“SYLDYRLAP О́ŃKEI KELISIM”

“KATEV” halyqaralyq qoǵamdyq qory men “Til” respýblıkalyq aqparattyq-saraptamalyq jýrnalynyń uıymdastyrýymen elimizde ekinshi márte ótkizilip otyrǵan “Jarqyn bolashaq” respýblıkalyq KATEV qazaq tili olımpıadasynyń qorytyndysy shyǵarylyp, jeńimpazdar altyn, kúmis jáne qola medaldarmen marapattaldy. Túrik aǵaıyndardyń qazaq tiliniń mártebesin arttyrý maqsatyndaǵy jobasy elimiz aýmaǵyndaǵy barlyq mektepterdi qamtýymen erekshelenedi desek, “Jarqyn bolashaq” olımpıa­dasynda aýdandyq, qalalyq jáne oblystyq irikteýler boıynsha 390 mektepten 4506 oqýshy baq synaǵan. Olardyń arasynan 68 mekteptiń 338 ónerli ulany Almaty qalasynda ótken olım­pıa­danyń jartylaı fınalyna qatyssa, bul toptan taǵy da 40 bilim oshaǵy erekshelenip, 69 oqýshy aqtyq básekege joldama alǵan. Qazaq eliniń táýelsizdigi ana tildiń mártebesin asqaqtatýmen shegelene túsetinin túıindegen baıqaýdyń qorytyndysyna arnalǵan keshtiń Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń sahnasynda Astana fılarmonııasy ult-aspaptar orkestriniń súıemeldeýi­men Kókshetaý qazaq-túrik lıseıiniń 9-synyp oqýshysy, respýblıkalyq “Boztorǵaı”, basqa da halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazy Ersaıyn Ámrınniń shyrqaýynda ánuranmen bastalýy talapty talaı jastyń júregine otansúıgishtik rýhyn sepkendeı edi. Shattyq kúıge toly asqaq pafosty áýen KATEV halyqara­lyq qoǵamdyq qory ókiliniń oqýshylarǵa arnaý sózimen órilip, sábı sanany qataıtýda ananyń aq sútimen darıtyn ana tiline teńdeser eshteńe joqtyǵy, sol sebepti ony óle-ólgenshe qurmet­teý ár adamnyń qasıetti boryshy bolyp sanalatyny aıtyldy. Elbasynyń “Bizdiń, búkil qazaq­standyqtardyń basyn biriktiretin basty faktor – memlekettik til. Qazaq halqynyń týǵan tilin damytý úshin barlyq kúsh-jigeri­mizdi jumsaýymyz kerek” degen sózi bizge kóp oı salady degen qonaq osy saıys barysynda “segiz qyrly, bir syrly” qasıetimen aıryqsha daralanǵan daryndy jastarǵa el bolashaǵy óz qoldaryńyzda, sizdermen Qazaq eliniń bolashaǵy jarqyn bolady, talaı jeńisterge jetedi. Osyǵan biz shyn júrekten senemiz, dep tilegin aıtty. Odan ári ult-aspaptar orkestriniń oryndaýynda Túrkeshtiń “Kóńilashary”, Qur­man­ǵazynyń “Saryarqasy” tógil­gende saraı ishi saıyn saharanyń lebi eskendeı jańǵyryp sala berdi. Qudiretti kúı tilimen uly dalany mekendegen baıyrǵy babalar tili balbal tastardan balǵyn jastar sanasyna kóship, samala shýaq shashty. Sebebi, halqymyzdyń ejelgi kóne kúıi men jyryn súıip ósken jastar­dyń kókjıegi qashanda bultsyz aspandaı ashyq ta aıqyn bolary sózsiz. Búginde ulan-baıtaq qazaq jerinde táýelsizdik rýhy jeńip, tól tildi tórge ozdyrýdyń barlyq qam-qareketi jasalyp jatyr. Týǵan jerdiń ulandaryn memle­kettik tilde emin-erkin sóılep, saýatty jazýǵa tárbıeleýmen qatar, Qazaqstanda ómir súrip jat­qan ózge ult ókilderi balalarynyń da babalar tilin barynsha meńgerýine aıryqsha kóńil bóline bastaǵany KATEV-tiń búgingi is-áreketinen aıqyn kórinis tapty. Aqtóbelik Oleg esimdi orystyń balasy “Babalar jyry” ánin shyr­­qap bergende, qazaq tilin jatyq meńgergen oqýshy jıylǵan júrttyń qoshametine bólenip qana qoımaı, júldeli orynǵa ıe boldy. Kóptiń kóńili sóz máneri nomı­nasııasy boıynsha saıysta Kákim­bek Salyqovtyń “Toı keledi” jy­ryn mánerlep oqyp bergen qara­ǵan­dylyq Márlen Aıtjanov­qa birden aýǵan. О́ıtkeni, qazaq tili­niń qaımaǵyn qaıyrǵan dál osyn­daı jetkinshekter ósip kele jat­qan­da memlekettik tildiń eńsesi emen aǵashtyń dińgegindeı nyǵyr­lanyp, bıikteı bereri ras. Jyrdy jattap qoımaı, ár sózdiń mán-ma­ǵy­nasyn tereń sezingen kórkem­sóz oqý sheberi moınyna altyn medal taǵylyp, bas báıge tabys etildi. Qazaqtyń keń dalasy dástúrli ónerge tunyp turǵanyn tulym­shaǵy jelbiregen qyz balanyń óneri taǵy da eske salǵandaı edi. Jambyldan kelgen Aıbópe Teńge­baı “Súgirdiń tolǵaýyn” kádimgi kásipqoı ánshiler sekildi serpile sergek oryndaǵanda naǵyz sóz qasıetin túsinip, til qadirin paıym­daıtyn jan osyndaı-aq bolsyn degen oı kim-kimniń de kókeıine minsiz uıalaǵany sózsiz. Al sahnalyq qoıylym nomına­sııa­sy boıynsha Shyńǵys Aıt­matov­tyń “Ana-Jer-Ana” qoıy­ly­mynan úzindi oqyǵan pavlodar­lyq Leıla esimdi kishkentaı óner­pazdyń baǵy janyp, altyn­nan alqa taqty. Ultynyń bolashaǵy úshin basyn báıgege tikken, ór rýhty Mahambet týy sahnada urpaqtar únimen qaıta jańǵyrdy. Atyraýdan kelgen jas termeshi Ǵıbadat Turǵalıev qazirdiń ózinde-aq batyr jyrlaryn kánigi ánshilerdiń maqamyna jetkizip, terme nárin ón boıyna daryta shyrqady. Jezqazǵannan kelgen Maksım Makarov “Qazaq eli” ánin oryndaǵanda zaldaǵy kórermen dúr silkindi. О́zge ult ókilderiniń bala­lary qazaq tilin ǵana emes, qazaq­tyń ónerin de shashaýsyz úırenýge talpynyp jatyr eken. Memle­kettik tilge jetik talaı talantty kórip qýandyq. Máselen, Iýlııa esimdi orys qyzy Qadyr Myrza Áliniń “Qazaqtardy sheteldik qona­qtarǵa tanystyrý” óleńin oqyp shyǵarda qolyndaǵy qazaq­tyń qara dombyrasyn tartýdy umytpaǵan. Áli jorǵadaı jeldirtip kete almaı jatqan shyǵar, biraq osy bir azǵantaı aıaqalysynyń ózi taǵy talpyna tússe, maqsatyna da jeter kún alys emes ekenine sendiredi. Memlekettik tilde óleń oqyp, odan ári dombyranyń tilin úırenýge bekingen mundaı jastarǵa alǵystan basqa ne aıtasyń. Rahmet, qadamdaryna nur jaýsyn deımiz de. Bolashaqtyń kilti memlekettik tildi jetik meńgergen jandardyń qolynda bolatynyn áldeqashan uǵynǵan olardyń báıgege áıteýir qatysyp, atymyz­dy shyǵarsaq boldy ǵoı degen oı­men kelmegeni baıqalady. Semeı­lik Roza Konavalovanyń “Atame­kendi” aıryqsha tebirenis­pen shyrqap, sóz ben áýenniń áýede ásem úndesýine talpynǵan úninen jurt qazaq estradasynyń keleshek bir báısheshegin tanyǵandaı. Suńǵat esimdi kishkentaı kúıshi bala­nyń suńǵyla ónerine qol soq­paǵan jan neken-saıaq. Qurman­ǵazynyń “Adaı” kúıin albyrt kóńilmen aıalaı tartqan ol da keleshekte sahna sańlaǵy bo­laryna kúmán týǵyzbaıdy. Án men jyrmen kestelengen oqýshylar olımpıadasy óz máresi­ne jetip, kesh sońynda jeńimpaz­dar marapattaldy. Qazaq jáne ózge ult ókilderi bolyp eki topqa bólingen oqýshylar alty baǵyt boıynsha, atap aıtar bolsaq, til bilimi, án aıtý, mánerlep oqý, sahnalyq qoıylym, ǵylymı jumystar qorǵaý jáne ólketaný nomınasııalarynan baq synady. Til bilimi baǵytynda qazaq tili teorııasyn tereń meńgergen bilimdi oqýshylardy tańdaý maqsat etildi. Tapsyrmalar mektep baǵdarlamasy boıynsha 5–11 synyptar arasyn­da qurastyryldy. Sóz máneri baǵyty boıynsha qazaq tilinde mánerlep sóıleýge mashyqtaný, sózdiń mánin jete túsiný, onyń tabıǵatyn taný jáne kórkem shyǵarmalardy mánerlep, naqy­shyna keltirip oqý arqyly oqýshy­ny aýyzeki sóıleýge úıretý maqsat etilse, ánshi-bulbuldar baǵytynda qazaq halyq ánderi men sazger­leriniń shyǵarmalaryn keń kólem­de nasıhattaý, talantty jastardy anyqtaý, olardy kópshilikke dáripteý mindetteldi. Sahna sań­laqtary baǵytynda qazaq aqyn-jazýshylarynyń, drama­týrg­­terdiń shyǵarmalaryn nası­hat­taý, tár­bıelik mańyzy bar qoıylymdardy taratý, jas ǵalym­dar baǵytynda qazaq tili men ádebıetiniń tarıhy, teorııasy, til biliminiń ózekti má­se­­le­lerine qatysty túrli ǵyly­mı jumystar­dy anyqtaý, al ólketaný baǵy­tynda oqýshylardyń óz óńirlerin­degi uly tulǵalardy, tarıhı-mádenı jáne týrıstik jerlerdiń tabıǵatyn, taǵy basqalardy tanýy kózdeldi. Olımpıada jeńimpazdary KATEV halyqaralyq qoǵamdyq qory men “Til” jýrnaly taǵaıyn­daǵan I,II jáne III dárejeli dıp­lomdarmen, sondaı-aq baǵaly syılyqtarmen marapattaldy. Qazaq-túrik lıseıleri men jalpy orta bilim beretin mektepterdiń oqýshylary arasynda osymen ekinshi ret ótken “Jarqyn bolashaq” respýblıkalyq qazaq tili olımpıadasy jeńimpazdaryna júldelerdi Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary, belgili ǵalymdar tabys etti. Qysqasy, túrik baýyrlardyń tilge qamqor­lyq nıetindegi jobasy qazaq tiliniń qatyp jatqan biraz tońyn jibitken kóktemniń lebindeı is kórindi. Qarashash TOQSANBAI.