Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan baıypty bastamalarynyń biri jáne biregeıi ShYU búginde irgeli uıymǵa aınalyp, óńirdegi beıbitshiliktiń berik qalqanyndaı serpindi damyp kele jatqanyn atap ótkimiz kerek.
Bastapqyda "Shanhaı bestigi" retinde qurylyp, araǵa biraz jyl salyp "Shanhaı yntymaqtastyq uıymy" atalǵan ol elimizdiń syrtqy ekonomıkalyq baılanystarynyń damýyna jáne álemdik deńgeıdegi abyroıynyń asqaqtaýyna jol ashty.
Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń tarıhyna kóz júgirtsek, alǵash ret Qytaı, Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan elderiniń shekaralyq aýmaqtarynda ózara senim ahýalyn qalyptastyrý jáne áskerdi qysqartý jónindegi kelisim-sharttarǵa qol qoıýdan bastaý alǵan edi.
Elbasynyń sarabdal saıasatymen Qazaqstan men Qytaı arasynda memlekettik shekarany delımıtasııalaý tabysty ári nátıjeli qorytyndylaǵan soń, 1997 jyldan bastap "Shanhaı bestigi" ekstremızm, terrorızm jáne separatızmge soqqy berýge qatysty álemdik deńgeıdegi ózekti máselelerdi kún tártibine engizdi. Jyl ótken saıyn halyqaralyq uıymnyń talqylaıtyn taqyryp aıasy keńeıip, 1999 jyly tamyz aıynda Bishkekte ótken "Shanhaı bestigine" múshe memleketter basshylarynyń tórtinshi sammıtinde ulttyq separatızmge, dinı ekstremızmge, halyqaralyq terorızmge, kontrabandy esirtki saýdasyna jáne halyqaralyq qylmysqa qatań qarsy turý jónindegi konvensııaǵa qol qoıyldy.
Atalǵan qujat aımaqtaǵy beıbitshilikti birlesip qorǵaýǵa erekshe serpilis berdi. Sebebi bul konvensııa Ortalyq Azııada qoǵamdyq ornyqtylyqty saqtaýdyń, beıbit maqsatta ózara baılanystardy tereńdetýdiń zańdyq irgetasyn qalady. Buǵan qosa, bul kelisim ulttyq separatızm, dinı ekstremızm jáne halyqaralyq terorızm Shyńjańǵa Ortalyq Azııadan enedi dep boljaıtyn Qytaı úshin erekshe sheshim boldy. Sóıtip, ekstremıstik kúshterge soqqy berýdi Ortalyq Azııa elderimen birlesip júrgizýdiń uıymdyq jáne zańdyq qujattarynyń qalyptasýy Qytaıdyń Ortalyq Azııa elderimen shektesip jatqan Shyńjań ólkesiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń eń utymdy joly jasaldy.
2011 jyly elordada ótken sammıtte ShYU-nyń qatysýshylary uıymnyń qurylymy men qyzmeti yntymaqtastyqtyń tereńdeýine múmkindik beretinine, senimdi nyǵaıtatynyna jáne de ShYU-nyń ornyqty múshesi bolý óte qolaıly ári mańyzdy ekenin atap ótti. Sonymen qatar, jıyn barysynda "Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleket mártebesin alý maqsatyndaǵy mindettemeleri týraly memorandým" qabyldandy. Osydan keıin ShYU múshelik etýge usynys bildirgen memleketterge esh qarsylyq bildirý múmkin emes syndy.
Mysaly, 2015 jyldyń 10 shildesinde Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna Úndistan men Pákistannyń kirgizýdi bastaý prosedýralary jarııalandy. Al 2017 jyly maýsymda Úndistan men Pákistan Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń tolyqqandy múshesi retinde qabyldandy. Statıstıka retinde aıtar bolsaq, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna enetin elderdiń jer kólemi jaǵynan 34 mıllıon sharshy aqyrymdy quraıdy, ıaǵnı Eýrazııa qurlyǵynyń 60% bolyp tabylady. ShYU-ǵa kiretin elderdiń halqynyń jalpy sany 3 mıllıard 40 mıllıon adamdy quraıdy. Bul jer sharynyń jartysyna jýyq turǵyny.
Mundaı iri memleketterdi qabyldaý uıymnyń minezdemesin túpkilikti ózgertedi. Sondyqtan, bul ózgeristerdiń konstrýktıvti bolýy, uıymdy nyǵaıtýǵa kúsh salýy qazirgi tańnyń aktýaldy ári basty suraqtarynyń biri. Qazirgi tańda ShYUqyzmetin úsh salaǵa bólip qaraýǵa bolady: aımaqtyq qaýipsizdikti qoldaý, ekonomıka jáne mádenıet.
Uıymnyń basty jetistikteriniń biri aımaqtyń qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Jahandyq deńgeıdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý jolynda ShYU álemdik deńgeıdegi tepe-teńdikdi saqtaýda úlken ról atqaryp keledi. Mysaly, 2005 jylǵy 5 maýsymda elordada ShYU Cammıtinde Ortalyq Azııa elderinde ornalasqan Amerıkanyń bazalaryn shyǵarý merzimderin aıqyndaý jóninde Amerıka Qurama Shtattaryna úndeý jasalǵan deklarasııa qabyldandy. Sonymen qatar Amerıkanyń bul bazalary Qyrǵyzstan, О́zbekstan elderiniń aýmaǵynda, Aýǵanstannyń Talıban rejimine qarsy amerıkalyq áskerı is-qımylǵa qoldaý kórsetý úshin ornalastyrylǵany belgili. Astana deklarasııasynyń jaýaby retinde AQSh Kongresi ókilderiniń palatasy 2005 jylǵy 19 maýsymda Rezolıýsııa qabyldap, ShYU bul málimdemesine alańdaýshylyǵyn bildiretinin jáne de Qytaı men Reseı elderiniń Amerıka Qurama Shtattaryn atalǵan óńirden yǵystyrýǵa jasalǵan áreketter retinde baǵalaıtyndyǵyn habarlaǵan.
Búgingi tańda ShYU aımaqtar úshin ekonomıkalyq yntymaqtastyqta qosymsha ımpýls berýde. ShYU-nyń jan-jaqty jobalary kóptegen memleketterde qyzyǵýshylyq tanytyp, jańa seriktestikterge jol ashýda. Mysalǵa, Úndistanmemleketi Qytaı Halyq Respýblıkasy jáne Reseı Federsııasymen ózindik ekonomıkalyq qarym qatynas ornatqan, sonymen qatar, ShYU baqylaýshy memleketi Aýǵanstanmen de tarıhı baınalystary da bar. Iran memleketi bolsa Reseı men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń energııamen qamtamasyz etýshi basty seriktesi bolyp tabylady.
2006 jyly 24 tamyzda Tashkentte "Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyq" ǵalamtorynyń iske qosylýy tárizdi sharalar uıymǵa múshe memleketter arasynda saýda baılanystarynyń damýyna belsendi ról atqardy.
ShYU birneshe jyldar boıy júrgizgen qajyrly izdenisteri men praktıkasynyń nátıjesinde ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń strategııalyq qadamdaryn belgiledi. Atap aıtqanda, birinshi kezekte ońtaıly yntymaqtastyqty óristetý, ár sala boıynsha yntymaqtastyqty damytýdaǵy kedergilerdi tazartý; ár saladaǵy ekonomıkalyq-tehnıkalyq yntymaqtastyqty kúsheıtý jáne basqa da mańyzdy qadamdar qaraldy. Uıym negizinde Qazaqstan men Qytaı arasynda ekonomıkalyq baılanystardyń damýynyń eń negizgilerin atap ótýge bolady. 2004 jyly maýsym aıynda eki el qatynastarynyń sheńberinde, úkimetter arasynda jasalǵan kelisim-sharttar negizinde Qazaqstan-Qytaı yntymaqtastyq komıteti quryldy. Komıtettiń janynan on toptyq komıtetter jáne bir aralas komıtet quryldy. Bul komıtet eki jaqtyly qatynastardyń barlyq salasyn qamtydy. Qazaqstan men Qytaı úkimetteri 2006 jyly 10-qańtar kúni Strategııalyq yntymaqtastyqty onan ári atqarýdyń birlesken málimdemesin jarııalady. Sol negizde iske asyrlǵan "Atasý-Alashanký" munaı qubyry eki eldiń energetıka salasynda ózara tıimdi yntymaqtastyǵynyń jarqyn tasymalyna aınaldy. Qazaqstan ulttyq Kazmunaıgaz kompanııasy men Qytaıdyń ulttyq munaı gaz kompanııasy birlesip jasaǵan tabıǵı gaz qubyrynyń birinshi kezektegi qurylysy 2010 jyly aıaqtalyp, qoldanysqa endi. ShYU sheńberinde "Qazaqstan-Qytaı Qorǵas shekarasy yntymaqtastyq ortalyǵyn" qurý qolǵa alyndy. Sonymen qatar, Batys Qytaı-Batys Eýropa tas jolyn da atap aıtýǵa bolady. Demek, ShYU Hartııasynda kórsetilgen uıymnyń qyzmet baǵyt-tary ishinde ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń damý qarqyny aıtarlyqtaı.
Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń taǵy da bir erekshe nazar aýdarylǵan baǵyty – mádenı-gýmanıtarlyq yntamaqtastyǵy. Uıymdy keńeıtý nátıjesinde ShYU úsh emes, bes álemdik alpaýyt ortalyqtardy múshelik etip aldy. О́zge memleketke ózindik mádenıetti mindettemeı, beıbit jáne konstrýktıvti qarym-qatynas búkil álem úshin úlgi bolyp otyr.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Uıymnyń qurylýyna uıytqy bolýymen qatar onyń qulashyn keń jaıýyna da kúsh- jigerin saldy. Atap aıtsaq, ShYU-nyń 2025 jylǵa deıingi damý Strategııasyn ázirleý ıdeıasyn usyndy. Ol atalǵan qujattyń negizin ShYU Forýmy men taraptardyń jetekshi sarapshylaryn tarta otyryp daıyndaý qajettigin, Uıym qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń teńdestirilgen qaǵıdattary oryn alýy tıis ekenin atap ótti.
Elbasy sondaı-aq, ShYU Bas hatshysynyń rólin jáne Uıym Hatshylyǵy qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý qajettigin atap kórsetti.Nursultan Nazarbaev óńirlik terrorıstik qurylymdarǵa qarsy atqarý komıteti fýnksııalaryn keńeıtý esebinen kıberterrorızmge jáne kıberqylmystarǵa qarsy kúres, sondaı-aq esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúres salasyndaǵy ózara is-qımyldy nyǵaıtý, ShYU-ǵa múshe memleketterdiń shekaralyq máseleler jónindegi yntymaqtastyǵy men ózara is-qımyly týraly kelisimge qol qoıýdy qosa alǵanda, terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy kúres máseleleri jónindegi ShYU aıasyndaǵy jumysty kúsheıtýdi usyndy.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Arnaıy shot (Damý qory) pen ShYU damý bankin qurý ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń tıimdiligin arttyrylatynyn boljap kórsetti. Sonymen qatar, kólik salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýda halyqaralyq avtomobıl tasymaly úshin qolaıly jaǵdaı jasady. Túıindep aıtqanda, Elbasynyń bastamasymen qurylǵan ShYU búginde álemdegi eń yqpaldy halyqaralyq uıymdardyń qataryna enip, Qazaqstannyń kópvektorly saıasatynyń taǵy bir jarqyn jeńisin aıǵaqtap turǵandaı.
Aısana QAHARMAN,
saıasattanýshy
