Alyptardyń basy qashan, qalaı qosylmaq?

Postkoronavırýs kezeńi úshin eń mańyzdy joǵary deńgeıdegi bas­qosý bolady dep kútilip otyr­ǵan atalǵan sammıtke prezıdent Tramptyń ádettegi damyǵan jeti eldiń basshysyn ǵana emes, Aýs­tralııa, Úndistan, Ońtústik Koreıa jáne Reseıdiń basshylaryn da shaqyraıyq degen tosynnan aıtylǵan usynysy halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn erekshe aýdartty. QHR-dy qorshap jatqan elderdiń basshylaryn AQSh-qa shaqyryp, halyqaralyq saıası-dıplomatııalyq jáne saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynas­tardy qaıta qalpyna keltirý máse­lelerin birge talqylaıyq dep otyr­ǵan Tramptyń bul usynysy kimge qarsy baǵyttalǵan qadam ekeni aıdaı anyq. AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysy men koro­navırýske qatysty sóz salǵy­lasý saıası salqyndyqqa ulasqany sonshama, tipti AQSh ákimshiligi búginge deıin álemdegi eń birinshi saıası qarsylasy bolyp kelgen Reseı­diń ózin damyǵan elder qata­ryna qosyp, aıtpaǵyn tyńdap, aqyl­dasýǵa nıet bildirip otyr. Biraq batystyq demokratııalyq ámbe­bap qundylyqtardy bólisetin basqa el­derdiń basshylarymen qosa Tramp­tyń Reseı basshysy V.Pý­tındi aldaǵy sammıtke shaqyrýǵa qatysty usynysyna onyń basqa áriptesteri qarsylyq bildirdi.

AQSh prezıdentiniń osy usy­nysyna baılanysty 31 mamyrda CNN aqparattyq agenttigi Reseıdi sammıtke shaqyrýy Qytaıǵa qarsy saıasat aıasyndaǵy shara ekeni, osy arqyly Tramp basqa elderdiń basshylarynan qoldaý tapqysy kelip otyrǵany týraly jarııalady. Sol kúni New York Times gazeti sammıtti uıymdastyrýshy tarap retinde AQSh prezıdenti qaı eldiń basshysy bolsyn shaqyrýǵa quqyly ekenin, al Reseı resmı túrde qatyspasa da, halyqaralyq sharaǵa shaqyrylǵan meıman memleket retinde baqylaýshy bolyp qatysa alatyny jaıynda aqparat taratty.

Alaıda qarasha aıynda AQSh-ta ótetin prezıdenttik saılaýǵa eki aı qalǵanda Reseı prezıdenti Pý­tın Vashıngtonǵa sapar jasap jatsa, ondaı jaǵdaı qaıta saı­lanýǵa úmittenip otyrǵan Tramp úshin qanshalyqty utymdy qadam bolmaq? Bul da bir mańyzdy saıa­sı suraq bolyp otyr. Ne degenmen, aldyńǵy saılaýda Tramptyń jeńýine reseılikter yqpal etti degen áńgime áli de jurttyń jadynda ekeni belgili jáne saılaý mezgili jaqyndaǵan saıyn ondaı áńgimeniń qaıta órshýi, oǵan Tramptyń ózi maı quıyp alýy ábden múmkin.

Prezıdent Tramp búgingi tań­daǵy álemdik deńgeıdegi ózekti máse­lelerdiń kóbisi derlik Reseıge kelip tirelip otyrǵanyn alǵa tartyp, olardyń sheshý joldaryn osy elmen birlese qarastyrýdyń jón ekenin aıtyp otyr. Biraq sóz bostandyǵy men adam quqyǵy, zań ústemdigi men naryqtyq ekono­mıkalyq baılanystar sııaqty qundylyqtardy bólisetin demo­kratııalyq memleketterdiń basshylary sammıtine Reseı prezı­dentin shaqyrýǵa qarsylyq bil­dirip jatqan elder de bar. Máselen, Ulybrıtanııa men Kanadanyń premer-mınıstrleri ondaı oıdy qoldamaıtyndaryn álden-aq ashyq aıtyp úlgerdi.

Aýstralııa, Úndistan, Ońtústik Koreıa basshylary álemdik elı­tar­lyq toptyń ortasynan tabylý úshin mundaı múmkindikti paıdalanyp qalýǵa baryn salatyny belgili. Al Máskeý úshin bul shaqyrýdy qabyl alý ońaıǵa túspeı otyr. 2014 jyly halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qarsylyǵyna qaramaı Qyrymdy qosyp alǵannan keıin «Úlken segizdik» (G8) qatarynan shyǵyp qalǵan el úshin aldaǵy sammıtke qatysý álemniń ozyq elderimen qatynastardy qaıta jandandyrýǵa múmkindik berer bolsa, V.Pýtınniń ózi sońǵy kezde qoǵamdaǵy tómendep ketken reıtıngisin qaıta kóterý úshin qolaıly jaǵdaı retinde paıdalanyp qalǵysy keletin bolar. Biraq Kremldiń bul shaqyrýǵa birjaqty qaraı almasy taǵy anyq. Sebebi Qytaı degen úlken faktor bar. Batystyń sanksııalarymen alysqan, koronavırýspen álek bolǵan, munaı baǵasy kúrt tómendep esin shyǵarǵan Reseı qazirgi tańda qasyndaǵy Qytaıdyń kóńiline qaraýǵa qatty májbúr. Reseı úshin dál qazir alyp elderdiń arasynda Qytaıdan asqan saýda-ekonomıkalyq áriptes joqtyń qasy. KHR Syrtqy ister mınıstrliginiń saıtyndaǵy aqparatqa súıenip aıtar bolsaq, koronavırýsqa baı­lanysty karantın bastalǵan qan­tar aıynan mamyr aıynyń aıa­ǵy­na deıin Qytaı basshysy Sı Szın­pın telefon arqyly qyryq ret sheteldik áriptesterimen sóılesken. Solardyń ishinde Reseı prezıdenti V.Pýtınmen úsh ret sóılesken eken. Barlyq kelissózder barysynda V.Pýtın AQSh pen QHR arasyndaǵy teke­ti­reste Beıjińniń pozısııasyn qoldaıtynyn aıtqan. Saıası sala­daǵy kelissózderdiń osyndaı jıi ári jaǵymdy bolýynyń astarynda, árıne, eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq saladaǵy ońdy ózgerister jatqany týraly aı­typ ótkenimiz jón. Máselen, ko­ro­navırýstyń saldarynan QHR-dyń osy jyldyń qańtary men naý­ryz aılary arasyndaǵy syrtqy saýda kólemi men shet eldermen taýar aınalymy ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 8,4 paıyzǵa azaısa, Reseımen saýda jáne taýar aınalymy kerisinshe 3,4 paıyzǵa kóbeıip otyr. Reseı úshin Eýropalyq odaq elderine satyp kelgen munaı eksportynyń kólemi kemip otyrǵan tusta Qytaı basty satyp alýshyǵa aınalyp otyrǵany eń mańyzdy faktorlardyń biri. Jalpy, Qytaı shetelderden satyp alyp otyrǵan munaı ónimderi kóleminiń 20 paıyzy Reseıden kelse, osy jyldyń naýryz aıyn­da reseılik munaı ımporty ót­ken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda 31 paıyzǵa ulǵaıǵan. Reseı ekonomıkasyna salynyp otyrǵan qytaılyq ınvestısııa kólemi de artyp keledi. Elde jańa standarttaǵy 5G ınternet jelisin qosýǵa qajetti ınfraqurylymdy engizý úshin qytaılyq «Hýaveı» kompanııasynyń tańdalǵany eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastar dástúrli shıkizat sala­sy ǵana emes, jańa tehnologııa­lar salasynda da damyp kele jat­qa­nyn bildiredi. Jalpy, Reseı ekono­mıkasynyń Qytaıǵa táýel­dili­gi osylaı jalǵasa berse, sonyń áse­rinen saıası turǵydan da Beıjińniń Máskeýge yqpaly artatyny sózsiz.

Al Eýrazııa qurlyǵyndaǵy bas­ty geosaıası kúshtiń Qytaı bolyp otyrǵany Batysty alańdatpaı qoımaıdy. Fransııa prezıdenti E.Makronnyń Eýropa elderi basshylaryna Reseıdi Qytaıdyń yqpalynda qaldyrmaý úshin qol ushyn sozaıyq dep úndeý tastaǵany beker bolmasa, jyl basynan beri AQSh prezıdenti D.Tramptyń Reseı basshysy V.Pýtınmen alty ret telefonmen sóıleskeni de kóp máseleni ańǵartady. Degenmen Reseı Qytaıdyń geosaıası yqpalynda qalyp qoımaýdyń amalyn izdeýge múddeli. Sondyqtan búgingideı halyq­aralyq ekonomıkalyq jaǵ­daı­da ózindik derbes saıasat júrgize alatyn alyp el retinde ózin álemge áıgileý maqsatynda Máskeý budan bylaı aınalasyndaǵy elderge yq­palyn arttyrýǵa, ásirese Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqty (EAEO) nyǵaıtý baǵytynda is-qımyl­daryn kú­sheıtip, aımaqtaǵy eń iri saıası fak­tor bolyp qalýǵa tyrysatyn bola­dy. Reseı osylaısha AQSh pen Qy­taı­tyń teketiresin barynsha óz paı­dasyna asyryp qalýdy kózdeıdi.

AQSh-taǵy sammıtke qatysty Más­keýdiń sheshimi mańyzdy máse­lege aınalyp otyr. Eger Pýtın sammıtke resmı túrde qatyssa, sammıt nátıjesi boıynsha qabyldanatyn memleketter basshylarynyń bir­lesken málimdemesine qol qoıýǵa týra keledi. Al sammıt barysynda jáne birlesken málimdemede AQSh bastap, odaqtastary qostap Gonkong avtonomııalyq aımaǵy­nyń mártebesin ózgertýge alyp keletin zań qabyldaýǵa qatysty Qytaı úkimetiniń sheshimin qatty synǵa almaqshy. Prezıdent Tramp Gon­kong avtonomııasyna qatysty keli­simderdi óreskel buzyp, «Bir el, eki júıe» basqarý formý­lasyn ózgertýge talpynyp otyr dep Beıjińdi ashyq túrde aıyptasa, AQSh-tyń Azııadaǵy senimdi odaqtasy Japonııanyń premer-mınıstri Abe 10 maýsymdaǵy parlament jıynynda Qytaı úkimetiniń bul sheshimine qatysty «Úlken jeti­likke» múshe memleketterdiń bas­shylarymen birlesken málim­deme jasap, qarsylyq bildirý úshin baryn salatynyn aıtty.

Al Qytaı bolsa AQSh-ty sońǵy jyldary halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń oı-pikirimen sanaspaıtyn, is-qımyldary birjaqty el retinde aıyptaýda. AQSh prezı­dentiniń aldaǵy sammıtke Reseıdi shaqyrýdy usynǵanyna baılanys­ty qytaılyq resmı aqparat­tyq agenttikter amerıkalyq ýnılateralızm jaıynda jarysa jazyp jatyr. Tipti AQSh-tyń odaqtas memleketterimen de aralarynda salqyndyq paıda bolǵanyn alǵa tartyp, sondyqtan Qytaıdy qorshap jatqan elderdiń basyn qosqysy keletin prezıdent Tramptyń onysynan túk shyqpaıtynyn ashyq aıtyp otyr. Saıası emosııanyń sal­darynan aıtylǵan sózder bolǵany­men, negizsiz pikir emes sııaq­ty. Mysaly, maýsymnyń sońy­na jos­­parlanǵan sammıttiń qyr­kú­ıek­ke aýystyrylǵanyna koronavırýs qana emes, Germanııanyń kans­leri Merkeldiń ýnılateralızm prınsıpterine ıek artqan birbetkeı AQSh ákimshiliginiń is-qımylyna kóńili tolmaı, sammıt­ten bas tartqany basty sebep boldy dep boljam jasaýshylar da bar. Endi Reseı faktory sol damyǵan odaqtas jeti eldiń arasyna jańa jik salyp jatpasyna kim kepil. Sebebi «Reseıdi shaqyratyn bolsań, biz qatyspaımyz» deıtinder bar. Reseı úshin álemniń damyǵan mem­leketterimen til tabysa almasa, AQSh tipti halyqaralyq saıası turǵydan oqshalanýǵa májbúr bolýy da múmkin. Ondaı jaǵdaıda saı­laýdaǵy Tramptyń pozısııasy álsireıtini sózsiz. Qytaıdy qorshaýǵa alyp, qysym kórsetem degen Tramp Reseıdiń kesirinen saılaýda utylyp qalsa, ondaı jaǵdaı Beıjiń úshin úlken jeńis bolady. Al eki aıdan keıin saılaýda utylyp qalatyn prezıdenttiń shaqyrýyn qabyl alǵan Máskeý úshin ol tıimsiz ári Qytaı aldynda qolaısyz jaǵ­daıǵa qaldyratyn qadam bolmaq. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), álemdegi eń iri damýshy bes memleket (BRIKS), Shyǵys Azııa elderi (ASEAN), Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) jáne «Bir belbeý, bir jol» stra­tegııalyq baǵdarlamasy aıasynda halyqaralyq qatynastardy da­mytýǵa kúsh salyp otyrǵan Qytaı úshin AQSh pen onyń odaq­tas­tarynyń oıy bir jerden shyq­paı jatýy tıimdi bolar edi. QHR syrtqy ister mınıstrligi resmı ókiliniń 1 maýsymdaǵy baspasóz konferensııasy barysynda AQSh-tyń sońǵy kezde Dúnıejúzilik den­­saýlyq saqtaý uıymy (DDSU), onyń aldynda BUU-nyń Bilim, ǵy­lym jáne mádenıet jónin­degi uıy­my (IýNESKO) men ǵalam­dyq klımattyń ózgerýine qatys­ty kelisimsharty (Parıj kelisim­sharty) sııaqty halyqaralyq uıymdar men kelisimsharttardan shyǵyp ketkeni týraly aıtqany da beker emes edi.

Al Reseıge keler bolsaq, Va­shıng­ton men Beıjińniń teketi­resin barynsha óz múddesine paıda­lanǵysy keletin Máskeý úshin aldaǵy sammıtke qatysý nemese qalys qalýǵa qatysty sheshim qabyldaý ońaıǵa túspeıin dep tur. Qaıtken kúnde de, aldaǵy sammıt AQSh úshin de, Qytaı úshin de, Reseı úshin de naǵyz saıası-dıp­lomatııalyq jáne strategııalyq synaq bolǵaly otyrsa, memleketter basshylarynan kóregendik talap etiledi. Osy úsh alyp mem­lekettiń aldaǵy ýaqyttaǵy qarym-qaty­nasy postkoronavırýs keze­ńindegi jahandyq geosaıasat pen geoekonomıka salalaryn­da jańa trendterdiń paıda bolýyna negiz bolmaq. Atalǵan memleket­terdiń barlyǵymen strategııalyq árip­testik ornatyp otyrǵan biz úshin de osy elderdiń ózara baılanystary keleshektegi saıası-ekonomıkalyq damýymyz úshin mańyzdy faktor bolyp qala bermek.

Taǵy bir mańyzdy jaıt, indet­ke baılanysty bıylǵy kúzge josparlanǵan BUU Bas Assamb­leıasynyń 75 jyldyq mereıli sessııasy ótpeı qalýy nemese onlaın túrde uıymdastyrylýy múmkin ekeni aıtylyp júr. Al álemniń on birdeı damyǵan eliniń basshylaryn sol BUU-nyń bas shtaby ornalasqan AQSh-qa shaqyryp, sammıt ótkizýdi oılap otyrǵan Tramp ákimshiliginiń osy jospary júzege asyp jatsa, buǵan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kózqarasy qalaı bolar eken degen suraq týyndaıdy. Postkoronavırýs kezeńindegi jahannyń qandaı bolmaǵy álem elderiniń basyn qosqan BUU Bas As­sambleıasynyń sessııasynda ortaǵa salyna ma, álde AQSh pen oǵan odaqtas memleketter bas­shy­larynyń sammıtinde ońasha talqy­lanyp, jańa ǵalamdyq baǵdar bo­ıynsha barlyǵy úshin «ortaq sheshim» qabyldana ma?..

Batyrhan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin