Mustafa Shoqaıdyń ál-Farabı ilimi týraly oılary

Túrki dúnıesiniń uly oıshyly, fılosof, ǵulama ǵalym ál-Farabıdiń «izgi qala» ilimin zerdelep, ǵylymı tur­ǵydan qalaı negizdegen, qaıratkerdiń bul ustanymy jalpy túrki murasyn ult­shyldyq jáne fashıstik ıdeologııaǵa ja­qyndatý áreketinen qorǵap qalaı saq­ta­ǵany jóninde óz oılarymyzdy ortaǵa sal­maqpyz. Shoqaıdyń eýropalyq dos­tary ol qaıtys bolǵannan keıin ja­ryq kórgen bul maqalany óte joǵary baǵa­laǵan.

Qazaq ulttyq ıntellıgensııasy úshin XX ǵasyr tarıhy zor mańyzǵa ıe. Orta­lyq Azııanyń kóshbasshy elıtasy ulttyq memleketterdiń taǵdyryna degen jaýapkershilikti óz moıyndaryna ala bildi. Syrtqy basqynshylyqtan ıntellektýaldy muralardy, anyǵynda, túrki teginen shyqqan ortaǵasyrlyq fılosof Ábý Nasyr ál-Farabıdiń qaıyrymdy qala týraly ilimin de qorǵaý qajettiligi týyndady. Eýropaǵa eriksiz túrde emıgrasııaǵa ketýge májbúr bolǵan qazaq saıasatkeri Mustafa Shoqaı túrki mádenı murasyn, sonyń ishinde ál-Fara­bıdi nasıhattaý men tanytýda úlken is atqaryp ketti. Sol ýaqyttaǵy qıyn-qystaý kezge qaramastan, ol kóptegen áleýmettik toptar men BAQ redaksııalarymen áriptestik ornatyp, dostyq baılanysta boldy.

Eýropada májbúrli emıgrasııaǵa tap bolǵan Mustafa Shoqaı pýblısıst, quqyqtanýshy, sarapshy retinde jan-jaqty qyrlary ashylǵan tulǵaǵa aınaldy. Ol belgili nemis jáne fransýz ǵalymdary, tarıhshylar men fılosoftarymen tyǵyz baılanysta boldy. 1941 jyly M.Shoqaı «Túrkistan» dep atalatyn maqalasynda ál-Farabıdiń «qaıyrymdy qalasynyń» úlgisin keltire otyryp, oǵan tamasha taldaý jasaıdy.¬

Eýropalyq tilderdi jetik meńgerý M.Shoqaıǵa sol zamandaǵy fılosofııalyq eńbektermen túpnusqada tanysýǵa, jekeleı alǵanda, fashızmniń órti laý­lap turǵan kezge qaramastan, olardy ózindik zamanaýı turǵyda túsinýge jol ashty. Osylaısha onyń qolyna, ál-Farabıdiń ilimine qate silteme jasap, Nısshe yqpalyndaǵy burys oıǵa burýdy kózdegen zertteýshi Bernar Karra de Vonyń kitaby túsedi. Sondaı-aq Karra de Vo ál-Farabıdiń izgilikti qoǵamy men nemis fılosofy Nıssheniń «ústin adamyn» («sverhchelovek») salystyra otyryp, qatar qoıady. Dúnıejúzilik soǵys aldynda, fashıstik úgit-nasıhat jaǵdaıynda bundaı oılar múddeli jaq tarapynan birden qoldaýǵa ıe bolyp, vermaht ıdeıasy úshin «jumys jasaýy» múmkin edi. Kásibı zańger (Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń túlegi), aqıqat úshin kúresýshi Mustafa Shoqaı jarııalanǵan eńbekke óz oıyn bildirip, birden maǵynalyq jaǵynan sáıkessizdik baryn bildiredi. 1941 jyly jazylǵan onyń jazbalary keıinirek «Túrkistan» jýrnalynda orys tilinde jaryq kórdi. Onyń dostary men zamandastary M.Sho­qaı qaıtys bolǵannan keıin, otanyn azat etýdi arman tutqan qazaq kúres­keriniń 60 jyldyq mereıtoıy qar­sańynda «Túrkistan» degen atpen 1949-1950 jyl­ǵy jeltoqsan aıyndaǵy jýrnaldyń nó­mi­rine jarııalaıdy.

Bul basylym Mustafa Shoqaıdyń túrkilerdiń mádenı murasyn janyn sala qorǵaǵandyǵyn, fashızm men rasızmniń qaýiptiligin aldyn-ala bilgendigin dálel­deıdi. Tarıhtyń taǵylymy boıynsha: úlken álemge jol ashatyn shet tilderin bilý óz kezeginde jeke tulǵalyq damýǵa kómektesedi. Bul aksıoma Ortalyq Azııa­dan shyqqan tamasha qaıratkerler ál-Farabı men Mustafa Shoqaı ómirleri arqyly dáleldendi.

«Túrkistan» maqalasy eki bólimnen turady. Birinshi bólimde «Túrkistan» uǵymynyń geografııalyq jáne etnosaıası máni, álemdik tarıhtaǵy aımaqtyń orny túsindiriledi. Ári qaraı Shoqaı osy aımaqtyń ıntellektýaldy tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan tulǵalar týraly bylaı deıdi: «súnnıttik-musylmandyq túrkilerdiń otany ári besigi bolyp tabylatyn Túrkistan, Irandyq shıızim­niń yqpalyn sińire otyryp, jalpy mu­sylmandyq mádenıet pen ǵylymǵa esimi álemge áıgili tulǵalardy týdyrdy. Solardyń ishinen eń iri jáne Eýropalyq ǵylymı oıdyń damýyna yqpal etken iri tulǵalardy atap ótemiz».

Mustafa Shoqaıdyń maqalasynda Muhamed ál-Horezmı, Ábý Nasyr ál-Farabı, Ábý-Álı Ibn-Sına, Ulyqbek, Býrhan-ad-Dın Margına, Mýhammed-ıbn-Ismaıl Buharı, Babyr Sultan esimderi atalady. Matematıka teorııasynyń ne­gizin qalaýshylardyń biri bolyp tabylatyn ál-Horezmıge bergen ǵylymı qys­­qasha sıpattamasynda M.Shoqaı ke­­ńestik túrkolog jáne ırantanýshy E.E.Bertelstiń eńbekterine silteme jasaıdy.

Mustafa Shoqaı jaqsy sarapshy bolatyn. Ol zamanaýı kitaptardy yjda­hattylyqpen oqı bildi. Osylaısha ol, fransýz zertteýshisi-arabtanýshy baron Karra de Vo (Karra-de-Vo, Bernar 1867 jyly týǵan fransýz shyǵystanýshysy, «Orient chrctien» negizin qalaýshylardyń biri, Parıj qalasyndaǵy katolık ınstıtýtynda arab tiliniń professory bolyp qyzmet atqarǵan) 1920 jyldary «Les Peaseursdel’ Islam» («Islam oıshyldary») degen atpen jaryq kórgen 5 tomdyq ensıklopedııasymen tanysqannan soń biledi. Ondaǵy musylman oıshyldary týraly jınastyrylǵan aqparattarmen tanysyp, ishinde ál-Farabı men onyń qaıyrymdy qala traktaty týraly da máli­metterdi kezdestiredi.

Joǵaryda atalyp ótkendeı, XX ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵy fashızm ıdeıasynyń taralýymen erekshelendi. Bul qaýipti úderis ǵylymı álemge de áser etpeı qoımady. Ortaǵasyrlyq fılo­softardyń traktattary men Nısshe kózqarastaryn qatar qarastyra otyryp, budan baron Karra de Vo da qashyp qutylmady.

Ál-Farabı iliminiń negizgi mánimen jaqsy tanys Mustafa Shoqaı batyl túrde túrki oıshylyn qorǵaýǵa umtyldy. Eger baron Karra de Vo: «qoǵamdaǵy zorlyq-zombylyq pen kúshtiń róli týraly oılar ózgeshe kúıde Nıssheniń keıingi tujyrymdamalaryna jaqyn keledi», – dep jazsa, Mustafa Shoqaı bun­daı anyqtamamen kelispeıdi. Shoqaı ashyq túrde: «kúsh pen zombylyqqa jáne olardyń qoǵamdaǵy róline degen qatynas ál-Farabıde múlde basqasha, nemis fılosofyna qarama-qaıshy keledi. Eger Nısshe úshin izgilik (dobro) – joǵary taptyń tómen tapqa bılik júrgizýi, ıaǵnı, «ústin adamnyń» («sverhchelovek») qarapaıym adamdardan joǵary turýy bolyp tabylsa, Farabı úshin kúsh pen zom­bylyq «adam fılosofııasyndaǵy qa­tigezdik aýrýy» jáne bul týraly «Qaıyrymdy qala» avtorynyń jetil­megen qalalar týraly bóliminde erekshe túrde kórsetkendigin aıtady.

XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda eýropalyq fılosofııalyq dıskýrsta túrki ǵylymy men onyń jetistikterine degen erekshe qyzyǵýshylyqtyń bol­ǵandyǵyn atap ótýimiz qajet. Maman­dardyń aıtýynsha, 1930-1932 jyldary Pa­rıjde ál-Farabıdiń «Mýzykanyń úlken kitaby» atty shyǵarmasynyń alǵashqy bólimin Erlanje fransýz tiline aýdardy.

Osylaısha, mynadaı derekterdi kel­tirýge bolady. Túrki fılosofııasynyń Renessansy Eýrazııalyq keńistikte ózindik orynǵa ıe boldy. Otyrardan shyqqan oıshyl traktatyndaǵy ıdealdy áleýmettik-qala beınesi eýropalyq ıntellektýaldy qaýymdastyqqa jaqyn bolǵandyǵy, ondaǵy ıdeıalardyń nasıstik fetıshterge qarsy turǵandyǵy naqtylandy. Bir jaǵynan, Gıtlerdiń buıryǵy boıynsha shyǵystyq mıstıka men teologııa negizinde nasızm ıdeıasyn negizdeý maqsatyndaǵy toqtaýsyz izdenister óz kezeginde orıentalıstıka ǵylymyn da­mýǵa jeteledi.

Mustafa Shoqaı men basqa túrkis­tan­­dyqtardyń túrkiler murasyn nası­hattaýǵa tıgizgen yqpaly ázirshe tolyqtaı óz deńgeıinde dáleldengen joq. Alaıda, M.Shoqaıdyń fransýz ǵalymy Jozef Kastanemen birge jazǵan epıstolıarlyq murasy qazaq ıntellektýalynyń eýro­palyq áriptesterimen aqparattyq árip­testikte bolǵandyǵyna dálel bola alady.

Eýropada soǵys jaǵdaıyndaǵy ke­zeńde, german jáne ıtalıan fashızminen nár alǵan aq arıılik ulttardyń basym­dyǵyn jaqtaıtyn ıdeologııa ósip shyqty. Nısshe tujyrymdamalaryn ulttyq-sosıalızm ıdeologtary ádeıilep kóptep nasıhattaı bastady. Mıstısızmge degen qoldan jasalǵan qyzyǵýshylyq ja­­­salyndy – osy jerde, Shyǵysty zert­­teý (orıentalıstıka) men shyǵys fı­lo­sofııasyna betburys sıpat aldy. Eýropalyq mádenıettanýshylardyń or­ta­ǵasyrlyq qoljazbalarǵa degen qy­zyǵýshylyǵy osymen túsindiriledi: baron Karro hrıstıandyq ilim men ıslamdy qatar qarastyryp, túrki fılosofy ál-Farabıdiń eńbekteri onyń nazaryn aýdardy.

Ál-Farabı ilimin nasıhattaýda Kar­­­ronyń sińirgen eńbegin moıyndaı otyryp, Mustafa Shoqaı onymen pi­kir­talasqa túsedi. Onyń oıynsha, ál-Farabıdiń «qaıyrymdy qala úlgi­siniń» mánin qarastyrý barysynda teris tú­sindirýlerge jol bermeý kerek. Shoqaı senimdi túrde ál-Farabıdiń Nıssheniń «ústin adam», «ústin ult» sekildi ıdeıa­larymen ortaq eshteńe joq­­tyǵyn negizdeıdi. Mustafa Shoqaı quqyq qorǵaýshy rólin atqaratynyn maqtan tutady. Shoqaıdyń ál-Farabıdegi Nıs­she ıdeıalaryn teristeýi, onyń ra­sızmdi qabyldamaǵandyǵyn, sondaı-aq, qosymsha bul dálel, onyń fashıstik ıdeo­logııany jaqtamaǵandyǵyn kórsetedi. Bul maqala 1941 jyly Gıtler men onyń partııasynyń maqsattary anyq bolǵan kezde jazylǵandyǵyn eske salamyz.

Eýrazııashyldyq, izgilikti qoǵam men adamgershilik jetilýdiń shyńy bolyp tabylatyn «ústin adam», biregeılik máseleleri M.Shoqaı qyzyǵýshylyq tanytqan taqyryptar edi. Ol tek saıasatker, pýblısıst qana emes, sonymen birge oıshyl hám ıdeolog bolǵandyǵyn moıyndaýymyz qajet.

Bir sózben aıtqanda, búgingi tańda da ál-Farabıdiń shyǵarmalary ǵalymdardy qyzyqtyrady jáne shyndyqty izdeýde qaıta oǵan oralýdy qajet etedi. Tipti búgingi kúni, XXI ǵasyrda da beıbitsúıgish túrkilik oı-sana ony laıyqty dárejede bıiktikke qoıa bilýde.

Qorytyndylaı kelsek, ál-Farabıdiń ilimi atalatyn M.Shoqaıdyń joǵaryda sóz etken «Túrkistan» (1941) maqalasy ǵylymı aınalymǵa jańa derekter engizdi. XX ǵasyrdaǵy qazaq polıgloty Túrkistan tarıhyn jetik bile otyryp, Eýropanyń belgili ǵalymdarymen teń dárejede fılosofııalyq kategorııalarmen pikir talastyra aldy.

Zamanaýı oqyrmanǵa ortaǵa­syr­da­ǵy oıshyldyń teorııalyq tujy­rym­dama­laryn talqyǵa salǵan qa­zaq saıa­sı qaıratkeri men fransýz máde­nıet­taný­shylary, arabtanýshylary ara­syn­­daǵy oı-talqyny bilý búgingi kúni de mańyzdy ári qyzyqty bolatyndyǵy sózsiz.

Jaqypbek ALTAEV,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, farabıtanýshy

Gúlnar MUQANOVA,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory