdegen JOO-dan ózine keregin irikteý úshin eń aldymen bir nár­sege basa nazar aýdarady. Bul – ýnı­versıtettiń bedeli, túlekteriniń qazirgi qyzmeti, ıa saıtynda kórsetilgen jaqsy jarnamasy da emes, JOO-nyń talapker qalaǵan mamandyqty oqy­týdaǵy jetistigi. О́ıtkeni ataǵy jer ja­ra­tyn ýnıversıtettiń ózi belgili bir mamandyqtardy daıarlaýda aqsap turýy múmkin. Sondyqtan shetelde talapkerler birinshi ózine «Meniń mamandyǵymdy qaı ýnıversıtet sapaly oqytady?» degen suraqty qoıady. Al osy saýaldyń jaýabyn tabý úshin álbette JOO arasynda júrgizilgen reıtıngke júginedi.

Mundaı saraptamalyq jumys ná­tıjesi búginde bizde de jarııala­nyp tu­rady. «Atameken» Ulttyq kásip­kerler palatasy Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń tapsyrysymen úsh jyldan beri jasap kele jatqan úzdik ýnıversıtetterdiń toptamasy bar.

Elimizde ýnıversıtetter tym kóp, mundaı mazmundaǵy syn negizinen sońǵy 3-5 jyldyń kóleminde jıi aıtylyp keledi. Tipti Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta Qazaqstan halqyna al­ǵashqy Joldaýynda elimizdegi JOO sanyn qysqartýdy tapsyrǵan bolatyn. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osy aýqymdy isti júzege asyrýda. Sondaı-aq bilim berý granttaryn bólýde de pala­tanyń «JOO reıtıngi» nátıjeleri negizge alynady.

Otandyq JOO-da oqýdy qalaǵan talapkerler aldymen mamandyqty tańdaý úshin «JOO reıtıngi» nátıjesindegi bilim berý baǵdarlamalarynyń kórsetkishine kóńil aýdarýy kerek. Osy rette kókeıde «Bul reıtıng qanshalyqty ádil ári sapaly júrgizildi?» degen saýal týatyny túsinikti.

Reıtıngtiń obektıvti baǵalanýy úshin byltyr 2036 bilim berý baǵdarlamasy, 109 JOO nátıjesi zerttelip, 58 myń 894 túlektiń kásibı biliktiligine taldaý jasalǵan. Bul jumysqa bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýde tájirıbesi bar 700 sarapshy tartylǵan. Osydan-aq aıqyn kórýge bolady – bir sarapshy qatelesip qalar, biraq 700 adamnyń múlt ketýi múmkin emes. «Atameken» Ult­tyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Oljas Orda­baev: «Reıtıng dál jasalýy úshin árbir bilim berý baǵdarlamasyn keminde 3 sarapshy qaraıdy. Sarapshylarǵa beril­gen málimetter kezinde JOO ataýy kór­setilmeıdi. Demek, olar ýnıversıtetke emes, bilim berý baǵdarlamalaryna ǵana baǵa beredi», deıdi.

Kásibiń – násibiń

Ár talapker ózine unaǵan mamandyq­ty, ıaǵnı kásipti bolashaqta nan taýyp jeý úshin, ózin-ózi asyrý úshin ıgeredi. Osy oraıda suranystaǵy mamandyqty tańdaý bar da, suranysqa ıe maman bola bilý bar. Sonyń ekinshisi árbir talap­kerdi jáne stýdentti, ásirese tú­lek­ti tolǵandyratyny sózsiz. Sebebi su­ra­nystaǵy mamandyqty bitirse de, suranysqa ıe maman bola almaı júr­gender óte kóp. Sondyqtan da talapker ýnıversıtetti tańdar aldynda «Bul JOO maǵan unaǵanymen, turǵylyqty jerime qolaıly bolǵanymen, bolashaq jumyssyzdardy daıyndamaı ma?» dep alańdaǵany jón. Máselen, atalǵan «JOO reıtıngi» jobasynyń zertteý toby bıylǵy nátıje boıynsha: «Qazaqstannyń 60-tan asa joǵary oqý orny bolashaq jumyssyzdardy daıyndaıdy dese de bolady. Keıbir ýnıversıtetter sapaly bilim berýge tyryspaıdy. Esesine dıplomdardy basyp shyǵaryp, tez aqsha taýyp jatyr. О́ıtkeni bilimge emes, qujatqa suranys bar», dep qorytyndy shyǵarǵan bolatyn.

«JOO reıtınginiń» taldaý derekteri boıynsha túlekterdiń mamandyqpen jumysqa ornalasý kórsetkishi 50 paıyzdan tómen bolǵan 61 oqý orny anyqtaldy. Al birqatar JOO-da mamandyq boıynsha jumysqa ornalasý kórsetkishi 30 paıyzdan da tómen. Aıtalyq, «Halyqaralyq qa­tynastar» mamandyǵy árdaıym su­ranysqa ıe. Sebebi eldiń sheteldermen qarym-qatynasyna, elshilikterde eńbek etýge bolady. Bul salanyń bizdegi bedeli de joǵary. Degenmen osy bir suranystaǵy mamandyqpen suranystaǵy mamandardy daıarlaı almaı otyrǵan JOO bar. «JOO reıtınginiń» 2019 jylǵa jasaǵan qorytyndysy boıynsha D.Qonaev atyn­daǵy Eýrazııalyq zań akademııasyn «Halyqaralyq qatynastar» mamandyǵy boıynsha bitirgen túlekterdiń nebári 29 paıyzy ǵana jumyspen qamtylǵan.

Kompıýtersiz qazirgi kúndi, ásirese jumysty elestete almaımyz. Sol sebep­ti «Informatıka» mamandyǵyna da su­ranys jyl saıyn artyp otyr. Oǵan bó­linetin grant sany da basqalarymen salystyrǵanda kóp. Biraq osy bir maman­dyqty támamdaǵan túlekterdiń bári bir­deı suranystaǵy maman bola ala ma? Halyqaralyq gýmanıtarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtette «Informatıka» (jaratylys ǵylymdary) mamandyǵyn oqyǵan bitirýshilerdiń 71 paıyzy jumyssyzdar qataryn tolyqtyryp júrgen kórinedi.

Osyǵan uqsas taǵy bir derek «Eko­no­­mıka» mamandyǵy boıynsha tirkel­gen. Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń «Eko­nomıka» mamandyǵyn támamdaǵan túlek­terdiń 20 paıyzy ǵana mamandyǵy bo­ıynsha jumys istep jatyr.

Budan bólek reıtıngtiń baǵyttar bo­ıynsha shyǵarylǵan qorytyndysy da zer salýǵa turarlyq. О́ıtkeni talapkerler kóbine-kóp megapolısterdegi ýnıversıtetterge nemese ulttyq, halyqaralyq JOO-ǵa umtylady. Alaıda «JOO reı­­­­tınginiń» nátıjesinde Ǵylymı jara­tylystaný pánderi boıynsha muǵa­limderdi daıarlaý baǵytynda úz­dik bop tanylǵan JOO-lardyń bári (Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnı­ver­sıteti, E.A.Bóketov atyndaǵy Qara­ǵan­dy memlekettik ýnıversıteti, Qos­tanaı memlekettik pedagogıkalyq ýnı­versıteti) óńirlerde ornalasqan.

JOO-dan jalaqyǵa deıin

Kóp kásiptiń naryqtyq qoǵamdaǵy be­deli oǵan tólenetin eńbekaqynyń mól­sherimen ólshenedi. Keı talapkerler áldebir naqty sheshimge kele almaı qı­nalǵanda nemese júregimen qalaǵany bolmaǵan jaǵdaıda jaı ǵana joǵary jalaqy tólenetin mamandyqty tańdaýy múmkin. Osyndaı tyǵyryqtaǵy talapkerlerge de tańdaý jasaýda qatelespeýge septigin tıgizetin kórsetkishter osy bir tanymdyq materıalymyzǵa arqaý bolǵan reıtıngte bar.

Máselen, túlekterdiń oqýdy aıaqta­ǵannan keıingi ortasha jalaqysy 101 myń 243,34 teńgeni quraıdy. Olar­dyń ishinde eń tómengi ortasha ja­laqyny «Mektepke deıingi oqytý jáne tár­bıeleý» mamandyǵyn bitirgender alady eken. Atalǵan kásipti ıgergender ortasha eseppen alǵanda 69 myń 639 teńgege jumys istep júr. Eń joǵary jalaqyny «Geologııa jáne paıdaly qazbalar ken oryndaryn barlaý» mamandyǵynyń túlekteri alady. Olardyń aılyq tabysy ortasha 167 myń teńgeni shamalaıdy.

Al túlekteri joǵary jalaqy alatyn ýnıversıtetter qataryna Qazaqstan-Brı­tan tehnıkalyq ýnıversıtetin jatqyzýǵa bolady. Bul JOO-ny bitirýshiler ortasha eseppen 242-288 myń teńge kóleminde jalaqy alady.

Osy kórsetkish boıynsha ekinshi orynǵa taban tiregen KIMEP ýnıver­sıtetin bitirýshilerdiń jalaqysy 196 myń 889 teńgege jýyqtaıdy. Úzdik úsh­­tikti Qazaqstan-Nemis ýnıversıteti aıaqtaıdy. Atalǵan JOO-ny támamdaǵan túlekter kem degende 196 myń 691 teńgege eńbek etedi eken.

Dıplom qolda, jumys qaıda qashady?

Iá, joǵaryda sóz etkenimizdeı, naryq­tyq qoǵamda eńbekaqy óte mańyzdy ról oınaıdy. Degenmen túlekterdiń joǵary jalaqy alatyn JOO-nyń dıplomyn qolǵa alyp, jumys tappaı qanshama aı júrip qalatyny da bar. Sondyqtan «Dıplom qolda, jumys qaıda qashady?» degen jaıbasarlyq jaramaıdy. Osy máselede de kókeıde senimdilik ornaýy úshin qaı mamandyqtyń túlekteri birden jumys taýyp ketetini kórsetilgen derekterge kóńil aýdarǵan abzal.

«JOO reıtınginiń» qorytyndysyna sáıkes, «Kólik qurylysy» mamandyǵyn aıaqtaǵandardyń joly bolǵysh. Olar nebári 2 aıda jumys tapsa, «Shetel fılologııasy», «Stomatologııa», «Keden isi» mamandyqtarynyń túlekteri jumys iz­deýge 5 aıdan asa ýaqyt jumsaıtyn kóri­nedi. Atalǵan mamandyq ıeleriniń jumys­qa ornalasýy 74 paıyzdy qurap otyr.

Tıisinshe, jumysqa ornalasý kórset­kishi joǵary mamandyqtar qataryna «Meıirbıke isi» – 90,4 paıyz, «Taý-ken isi» mamandyǵy boıynsha – 87 paıyz, «Elektr energetıkasy» mamandyǵy bo­ıynsha 83,2 paıyzdy quraıdy. Álginde aıtqanymyzdaı, «Shetel fılologııasyn» támamdaǵandardyń jumys tabý uzaqtyǵy 51,9 paıyzǵa áreń jetse, «Dızaın» 60,5 paıyzdy, «Hımııa jaratylystaný ǵylymdary» 58,6 paıyzdy kórsetip otyr.