EKSPO-2017 – damýdyń betburys belesi

Erkindikti enshilegen egemendigimizdiń tarıhynda kóńil marqaıar tolaıym tabys­tar tolyp jatyr. Sheshendigi men kósemdigi daýgershilikte, batyrlyǵy men aqyldylyǵy jaýgershilikte synalyp, qaıratty qajyrlylyqpen qadamyn nyq basqan Alash urpaǵy armanyn alasartqan emes. Asyl arman eshqashan adastyrǵan da emes. Táýelsizdigimizge tirek, eldigimizge tilek, barsha qazaqqa júrek bolǵan Astanamyz mártebemizdi bıik­tetip, aıbynymyzdy asqaqtatty. Alysty ja­qyn­datty. Qazaq Elin jatqa tanytty. Tanyta da bermek. Onyń bir aıqyn dáleli – bú­kilálemdik EKSPO-2017 kórmesi bolmaq.

Erkindikti enshilegen egemendigimizdiń tarıhynda kóńil marqaıar tolaıym tabys­tar tolyp jatyr. Sheshendigi men kósemdigi daýgershilikte, batyrlyǵy men aqyldylyǵy jaýgershilikte synalyp, qaıratty qajyrlylyqpen qadamyn nyq basqan Alash urpaǵy armanyn alasartqan emes. Asyl arman eshqashan adastyrǵan da emes. Táýelsizdigimizge tirek, eldigimizge tilek, barsha qazaqqa júrek bolǵan Astanamyz mártebemizdi bıik­tetip, aıbynymyzdy asqaqtatty. Alysty ja­qyn­datty. Qazaq Elin jatqa tanytty. Tanyta da bermek. Onyń bir aıqyn dáleli – bú­kilálemdik EKSPO-2017 kórmesi bolmaq.

Ýaqytqa sheginis jasasaq, ótken jyldyń sońy, atap aıtqanda 22 qarasha búkil qazaqstandyqtar úshin aıtýly kún boldy. Sulýlyq pen symbattylyq saltanat qurǵan Parıj qalasynan jetken qýanyshty habar halyqty qýantty ári tolqytty. Qýanǵanymyz – ortaq murattyń jeńiske jetip, el mereıiniń óskeni bolsa, kóńildegi tolqynys – jaýapkershilikti sezingenimiz edi. Halyqtyń pikiri ekige jaryldy: biri jaqsylyq habardyń jarshysy bolyp tileýlestik tanytsa, biri «bos shyǵyn, paıdasynan zııany kóp» dep kólgirsidi, tereńirek úńilip, baıybyna barmady ma, qalaı ózi?! Elbasy buqara halyq arasynda túsindirý jumystarynyń tyńǵylyqty júrgizilmeı, ıgi sharanyń óz deńgeıinde nasıhattalmaýyn synǵa aldy. Oryndy.

Táýelsiz memleketimizdiń Halyqaralyq kórmeler bıýrosyna turaqty múshe bolyp engenine 16 jyl tolypty. Bolashaqty boljap, baǵdarlaýda qatelespeıtin Elbasy egemendiktiń alǵashqy jyldarynda-aq Qazaqstandy keleshekte búkil álem tanyp, moıyn­daıtynyn aıtqanda tańdaı qaǵa tańyrqaǵandar da, basyn shaıqap senbegender de boldy. El ekonomıkasyn ósirip, ishki jáne syrtqy isterdi birizdendirip, saıası turaqtylyq ornata bilgen Memleket basshysy naǵyz istiń adamy ekenin jáne bir dáleldedi. EKSPO-2017 búkilálemdik kór­mesin elimizde ótkizý múmkin­di­gine ıe bolýymyzdyń astaryn­da qarapaıym halyqtyń eńbe­gi­men birge Elbasynyń bıik be­deli, asqaq abyroıy men tul­ǵalyq tanymaldylyǵy ja­tyr. Iá, aqıqaty sol, bul je­ńisti jyldamdatqan Elbasynyń kóregendigi, bilimdarlyǵy men bilik­tiligi! Dos qýanyp, dushpan kúıin­di. Tileýles jurt súısindi. Kóre almastar kúrsindi. Máńgilik El muraty munymen shektelmek emes.

Aty da, zaty da salmaqty dúnıejúzilik bedeldi uıym uıymdastyratyn is-sharalarǵa Qazaqstan 2005 jyldan beri belsendi qatysyp keledi. Ispanııa Koroldiginiń Saragosa qalasynda «Sý jáne turaqty damý» aıdarymen ótken EKSPO-2008 Dúnıejúzilik kórmesinde álemniń 104 memleketi pavılondarynyń arasynda bizdiń eldiń pavılony «S» dárejesi boıynsha qola júldeni ıelendi. Qazaqstanda Dúnıejúzilik kórme ótkizý ıdeıasyn alǵash ret Elbasy Nursultan Nazarbaev osy kórmeniń ashylý saltanatynda jarııalady.

2011 jyldyń 10 maýsymynda EKSPO-2017-ni Astana qalasynda ótkizý jónindegi resmı ótinish Parıj qalasyndaǵy Halyqaralyq kórmeler bıýrosyna tapsyryldy. Búkilálemdik aýqymdaǵy EKSPO-2017 kórmesin ótkizý quqyǵyna ortalyq Azııa men TMD memleketteriniń arasynan alǵash bolyp Astana qol jetkizdi. Halyqaralyq kórmeler bıýrosyna múshe 160 memlekettiń 103-iniń daýysyn ıelengen bas qalamyz el mereıin ústem etti. Shúkirshilik.

Dúnıejúzilik kórmeler tarıhy 1851 jyly London qalasynda ótkizilgen «Barlyq halyqtardyń ónerkásiptik eńbekteriniń uly kórmesinen» bastaý alady. Barsha kórme qoıylymdary ornalastyrylatyn ǵımarat qajettiliginen Hrýstal saraıy salynyp, tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jańalyqtarǵa degen umtylystyń alǵashqy qadamy jasaldy. Bul dástúr halyqaralyq kórme shejiresinde kúni búginge deıin jalǵasyp keledi. 1851-1900 jyldar aralyǵynda ekonomıka men saýdanyń ósý tolqynynda týyndaǵan óndiristik jańalyqtar usynylsa, 1900-1939 jyldary «Daǵdarystan – bolashaqty kórýge deıin» taqyrybynda, al 1958-1970 jyldary «Beıbit ýaqyt jáne jańǵyrý» uranymen, 1974-1998 jyldary «Jańa tehnologııalar dáýiri» sıpatymen, 2000-2010 jyldar aralyǵynda «Erteńgi kún búginnen de jaqsy bolýy kerek» taqyrybymen ótti. 2008 jyly Ispanııanyń Saragosa qalasyndaǵy «Sý jáne turaqty damý» atalǵan kórmede álem nazaryna jahandyq sý máselesi usynylyp, munda Eýropadaǵy eń úlken tushy sý akvarıýmy ornatyldy. Al 2010 jyly Shanhaı qalasynda «Jaqsy qala – jaqsy ómir» uranymen uıymdastyrylǵan dúnıejúzilik kórmeni 73 mıllıon adam tamashalap, uıymdastyrýshylar 12 mıllıard dollar paıda kórdi. Orta bıznestiń tabysy shamamen 20 paıyzǵa artty. Shanhaıdaǵy sharaǵa barlyǵy 192 memleket pen 50-ge jýyq uıym qatysqan. Kún saıyn júzdegen mádenı jáne oıyn-saýyq sharalary ótip turǵan. EKSPO-2010 qatysýshylardyń sany jóninen, kórme qonaqtary men ekspozısııalardyń aýmaǵy jóninen rekord jasaǵan. Al osy kórmege qoıylǵan «Astana – Eýrazııa júregi» atty Qazaqstannyń ulttyq ekspozısııasyn 1 mıllıonnan astam adam tamashalaǵan.

Eń úzdik tehnologııalyq, ǵylymı, mádenı jetistikterin kórsetetin EKSPO kórmesinde álemniń barlyq memleketi jahandyq damýdyń jańa kún tártibin qalyptastyratynyn aıta kelip, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Astananyń jeńip shyǵýy bekerden beker emes. Birinshiden, elordamyzdyń álemdik deńgeıdegi sharany laıyqty ótkize alatyn ortalyq retinde qalyptasqany barshaǵa belgili boldy. Ekinshiden, tańdaýdyń Qazaqstan paıdasyna sheshilýi memleketimizdiń tabystary joǵary baǵalanǵanyn bildiredi jáne Eýrazııa óńirinde de onyń damý keleshegi kemel ekenin aıǵaqtaı túsedi. Úshinshiden, bizdiń «Bolashaqtyń energııa­sy» atty ózekti taqyrypty usynýymyz jeńiske jetýimizge kómektesti. Is júzinde III ındýstrııalyq revolıýsııa «jasyl ekonomıkadan» bastalmaq. Bul rette qaı elde «jasyl ekonomıka» bolsa, sonyń qolynda jańa tehnologııalar bar. Al jańa tehnologııalarsyz endi damý joq. Iаǵnı, EKSPO-2017 Qazaqstan úshin ekonomıkalyq damýdyń túbegeıli jańa betin ashýdaǵy betburys beketine aınalmaq! Eń bastysy, Astananyń tańdalýy – Qazaqstannyń barsha halqynyń kúsh-jigeriniń naqty jemisi, bul – táýelsizdik jyldaryndaǵy Qazaqstannyń halyqaralyq sahnadaǵy eń úlken jetistigi!» degen bolatyn.

EKSPO – taza ári ashyq básekelestikke arnalǵan álemdegi bedeldi alań. Onyń basty maqsaty – qatysýshy memleketterdiń adamzat ómirine qajetti barlyq saladaǵy jańa zertteýleri men tyń jańalyqtaryn barynsha nasıhattaý. Halyqaralyq kórmeler ekspozısııa ereksheligine baılanysty eki túrge bólinedi: Dúnıejúzilik ámbebap kórmeler jáne Halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmeler. Dúnıejúzilik ámbebap kórmeler bes jyl saıyn alty aı boıyna ótkiziledi.

Búkilálemdik kórmeni ótkizýdiń qandaı paıdaly jaqtary bar, dúnıe júziniń alpaýyt memleketteri nege qyzyǵýshylyq tanytady degen suraqtyń týýy zańdy. Júrgizilgen zertteýlerge súıenip, taldaý jasaǵanda baıqaǵanymyz tómendegishe boldy:

Birinshiden, kórmeni ótkizý quqyǵyna ıe bolǵan kez kelgen memleket sol kórme ótetin qala ekonomıkasyna belgili bir deńgeıde ınvestısııa tarta alady. Bul arada Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń ózi iri ınvestorlyq jasaıtynyn eskerý kerek.

Ekinshiden, syrttan qarjy tartylǵan qalanyń ınfraqurylymy jetildiriledi. Jumyssyzdyq azaıady – kórme nysandaryn salý kezinde on myńdaǵan jumys oryndary ashylyp, jańa zaman tehnologııasyn ıgerýge, iskerlik pen bilimdilikti ushtastyrýǵa jaǵdaı jasalynady.

Úshinshiden, memleket pen kórme óte­tin qalaǵa sheteldik týrısterdi tartýǵa úl­ken múmkindik týyndaıdy, bul tany­mal­dylyqty arttyryp qana qoımaı ishki jalpy tabystyń ósýine tikeleı áser etedi. Sonymen birge, týrızmdi asa joǵa­ry deńgeıde uıymdastyrý sheberligin meń­gerer úlken tájirıbe almasý alańy bolady.

Tórtinshiden, kórmeni ótkizýshi mem­lekettiń halyqaralyq arenada bedeli bıik­teıdi, abyroıy artady. Bul keleshekte ǵalamdyq jobalarǵa qatysýǵa jáne ony jeńip alýǵa yqpal etedi.

Besinshiden, ulttyq qundy­lyq­ta­rymyzdy álemdik aýqymda nasıhattaý múmkindigi týady. Bul úshin osy maqsattaǵy jumystardy júıelep, janashyrlyqpen júrgizý qajet. Qaı-qaısymyzda atqarylar qaısybir iste bolmasyn atústilikten aýlaq bolyp, patrıottyq, adaldyq, adamgershilik, ultjandylyq tanytýymyz shart. Astanadaı aıbarly aqordasy bar alyp memleket ıesi – Qazaqtyń ulttyq erekshelikterin usynýdyń tamasha úlgisin kórsetýge osy bastan qamdanýymyz qajet. Tarıhymyzǵa, mádenıetimizge, ádebıetimizge qatysty túrli kitaptardy shet tilderge aýdaryp, kelgen týrısterdiń nazaryna usynyp, ózge de jan-jaqty qosymsha ulttyq kórmeler, konsertter uıymdastyrý kerek. Baspasózden oqyǵanym bar edi, Monrealda bolǵan kórmede eń úlken pavılon Keńes Odaǵyniki, al kórnekti betke ustar fılıal bizdiń Qazaqstan fılıaly bolypty, onyń pavılonynda ulttyq qolóner túrleri kórsetilgen eken. Qazaqtyń oıý-órnekterin, tuskıizi men tekemetin, toqyǵan kilemin, jasaǵan er-turmanyn tamashalaǵan sheteldikter bir tekemetti 6 myń dollarǵa, bir tuskıizdi 20 myń dollarǵa satyp alǵan. Demek, biz kelgen qonaqtardy ulttyq qadir-qasıetimiz ben mádenıetimizdiń ozyq úlgilerimen, onyń ishinde qazaqy qolónerimizdiń tańǵajaıyp týyndylarymen tańǵaldyra alamyz. Osy oraıda pedagog, ǵalym-etnograf, tarıhshy, qazaq halqynyń ulttyq mádenıeti men ádet-ǵurpynyń jańaryp, damýyna eleýli úles qosqan, ulttyq mádenıetimizdiń joqtaýshysy, janashyry bolǵan О́zbekáli Jánibekovtiń kolleksııasynan kórme uıymdastyrylyp, jınaǵan jaýhar dúnıe­lerin jınalǵan jurtshylyqtyń nazaryna usynamyz ba degen oı bar.

Altynshydan, EKSPO kezinde álemniń túkpir-túkpirinen kelgen eń jańa, zamanaýı tehnologııalar kórmege qoıylady, olardyń jumys isteý prınsıpteri kórsetiledi. Bul bizge ne beredi degenge kelsek, jańa tehnologııalardy kórý, álemdegi ozyq tehnologııalar men tehnıkanyń qaı baǵytta, qalaı damyp bara jatqanyna kýá bolý – elimiz ben damyǵan memleketter arasyndaǵy tehnologııalyq progrestiń aıyrmashylyǵyn tanytady.

Jetinshiden, búkilálemdik kórme barysynda Qazaqstannyń tarapynan jáne shetel tarapynan salynatyn jańa jobalar, zertteý ortalyqtary keıin de Qazaqstannyń keregine jarap, ary qaraı qyzmet etedi. Bul biz úshin mejelegen damýshy otyz eldiń qataryna ený prosesin jyldamdatady.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev oblys ákimderimen bolǵan kezdesýde elimizdiń barlyq óńirleri búkilálemdik kórmeniń ótýine daıyn bolyp jáne ótkizilýine belsendi túrde atsalysý qajettigin aıtyp, tapsyrmalar júktedi: «Birinshiden, jumystyń barlyq kólemin óńirler arasynda qazirgi baǵyttar negizinde bólý kerek. Mysaly, ońtústik óńirlerde – azyq-túlik, jeńil ónerkásip ónimderi, soltústikte – taǵam, shyǵys pen ortalyqta – mashına jasaý. Astana aınalasynda azyq-túlik beldeýin jasaý týraly josparymyzdy da qaıta qaraý kerek. Ekinshiden, qonaqtar baryp qaıtatyn óńirlerdi daıyndaý qajet. Ol – Baıqońyr, Shýchınsk-Býrabaı demalys aımaǵy, Jońǵar qaqpasy, «Alataý» ınnovasııalyq tehnologııalar parki. Batysta da sondaı oryndar bar. Barlyq jerde álemdik deńgeıge sáıkes jaǵdaılar jasaý kerek. Úshinshiden, ındýstrııalandyrýdyń aımaqtyq kartasynyń barlyǵy kórmeni daıyndaý men uıymdastyrý jónindegi Ulttyq jos­parmen úılestirilýi kerek».

EKSPO-2017 kórme kesheni toly­ǵymen jańartylatyn energııa kózderi­men qamtamasyz etiletin bolady. Asta­na­daǵy kún batereıalary zaýyty men Ereımentaýdaǵy jel stansasy kórmege qyzmet jasaıdy. Sarapshylar bul aıtýly oqıǵa eldegi balamaly energetıkanyń anaǵurlym qarqyndy damýyna oń yqpal etetindigin qazirdiń ózinde anyqtap otyr.

EKSPO-2017 búkilálemdik kórmesine ataý bolǵan, biz usynǵan taqyryp – «Bolashaq energııasy» – jel, kún, sý, ǵarysh balamaly energetıka, bıomassa energııasy, atmosferaǵa SO2 qaldyqtaryn tómendetý máselelerin tereń qozǵaıtyn óte aýqymdy túsinik.

Baspasóz derekterinen belgili bolǵandaı, dúnıejúziniń eki iri munaı kompanııasy «British Petroleum» pen «Royal Dutch Shell» 2050 jylǵa deıin álemdegi energııanyń úshten bir bóligi kúnnen, jelden, basqa da balamaly kózderden alynyp, adamzat energııany únemdemese, álemdik problemalarǵa urynýy múmkin degen boljam aıtýda. Ǵalamsharda klımattyń, jer betinde adam sanynyń ósýi, sondaı-aq qazba baılyqtar qorynyń túgesilýge jaqyndyǵy bolashaqta energııa únemdeý máselesiniń úlken ról atqaratynyn kórsetip otyr. Sondyqtan da Qazaqstan EKSPO-2017 kórmesine «Bolashaqtyń energııasy» taqybyryn usyndy. Jerinde mıneraldy resýrstary men qazba baılyqtardyń úlken qory bar, eldegi ónerkásip óndirisiniń 60 paıyzǵa jýyǵyn munaı men tabıǵı gaz óndirisi quraıtyn jáne osy baılyqtardyń qory jaǵynan álemde 11-orynǵa ıe Qazaqstan atalǵan taqyrypty halyqaralyq deńgeıge alyp shyǵaryna senim mol.

Elimizdiń kóp bóliginde jeldiń ortasha jyldyq jyldamdyǵy sekýndyna alty metr bolǵandyqtan, qazaqtyń saıyn dalasynda jel energııasyn paıdalaný múmkindigi mol ekenin zertteýshiler jasyrmaıdy. BUU Damý baǵdarlamasynyń negizinde Qazaqstanda energııa resýrsy retinde jelden energııa óndirýge baılanysty zertteý jasalǵanda, elimizdiń klımattyq erekshelikterine baılanysty keıbir aımaqtarda jylyna 3000 saǵatqa deıin kún sáýlesi túsip turady eken. Bul bizdiń óńirimizge, naqtyraq aıtsaq Ońtústikke tikeleı qatysty. Halyqaralyq saraptaýlar nátıjesinde Qazaqstanda kún sáýlesiniń energııasyn paıdalanýǵa da jol ashatyn múmkindik bary anyqtaldy. Endeshe, ońtústiktiń О́zbekstan Respýblıkasymen shekaralas Saryaǵash, Maqtaaral aýdandary úshin kún sáýlesi energııasyn paıdalaný múmkindigi týyp otyr. Tek istiń kózin taýyp, halyqqa qyzmet kórsetýdiń ozyq úlgisin usyný qajet.

Kórmeniń taqyrybyna sáıkes balama qýat kózderin (tabıǵı qýat kózderi: jel; óndiristik sýdy qaıta paıdalaný jáne ózenderdi; kún kózi qyzýy; jeras­ty jylýy) paıdalanýdy iske asyratyn baǵyttardy belgileý qajet. Sonymen birge, balama qýat kózderin tabýmen qatar, osy elektr qýattaryn tasymaldaý­dy únemdeýdi oılastyrý kerek. Al balama qýat kózderin paıdalanýdyń basty nátıjesi – ekologııalyq qaýipsizdik pen aýyl men shaǵyn qalalar turǵyndarynyń ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerin sheshýge baǵyttalýy.

Jaqynda gazet betinen qyzyqty materıal oqydym. Onda maldyń qıyn, naqtyraq aıtqanda, kóńin energııa kózi dep tanyp, «úshinshi dúnıe» elderinde sýǵa bóktirip, erekshe qoımaljyńǵa aınaldyrǵanda odan bólinip shyqqan metan gazyn kádimgi energııa kózi retinde paıdalanatynyn jazady. «Kóńnen metan gazyn alýdy jedeldetetin reaktıv óndirisin ázirleý men osynyń bárin keshendi túrde júzege asyratyn tehnıkany daıyndaýǵa memlekettik maqsatty tapsyrys berilse, bir jyl ishinde sheshiletin másele» dep tanıdy. Mal sharýashylyǵymen aınalysatyn bizdiń óńirimiz úshin bul tıimdi usynys. HH ǵasyr basyndaǵy Alashtyń arda azamaty Álıhan Bókeıhanulynyń «Qazaqtyń oqyǵan azamattary, qazaqqa osyndaıda qyzmet etpegende qashan qyzmet etip paıdamyzdy tıgizemiz?!» degen janaıqaıyn EKSPO kórmesin ótkizý barysynda qaıtalap aıtqymyz keledi. Buǵan Elbasynyń: «Biz týǵan memleketimizdiń táýelsizdigin baıandy etýge, qýatyn arttyrýǵa, onyń ıgiligine, halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy bedeliniń ósýine qyzmet etýge qaryzdarmyz», degen qanatty qaǵıdasyn qosyńyz.

Jasampazdyq pen tolaǵaı tabystarǵa kenelip, Otanymyz Qazaqstandy kórkeıtýde EKSPO sııaqty búkilálemdik mańyzǵa ıe syndarly isten eshkim de syrt qalmaq emes. Tek qana jahandyq deńgeıdegi uly mindetter men maqsattarǵa umtylǵan ulttar ǵana jeńiske jetedi. Sondyqtan básekege qabilettilikke bet túzeý ult rýhynyń eń mańyzdy mindetine aınalýy shart. Qazaqstannyń árbir azamaty muny jaqsylyqqa, baılyqqa, aqyldylyqqa umtylys dep tanyp, týǵan eliniń gúldenýine qoldan kelgenniń bárin isteý qajet. Árbir adam óz boıyndaǵy asyl qasıetterdi damytyp, olar jeńis rýhynyń óz ǵumyrynyń, qoǵam men memleket ómiriniń bir bólshegine aınalýyna bar kúsh-jigerin sarp etýi tıis. Iá, bizge bolashaǵymyzdy durys boljap, áleýetti elge aınalý úshin tek umtylys kerek, eńbek pen qabilet kerek, eń bastysy – Otanǵa degen sheksiz súıispenshilik pen aýyzbirshilik kerek.

Ońalbaı AIаShEV,

Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq

ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka

ǵylymdarynyń doktory, professor.