Jazba ádebıetimizdiń tarıhı júıesin túzip, ony 1) dindar dáýir; 2) dilmár dáýir dep eki kezeńge ajyratqan A.Baıtursynuly dindar dáýirge bergen sıpattamasynda «Moldalardan shyqqan jazý ádebıet dinge qyzmet qylsa da, tilge qyzmet qylmaǵan. Tildi ustartý, ádebıetti kúsheıtý, kórkeıtý ornyna, tildi buzǵan, azdyrǵan; qazaqtyń tutynǵan tilimen jazbaı, shyǵarýshylar: «Kitabı til», «Ádebı til» dep, noǵaı tilimen, ıakı sart tilimen jazǵan. Qazaqtyń tilinde basylǵan burynǵy shyǵarmalardy alyp qarasaq, qazaq tili bolmaı, qazaq pen noǵaı tiliniń aralasqan qoıyrtpaǵy bolyp shyǵady. Ol qoıyrtpaq til qojalar, moldalar shyǵarǵan sózderde ǵana emes, qazaq moldalarynyń shyǵarǵan sózderinde bar. Bul kemshilik eger de baspa kitaptar júzinde ǵana bolsa, bastyrǵan noǵaılar buzdy der edik, olaı emes, jazý solaı ekendigin qazaq moldalarynyń óz qolymen jazǵan jazýlary kórsetedi», deıdi.
Ǵulama ǵalymnyń «noǵaı tili», «sart tili» dep shartty atap otyrǵany Álisher Naýaılerdiń tili. Iаǵnı shaǵataı tili, dálirek aıtsaq, túrki halyqtaryna ortaq jazba ádebı til. Meıli tatar, noǵaı, ózbek bolsyn, aralarynda azdaǵan dıalektilik aıyrmalar bola tursa da, bul jazba ádebı tildiń sonaý «Qutty Bilik» dáýirinen jalǵasyp kele jatqan kórkemdik-estetıkalyq normalary, stıldik ózegi ortaq. Dindar dáýir ádebıetinde qazaq aqyndary óz shyǵarmalaryn «qazaqtyń tutynǵan tilinde jazbaı», ortaq jazba ádebı tildiń áserimen qazaq tilin alalaǵanymen, qazaq ádebıeti bul ortaq tilge, ortaq tildegi ádebı úrdiske tolyǵymen aýysyp ketken joq. Zertteýshi T.Tebegenov Ahańnyń paıymdaýlaryn negizge ala otyryp, bul dáýir shyǵarmalarynyń janrlyq sıpatyna qatysty «shyǵarmalardyń taqyryptyq-ıdeıalyq nysanasy, mazmuny adamgershilik-ımandylyq joly retinde usynyla otyryp, aqyndar halyq ádebıetiniń ejelden qalyptasqan kóńilge qonymdy, qulaqqa sińimdi túrlerin jańǵyrta jalǵastyra jyrlaǵan», deıdi. Demek, qaıtalaı aıtsaq, qazaq aqyny Shyǵystan nemese shyǵystyq úlgidegi túrkilik jazba ádebı dástúrden qashan da túrdi emes, mazmundy, taqyryptyq-ıdeıalyq baǵytty úlgi etip alady. Bul da bolsa, syrtqy yqpaldyń asa kúsheıgen kezinde de, aýyzsha ádebıetten bastaý alatyn tarıhı tamyrynan ajyramaǵan ulttyq ádebıetimizdegi dástúr sabaqtastyǵy beriktiginiń belgisi.
Shyǵystyq áserden, shyǵystyq úlgidegi Shaǵataı jazba ádebıetiniń yqpalynan ulttyq poezııamyzdyń uly belesi – Abaı shyǵarmashylyǵy da qur alaqan emes. Ásirese medresede oqyp júrgen jyldarynda Shyǵys shaıyrlarynyń áıgili shyǵarmalarymen tanysqan jas Abaı taza shyǵystyq dástúrmen óleń jazýǵa da talpyndy. M.Áýezovtiń kórsetýinshe, Abaı Shyǵys aqyndary úlgisindegi «Iýzı-Raýshan», «Fzýlı, Shámsı», «Álıfbı» sııaqty óleńderin 13 jas pen 18-19 jas arasynda jazǵan. Abaı shyǵarmalaryna qatysty zertteýlerden áli de bolsa tysqary qalyp kele jatqan shaǵataı úlgisindegi osy úsh óleńniń syrtqy qurylymy men ishki mazmunyna qatysty qundy pikirlerdi taǵy da M.Áýezov eńbekterinen kezdestiremiz. «Osy ólende jáne budan keıingi eki óleńde de, Abaı ózinshe túrki tilindegi (sol kezdegi ádebıet tili dep sanalǵan) úlgide jazyp otyr. Biraq anyq, sol túrki sózi men osy óleń qatarynda keletin arab sózderi áldeqaıda kóp. О́leńniń ýázin yrǵaǵy da, jeke sózderdiń aıtylýy da kitap úlgisinde «nıgá», «shıgá» dep qazaqtyń «nege», «shegedi» degen sózderin kitapshalap, ádeıi burmalaıdy. О́ıtkeni alyp otyrǵan óleń yrǵaǵy, rıtmniń ózi arabtan ıran, shaǵataıǵa jaıylǵan «ǵarýz» ólsheýiniń úlgisi. Bul – qazaq sııaqty elderdiń tiline, óleń qurylysyna múlde janaspaıtyn yrǵaq. Biraq ózderi ázerbaıjan, ózbek, túrikpen, tatar, qazaq sııaqty elderden shyǵyp, arǵy zamandar men bertin kezderdegi arab, ıslam mádenıetiniń yqpalyn kórgen klassık aqyndardyń kóbi óz halyqtarynyń tilderin burmalap jazatyn. Sol úlgi Naýaıda, Fızýlıda, taǵy basqa Abaı qadirlegen eski ózbek, ázerbaıjan, tájik aqyndarynda kóp kezdesedi. О́zi shákirt, ózi bala aqyn Abaı solarǵa syrttaı boı uryp, alańsyz elikteıdi», deıdi ǵalym «Iýzı-Raýshan» óleńine qatysty taldaýynda.
Máseleniń jaı-japsaryn jan-jaqty uǵyna túsý úshin ǵulama ǵalymnyń pikirin ádeıi tolyǵyraq keltirip otyrmyz. Mańyzdysy sol, M.Áýezov oılary Abaı talpynystarynyń tarıhı sebepteri men dástúrli arnalaryna úńilip, asa mándi maǵlumattar beredi. Abaı osy óleńderi arqyly qazaq ádebıetine tuńǵysh ret «ǵarýz» ólshemin engizdi. Endeshe, aqynnyń shyǵystyq úlgidegi bul shyǵarmalary ulttyq óleńimizdiń tarıhyndaǵy óreli qubylys, ózgeshe izdenis ekeni daýsyz. Ádebıetimizdiń tarıhynda Abaıǵa deıingi, Abaıdan keıingi dáýirlerde de shyǵystyq dástúrge eliktep, shaǵataılyq úlgige ish tartqan aqyn-jyrshylar barshylyq. Alaıda olardyń kópshiligi shyǵystyq úrdisten túrdi emes, mazmundy jáne ıdeıalyq baǵytty aldy. Al uly Abaı talpynystary tym bólek. Onyń shyǵysqa elikteýi de erekshe. Abaı ózge aqyndardaı emes, shyǵystyq úlgiden mazmunmen birge túrdi de ıgerýge tyrysady. Bir kezderi parsynyń ataǵy jer jarǵan aqyndarymen óner básekesine túsip, solarmen boı teńestirýge talpynǵan Júsip Balasaǵun, Ahmet Iúginekı, Horezmı, Qutyp, Naýaı, Fızýlı jáne t.s.s. túrki aqyndary ǵarýzdy (arýz) tańdaýǵa májbúr bolyp, osy ólshemniń túrkilik úlgisin qalyptastyrsa, Abaı da qansha qıyn bolǵanymen, bul dástúrdiń qazaqtyń ulttyq poezııasyndaǵy tuńǵysh tájirıbesine bastama berdi. Árıne toǵyz ǵasyrdaı qoldanylsa da sharttylyq sheńberinde ǵana qalyp, túrki óleńimen tolyq úılesim taba almaǵan ǵarýz ólsheminiń qazaq tilimen, óleń qurylysymen janaspasy ábden anyq. Sol sebepti de Abaı ǵarýzben jazylǵan shyǵystyq úlgidegi óleńderinde sol dáýirde qazaq tiline qaraǵanda ǵarýz ólshemine áldeqaıda ıkemdelgen shaǵataı ádebı tiliniń stıline arqa súıeıdi.
«Iýzı-Raýshan» óleńiniń taǵy bir nazar aýdararlyq tusy – syrtqy qurylymy. Muhtar Áýezov aıtqandaı, bul úlgi qazaqqa jat, arab-parsy óleń úlgisi. Uıqas júıesi aaaá-aaaá-bbbá túrinde túzilgen, tórt tarmaqty úsh shýmaqtan turatyn bul úlginiń qazaqtyń halyqtyq óleń órneginde kezdese bermeıtini anyq. Endeshe, bul úlginiń tegin aqyn eliktep otyrǵan shyǵystyq úrdisten izdegen abzal. Jalpy, shyǵystyq úlgidegi klassıkalyq túrki poezııasynda eki tarmaq báıitterden quralǵan óleń túrlerinen ózge, tórt tarmaqtardan turatyn rýbaı, tuıyǵ, mýrabba, terbı-bend syndy óleń túrleri barshylyq. Bul túrler bir-birinen ózgeshelenedi. Máselen rýbaı men tuıyǵ qazaqtyń qara óleńi sekildi aaáa túrinde túzilip, bir ǵana tórt tarmaqtan tursa, mýrabba jáne terbı-bend túrleri eń azy 3, eń kóbi 7 tórt tarmaqty shýmaqtardan quralady. Abaıdyń joǵarydaǵy óleńi mýrabba óleń túrine keledi. Mýrabba uıqas júıesi aaaá-bbbá-vvvá túrinde túzilgen tórt tarmaq shýmaqtardan turatyn óleń túri. Abaı óleńiniń bar aıyrmashylyǵy – birinshi jáne ekinshi shýmaqtardyń alǵashqy úsh tarmaǵy ózara uıqasyp, aaaá-aaaá-bbbe túrinde qurylǵan. Alaıda bul asa aıqyn aıyrmashylyq emes. Ár tórt tarmaqtyń aldyńǵy úsh tarmaǵynyń jáne ár shýmaqtyń sońǵy tarmaqtarynyń ózara uıqasýy mýrabba óleńiniń basty belgisi sanalady. Bul túr shaǵataı jáne osman túrik shaıyrlarynyń shyǵarmalarynda keńinen qoldanylǵan.
Teginde, Abaıdyń shyǵys poetıkalyq dástúrimen baılanysy sóz bolǵanda, ondaǵy bar shyǵystyq belgini taza arab-parsy úlgisine telı berý ábestik. Bul oraıda súıenerge turarlyq salmaqty pikirler taǵy da M.Áýezov zertteýlerinde aıtylady. «Oǵan (Abaıǵa), – deıdi ǵulama ǵalym, – tilderi túsinikti eń jaqyn aqyndar bolǵandyqtan Naýaı, Fızýlı úlgisi kóp áser etedi. Jas shaǵynda sol aqyndar ózderine úlgi etken Fırdoýsı, Saǵdı, Qoja Hafız tárizdi uly klassıkterdiń eski ózbek tiline aýdarylyp, Abaıǵa sol aýdarma arqyly tanys bolýy kóńilge qonymdyraq kórinedi. Bul sońǵylardy Abaı bilgende «túrkishelengen aýdarmalardan bilý kerek». Iаǵnı Abaıdyń úlgi mektebi arab-parsylyq úrdis emes, sol úrdistiń yqpalynda qalyptasqan túrki klassıkalyq óleń dástúri. Bul dástúr túrki óleńi tarıhynda Qarahandar dáýirindegi «Qutty bilik», «Aqıqattar syıymen» bastalyp, Altyn Orda dáýirinde Horezmı, Qutyp, Babyr-shah jáne Saıf Saraı syndy aqyndardyń shyǵarmashylyǵymen shyńdalyp, Naýaı, Fızýlı, Násımı, tipti, HVIII ǵasyrdaǵy Osman túrikteriniń Nádım, Baqı syndy shaıyrlary shyrqaý shyńyna jetkizgen, kórkemdik zańdylyqtary ortaq, birtutas poetıkalyq qubylys. Musylmansha hat tanyǵan jas Abaı osy aqyndardyń legine qosylmaqqa qulshyndy, dáýiriniń aldyńǵy qatarly óleń dástúriniń tórinen oryn teppekke talpyndy. Buǵan qosa, Áýezovshe aıtsaq, shaǵataı úlgisindegi úsh óleńi arqyly «ol buryn qazaq jazyp kórmegen óleńdik oqshaý túrdi qyzyqtap, tamashalady da». Bulardyń ishinde kólemi de, kórkemdik sıpaty da kúrdeliregi «Álıfbı» óleńi. Ár tarmaǵy arab álipbıiniń retine saı tizilgen bul óleń túri shyǵys poetıkasyndaǵy kúrdeli kórkemdik tásilden týǵan. Shyǵys aqyny óziniń sheberligin pash etpek úshin ártúrli kúrdeli kórkemdik tásilder arqyly eki jol báıitti myń qubyltyp, astaryna san alýan mazmun jasyrǵan. Bul kúrdeli kórkemdik tásilderdiń ishinde tarıh, mývashshah, menkýt, múhmel, t.s.s. tásilder arab álıfbıiniń grafıkalyq erekshelikterine negizdele qurylady. Máselen, tarıh – ár áriptiń ábjáttik retine, ıaǵnı sandyq sıpatyna negizdele qurylady da, óleń báıittegi qandaı da bir sózdi quraǵan áripterdiń sandyq sıpaty báıit mazmunyna qatysty belgili bir jyldy nemese kezeńdi meńzeýi múmkin. Menkýt – biryńǵaı núkteli áripterden túzilgen maǵynaly óleń. Al múhmel bolsa, biryńǵaı núktesiz áripterden túzilgen báıit óleń. Mývashshah – báıit óleńniń tarmaq basy áripterin joǵarydan tómen qaraı belgili bir retpen nemese tártippen túzý tásili. Mývashshah eki túrli bolady. Birinshisinde, tarmaq basyndaǵy áripterdi joǵarydan tómen qaraı biriktirip oqyǵanda qandaı da bir adamnyń aty shyǵady. Al ekinshisi, Abaı óleńindegideı, álıfbıdiń retine saı túziledi. Iаǵnı Abaıdyń «Álıf-dek» óleńi asa kúrdeli tásilmen túzilgen mývashshah óleń. Bul eki aqynnyń biriniń qolynan kele bermeıtin, óleńniń ózgeshe úlgilerinen sanalady.
Shaǵataı ádebıetinde Naýaı, odan keıin HVIII ǵasyrdaǵy Osman túrik ádebıetinde Esrar Dádá (1748-1796) syndy aqynnyń shyǵarmashylyǵynda mývashshah óleń úlgileri kezdesedi. Abaı da «Álıf-dek» óleńi arqyly osy kúrdeli túrdi ıgerýge tyrysty. Aqynnyń bul izdenisi ózi eliktegen shaǵataı óleń dástúrin qanshalyqty erkin meńgergendigine dálel. Sondaı-aq belgili ǵalym Q.Jubanov aıtqandaı, «Abaıdyń túr izdeý ekpininiń kóp óskendigin kórsetedi».
Alaıda alǵashqy shyǵarmashylyq tájirıbesin ortaq túrki tilinen, shaǵataı dástúrinen bastaǵan uly aqyn kóp uzamaı ana sútimen daryǵan halyqtyq ádebı til úlgisine, ulttyq ádebıet úrdisine oraldy. Ol osy úsh óleńnen keıin Shyǵys jurtyna qonýdy toqtatqan. Abaı shyǵarmashylyǵyndaǵy bul betburys ulttyq ádebıetimizdiń bolashaǵyn belgilegen asa irgeli qubylystardyń biri. Tipti ulttyq ádebıet qana emes, sol kezeńdegi búkil túrki tildi elder ádebıetindegi jańasha bir beles. Q.Jubanov ádebıet tarıhyndaǵy Abaı shyǵarmashylyǵyn onymen tustas Zákı Ýálıdı, Shaıyqzada Basbıch, Chıhabýdtın Márjanı, Qaıým Nasırı, Myrza Fatalı Ahýndov syndy túrki jurtynyń tanymal tulǵalarymen salystyra kele, «Abaıdyń aqyndyǵyn, basqa qasıetterin bylaı qoıyp, tek ádebı tilimizdi jasaýdaǵy eńbeginiń ózin ǵana alsaq ta, onda aqymyz ketetin túri joq. Onyń ústine Abaıdyń iri aqyn bolǵanyn, onyń óleńi bolsyn, qara sózi bolsyn, burynǵy halyq aqyndarynan da, shaǵataıshyl molda aqyndardan da aýyp shyǵyp, sony jol salǵanyn eskersek, Abaı beıneli aqyn ol kezde qazaqta ǵana emes, kórshi elderde de bolyp jarymaǵanyn kórý qıyn emes», deıdi.
Ras, Abaı dáýirinde ózge túrki ulystarynyń ádebıeti áli de bolsa shyǵystyq úrdistiń shyrmaýynan shyǵa qoımaǵan-dy. Hıýa handyǵynda ǵumyr keshken Mýqımı (1851-1903), Fýrqat (1858-1909), Ýbaıdýllah Salıh (1853-.....), t.s.s. aqyndar stıl turǵysynan klassıkalyq shaǵataı óleńine qaraǵanda ómir qubylystaryn shynaıyraq sýrettegenimen, til men túrde shaǵataı úlgisinen asa almaǵan. XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Orta Azııa musylman elderiniń mádenı ómirinde túbegeıli reformalar jasaý ıdeıasyn bastatqan «jádıdshildik» árekettiń ózi ádebıetke aıtarlyqtaı jańalyq ákelgen emes. Hıýa men Qoqandaǵy «jádıdshil» jyrshylar óz óleńderinde kóneden kele jatqan dástúrli taqyryptardy tolǵaýmen birge, dáýir talabyna saı tyń taqyryptardy ıgerýge tyryssa da óleńniń tili men túrine nazarǵa iligerlik jańalyq engizgen joq. Tipti Q.Jubanov aıtqandaı, «Abaıdaı jańashyl aqyn Orta Azııa bylaı tursyn – Reseı kúnshyǵysy ǵana emes, memleketti el – Túrkııada da kem bolǵan». HV ǵasyrdan beri Halıfat bıligin qolyna ustap, musylmandyq Shyǵys elderiniń kóshbastaýshysy bolǵan Osman túrik memleketi XIX ǵasyrda eski ımperııalyq qudiretinen aıyrylyp, damyǵan Batystyń yńǵaıyna yǵysa bastaǵany tarıhtan jaqsy málim. Mádenıet pen ádebıette Tanzımat dáýirin (1860-1896) bastaǵan Osman túrikterinde Shınnası (1826-1871), Zııa Pasha (1829-1890), Namyk Kemal (1840-1888) syndy aqyndar kóneden kele jatqan shyǵystyq úlgidegi klassıkalyq Dıýan ádebı dástúriniń qatań qalybyn buzyp, ádebıetke, ásirese óleń ónerine jańashyl sıpat berýge tyrysqanmen, báribir kóne dástúrdiń sheńberinen shyǵa almady. О́leń ólsheminde áli de bolsa arýzdyń (ǵarýzdyń) aıqyn ústemdik qurýy, negizinen ǵazal, tárkıb-ı bánd, qyıta syndy klassıkalyq túrlerdiń keńirek qoldanylýy tanzımat dáýirindegi jańashyldyq jaı ánsheıin, kóneniń jalǵasy ǵana bolǵandyǵyn dáleldeıdi.
Abaı aqyndyǵy qazaq ádebıeti belesinen asyp, jalpy túrki ádebıeti shyńynan boı kórsetkendeı. Abaı jazý-syzýy men ǵylymy ornyqqan mádenı qoǵamdardaǵy san alýan ádebı aǵymdardyń tartysynsyz-aq, teorııalyq bilimmen qarýlanǵan bilimpazdardyń syn-pikir, aqyl-keńesin estimeı-aq, Saryarqanyń tórinde otyryp, ulttyq óleńniń ólmes dástúrin qalyptastyryp, óshpes úlgisin jasady.
Abaı dáýiri jalǵyz qazaq qaýymy úshin ǵana emes, ısi musylman, Shyǵys elderiniń tarıhyndaǵy asa aýyr da kúrdeli kezeń edi. Jalpy alǵanda, XIX ǵasyrdyń basty oqıǵasy – kári Azııanyń bóliske túsýi (fransýzdardyń Arabııany, aǵylshyndardyń Úndini, orystardyń Orta Azııany jaýlap alýy) kelesi ǵasyrdyń tolqyndy bolatynyn ańǵartyp ketti. О́ıtkeni atalǵan Azııa elderi jańa zamanǵa deıin álemge baǵdar berip, baǵyt siltep kelgen kóne rýhanııat oshaqtary, dástúrli qoǵam ortalyqtary bolatyn. Buǵan qosa Shyǵystyń alynbaǵan sońǵy qamalyndaı bolǵan Osman túrik qoǵamy da 1839 jyly 3 qarashada qabyldanǵan «Gúl Hane Hatt-ı Nýma-ıýný» atty memlekettik resmı jarlyq arqyly qoǵam ómiriniń bar salasynda batystyq úlginiń ústemdigin moıyndap, jańa Batystyń aldynda kúırek kúı keshti. Shyǵys elderi taǵdyrynyń osynaý ortaq jelisi jasynda Shyǵys úrdisine, shaǵataı úlgisine eliktegen Abaıdyń eseıe kele Eýropa mádenıetine bet túzeýiniń tarıhı alǵyshartyn ázirlegen syńaıly. Bul dáýirde birneshe ǵasyrlar boıy arab, parsy, túrki musylman elderiniń mádenı birliginiń ortaq dińgegindeı bolǵan (árıne, dinnen keıingi) shyǵystyq ádebı dástúr de óziniń kóne dáýirlerdegi kórkemdik-estetıkalyq qunarynan aıyrylyp, tarıhı toqyraýdyń aldynda turdy. Endi, XIX ǵasyr Shyǵysynda Naýaı, Fızýlılar syndy jańashyl, jasampaz shaıyrlar joq edi. Tek solardyń aıtqanyn qaıtalap, ádebı elikteýden asa almaı, qasań qaǵıdany buza almaǵan qalypshyl aqyndar ǵana boldy. Mine, júzdegen jyldar boıy adamzat balasynyń rýhanııat qazynasyna kórkem sózdiń san alýan kórikti úlgilerin qosqan shyǵystyq ádebı dástúr jańa dáýirde óziniń bar kórkemdik-estetıkalyq múmkindigin sarqyp, dáýir talabyna jaýap bere almas jadaǵaı kúı keshti. Abaıdyń shyǵystyq túrden bas tartýynyń negizgi sebepteriniń biri osynda dep bilemiz. Uly aqyn kónesi kúńgirt, búgini buldyr quldyraǵan kórkemdik salttyń endi ónege, úlgi bolmasyn der kezinde ańǵarǵandaı.
Asyly, qandaı da bolmasyn, ádebı dástúrdiń tarıhy adam balasymen, qoǵam tarıhymen taǵdyrlas. Týady, túleıdi, ósedi jáne kúni jetkende quldyraıdy. Biraq iz-túzsiz joıylyp ketpeıdi. Shyǵys ádebı dástúri de múldem joıylyp ketken joq. О́zin qalyptastyrǵan ulttar men ulystardyń kórkemdik-estetıkalyq tanym áleminde óshpes tańbasyn qaldyrdy. Baǵytyn batysqa buryp, shyǵystyq úlgiden boıyn aýlaq sala bastaǵan Abaı da odan birjola qol úzip ketken joq-ty. Ras, ol shyǵystyq túrden bas tartty. Biraq mazmunnan eshqashan ajyraǵan emes.
«Mysaly, Abaıdyń «Bilimdiden shyqqan sóz», «Keldik talaı jerge endi» óleńderindegi shyǵystyq óleń órnegi deıtinderdiń ózi tabıǵı týma qubylys qalpyna engen, sońy óleń órnegine aınalyp kete beredi. Tipti ishki mazmuny jaǵynan Shyǵys klassıkterindegi mahabbat lırıkasyna jatatyn «Qor boldy janym» óleńiniń ózi óleń órnegi jaǵynan qazirgi zertteýshiler sheshendik sóz dep atap júrgen aralas býyndy óleńmen kómkerilgen qazaqy túrge bólengen», deıdi belgili abaıtanýshy ǵalym M. Myrzahmetov.
Al endi Abaıdaǵy shyǵystyq mazmun tikeleı arab pen parsydan emes, Qarahandar dáýiri, Altyn Orda kezeńi jáne shaǵataı dáýiri, túrkilik jazba ádebı dástúrinen ulttyq poezııamyzǵa jeli jalǵastyrǵan óleń sózdiń ómirsheń ózegi. Aqynnyń, ásirese, mahabbat lırıkasy jáne fılosofııalyq oı tolǵamdarǵa toly óleń jyrlarynda kórinetin shyǵystyq saryn – onyń shyǵarmalaryn shyǵystyq úlgidegi túrki klassıkalyq poezııasymen tarıhı jáne kórkemdik turǵydan sabaqtastyryp jatqan basty belgilerdiń biri. Qoryta aıtqanda, Abaı óz shyǵarmashylyǵynyń alǵashqy kezeńinde Shyǵys shaıyrlarynyń, onyń ishinde túrki tildi aqyndar qalyptastyrǵan úlgini ustanyp, túrde de, mazmunda da, tipti, tilde de sol dástúrdi jalǵastyrýǵa umtyldy.
Ol shyǵystyq úlgidegi klassıkalyq óleń dástúrin syrttaı qyzyqtap, qur elikteýmen shektelgen emes. Abaı ózi úlgi tutqan óleń dástúriniń qyr-syryn asa jetik meńgergen kásibı aqyn deńgeıinde óleń túzedi. Buǵan dálel – aqynnyń «Iúzi-Raýshan» óleńiniń túrki arýzynyń bar qaǵıda sharttaryna saı túzilgen ólshem órnegi jáne «Álıf-bı» óleńiniń asa kúrdeli kórkemdik qurylymy. Abaı shyǵarmashylyǵynyń ekinshi kezeńinde shyǵystyq úlgiden bas tartyp, túrkilik ortaq jazba ádebı til men sol dáýirdegi klassıkalyq túrki óleńi arnasynan boıyn aýlaq salý arqyly jalǵyz qazaq ádebıeti ǵana emes, jalpy túrki jurtshylyǵynda jazba poezııa dástúriniń jańasha úlgisine bastama berdi. Endigi jerde Abaı poezııa tarıhynda Júsip Balasaǵun, Horezmı, Qutyp, Saıf-Saraı, Naýaı, Fızýlı, t.s.s. aqyndar shyǵarmashylyǵy arqyly jetken, ǵasyrlar boıy qaltqysyz qaǵıdamen túzilgen shyǵystyq óleń túrlerin daıyn qalypta almaı, olardy shyǵarmashylyq talǵammen túrlendirip, ózindik túrler týdyryp, óleń sózdiń ulttyq úlgisin qalyptastyrdy.
Qýanysh QABYKENULY,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
