Agroónerkásip kesheni qansha adamdy asyraıdy?

Basqa qyrynan qaraǵanda, bul óndiristi qaıta qurylymdap, naryq­tyq ekonomıka alańyndaǵy oıyn zańyn ózgertýge taptyrmas múmkindik. Qazir álemniń ekonomısteri de, tuty­ný­shylary da azyq-túlik óndirisi damy­ǵan memleketterdiń bedeli artyp turǵanyn aıta bastady. Demek, osy jerde Qazaqstannyń agrarly el ekenin taǵy bir eske alyp qoıǵan ar­tyqtyq etpeıdi. Áýeli, aımaq­ta­ǵy jumysqa az kem-sholý jasaıyq. Mysaly, Jetisý óńiri elimiz­diń agro­ónerkásip kesheniniń damýyna aıtar­lyqtaı úles qosyp otyr. О́ńirde aýyl sharýashylyǵynyń órisi jyl saıyn keńeıip, óndiris kólemi de ulǵaıyp keledi. Sońǵy eki jylda oblystaǵy jalpy ónim kórsetkishiniń qarjylaı úlesi 2,5 esege ósip, byltyr taza tabys 148 mlrd teńgeden asypty. Bıylǵy meje óndirilgen ónimnen túsetin paıdany 1 trln teńgege deıin jetkizý bolyp tur. Oǵan tolyq negiz bar.

Jalpy, Almaty oblysyndaǵy agro­óner­kásip keshenniń damýyn eki ba­ǵyt­ta qarastyrý kerek. Áýelden jer emgen dıqandar elinde egin sharýa­shylyǵyna basa kóńil bólinetini zań­dylyq. Qazir aımaqtaǵy egistik kó­le­min ulǵaıtý isi kún tártibinde tur. Ári qazirgi zaman talaby bos jat­qan al­­­qap­tardyń astyn ústine shyǵa­ryp jyr­­typ, ýystap dán sebýdi múl­dem kóter­meıti­ni belgili. Ǵylymǵa negiz­­delgen damýdyń mańyzy zor. Osy tur­ǵyda Jetisý dalasynda aıtý­ǵa tu­­rar­lyq jumys istelýde. Aýyl sha­rýa­­­shylyǵynda tek kólem qýala­maı, sońǵy úlgidegi tehnıkalyq pro­grestiń qoldanysqa enýi ónimdi kó­beı­­tip, shyǵyndy azaıtýǵa jol ashady. Biz buǵan Panfılov aýdanyndaǵy «Kóktal Agro» seriktestigi­niń tájirıbesinen kórip, kóz jetkizgen edik. Sharýashylyq júgeri ósiredi. Jalpy, bul aýdandy júgeriniń otany deýge bolady. Shashaqty daqyl óniminiń 33 pa­ıyzy Panfılov aýdany­nyń úlesinde. Al ónim kóbeıip, tabys artpaǵan jerde egis kólemi ulǵaıa ma? Osy jerde egistikke jańashyldyq úrdisin engizý qajetti kún tártibine shyqqan. Qazir «Kóktal Agronyń» júgeri ósetin tanaptarynda sıfrly tehnologııa qoldanylady. Iаǵnı, sýarý jumysy sırfly júıede basqarylady. Jumys úderisi kádimgi uıaly telefonǵa qoıylǵan qosymsha arqyly qashyqtan baqylanady. Ol úshin ınternet baılanysy ǵana kerek. Bastapqyda egis alqaptaryndaǵy telefon baılanysynyń ózi qıyn bolypty. Biraq sharýashylyq bul máseleni de jyldam sheshken. Qazir «Kóktal Agronyń» alqaptarynda mobıldi qurylǵy jumys istep tur. Baılanys jaqsy, ınternet bar.

– Myna tamshylatyp sýarý ádisiniń paıdasy kóp eken. О́tken jyly buǵan anyq kóz jetkizdik. Sýdy az jumsap, ónim­di artyq alýdy bildik. Buryn biz al­qap­ty sýarý úshin sekýndyna 700 lıtrge deıin sý paıdalanatynbyz. Jańa ádisti qoldanǵannan keıin bul shyǵyn 100 lıtrge deıin azaıdy. Esesine, ónim kólemi 2-3 esege kóbeıdi. Basqa sharýalar júgeriniń gektarynan 7,8 tonnadan alǵanda, bizdiń ár gektardan orǵan júgerimiz 18 ben 20 tonnanyń arasynda boldy, – degen edi bizge «Kóktal Agro» seriktestiginiń basshysy Jánibek Ohanov.

Oblystyń jekelegen sharýashy­lyq­taryndaǵy jańashyldyq óńirdiń agrar­lyq salasyndaǵy jetistikke negiz bolý­da. Nátıjesinde egis kólemi art­ty. Mysal­ǵa, bıyl aımaqtaǵy dán egilgen alqaptar­dyń kólemi 5 myń gektarǵa birden ulǵaıǵan. Onyń ishin­­de júgeri egisi 61 paıyzǵa, qant qy­zyl­shasy 75 paıyzǵa, soıa sebý 91 pa­ıyz­ǵa deıin ósipti. Árıne bul jerde egis alqap­tarynyń kólemin ulǵaıtýǵa dı­qan­­nyń shamasy kele bermesi anyq. Iаǵnı memlekettiń agro­ónerkásip keshe­nin qoldaýǵa bólgen qarajatynyń qoljetim­diligi men qajettiligi kólem men ónimniń kepi­line aınalýy tıis. Oblysta bul ba­ǵyt­­­ta ilgerileý bar. Derek boıynsha  sha­rýa­­­shylyqtarǵa bıylǵy kóktemgi dala jumystaryn júrgizý úshin 42 mlrd teńge sýbsıdııa berilgen. Buǵan arzan baǵadaǵy janar-jaǵarmaı, tuqym, tehnıkamen jab­dyqtaý sııaqty shyǵyndar kiredi eken. 

– Oblys dıqandary tótenshe jaǵ­daıǵa qaramastan, bıylǵy egis jumy­syn tolyqtaı aıaqtady. Bizdiń esebimiz boıynsha aýyl sharýashylyǵy daqyl­darynyń jalpy egis kólemi 966,5 myń gektarǵa jetti. Atap aıtqanda, 109,6 myń gektar alqapqa kúzdik daqyl egildi. Onyń 97 myń gektary – bıdaı. Jalpy, oblysta tu­tynýǵa qajetti azyq-túlik óniminiń bir­shama túrin óndiredi. Bıyl da qamba tolyp, daıyn ónimniń tapshylyǵy bolmaıdy degen senimdemiz. Bizdiń aldymyzda ishki naryqty aýyl sharýashylyǵy ónimimen tolyq qamtyp qana qoımaı, shetelge ónim jóneltý mindeti tur. Qazir jeti­sýlyq sharýalar óndirgen ónim kór­shiles Reseı, Qytaı, О́zbekstan nary­ǵynan óz ornyn aldy. Biz bul elderge negizinen jemis-jıdek, kókónis, as­tyq, maıly daqyldar, júgeri jó­neltý­di jolǵa qoıdyq. Taıaý jylda qant ónimimen Qazaqstandy tolyq qam­typ, syrtqy naryqty jaýlaımyz degen naqty jospar bar, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Serikjan Beskempirov.

Al agroónerkásip keshenin damytý­daǵy mańyzdy baǵyttyń biri daıyn ónim shy­ǵarý ekenin esten shyǵarmaý kerek. Bul turǵyda da Jetisýda biraz sharýa tyn­dy­ryldy. Jalpy, osy jerden aýyl sharýa­shy­lyǵynyń órisi ulǵaıǵan sa­ıyn jeńil ónerkásiptiń de tynysy keńeıe­tinin kórýge bolady. Ásirese tamaq óner­ká­sibin shıkizat­pen qamtýdan daıyn ónim shyǵa­rýǵa deıingi aralyqtaǵy úrdis eko­no­mı­ka men áleýmettik salaǵa da oń áse­rin tıgi­zetini anyq. Ony aımaqtaǵy sal­yq túsim­deriniń artýy men jumyspen qamtý­daǵy kórsetkishterdiń shamasynan baıqaımyz.

Birer mysal keltirelik. Qoldaǵy derekke qarasaq, Almaty oblysynda jyl basynan beri qarjylaı quny 89,3 mlrd teńge bolatyn azyq-túlik ónimi óndi­rilipti. Bul ótken jyldyń sáıkes merzi­mimen salystyrǵanda 114,2 paıyzǵa ar­tyq eken. Al jalpy ónerkásiptegi óńdeý sek­toryndaǵy úles 86,6 paıyzǵa jetip, res­pýblıka boıynsha úzdik kórset­kishke qol jetti. Iаǵnı, bul tutas Qazaqstan aýmaǵynda shyǵarylǵan azyq-túliktiń 40 paıyz­dan astamy Almaty oblysynda daıyndalǵan degen sóz. Al óńirdiń óner­kásip salasynda myńnan astam kásiporyn jumys istep tur. Onda 70 myńnan astam adam turaqty jumys isteıdi.

Oblys ónerkásibiniń ónimi ishki naryq­tyń suranysyn ótep qana qoımaı, shetelge de shyǵyp otyr. Eksport geogra­fııa­­sy da jyl saıyn keńeıip keledi. Máse­len, et óńdeı­tin «Imperııa Fýd» kásip­­or­ny Qytaı, Iran eli naryǵyn ıger­di. «AzııaAgroFýd» seriktestigi Qyr­ǵyz­­­­stan men О́zbekstanǵa un jetkizedi. Al Jar­­­kent­tegi krahmal-sirne zaýy­­ty­­nyń da­ıyn ónimine Qytaı, Qyr­ǵyz­­stan, О́zbek­stan, Tájikstan, Reseı eli­niń nary­ǵy táýel­di bola bastady. Kon­dıter­lik ónim shyǵa­ra­tyn «Ham­le kom­panıı LTD» serik­tes­tigi de Qyr­ǵyz­stan, Reseı, О́zbek­stan tuty­ný­­­shylaryna daıyn ónim eksporttaıdy.

Toq eterin aıtqanda, otandyq agro­ónerkásip kesheniniń damýy eli­miz­diń álemdi aıtpaǵanda, EAEO aýmaǵy azyq-túlik óndirisindegi bas­ty oıynshylardyń birine aınalýǵa múm­­kindik beredi. Onyń ishinde Qazaq­stan­nyń aýyl sharýashylyǵy salasy draıverge aınalýy tıis. Demek, bizdiń dıqandar ekken dánniń ónimi men shopandar ósirgen maldyń eti ózimizdi ǵana emes, adamzattyń biraz bóligin asy­raýǵa qyzmet etýi tıis. Oǵan el ishiniń qabi­leti jetedi ári negizi bar. Munyń anyq dále­lin biz joǵaryda Almaty oblysynda atqa­rylǵan istiń mysalynda aıttyq.

Almaty oblysy