Sol kúnnen bastap Qazaqstan basshysynyń respýblıka jurtshylyǵynyń múddesindegi árbir sózi, árbir bastamasy qalyń eldiń kóńilinen shyǵyp, Máskeýdegi Ortalyq bılik bizdiń basshymyzben sanasatyn bolyp, eńsemiz kóterile bastady. Nursultan Ábishuly birden odaqtyq ınstıtýttardyń eskirgenin, zaman talabynan qalyp qoıǵanyn, ásirese ekonomıka, ult, basqarýshy apparat, kadr máseleleriniń shamadan tys ortalyqtanyp ketkenin, kóptegen ádis-tásilderdiń, keıbir sheshimderdiń ádiletsizdigin, qaýly, qararlardyń jaramsyzdyǵyn, odaqtyq mártebeli jıyndardyń minberinen ashyq, batyl synǵa aldy.
Birer mysal: 1986 jylǵy 17-18 jeltoqsandaǵy stýdent-jastardyń sherýine baılanysty 1987 jyly SOKP Ortalyq Komıteti arnaıy qaýly qabyldap, sol qujatta «kazahskıı nasıonalızm» dep baǵa bergen. Nursultan Ábishuly osy qaýlynyń ádiletsizdigin dáleldep, áldeneshe ret SOKP Ortalyq Komıtetiniń Saıası Bıýrosynda kóterip júrip, qaýlynyń kúshin joıǵyzdy. Bul – bıleýshi Kompartııa tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa edi.
Birinshi hatshy bolyp saılanysymen bir aıdan keıin Qaraǵandydaǵy shahterler ereýilin toqtatyp, olardyń talap-tilekterin Máskeýdegi Ortalyq bılikpen birlesip sheshý joldaryn belgiledi.
Uly Otan soǵysyndaǵy eńbegi, erligi qazaq sheńberinen alysqa shyǵyp júrse de laıyqty baǵasyn ala almaǵan Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn bergizdi.
Memlekettik basqarýdy jańǵyrtyp, Respýblıka Prezıdenti laýazymyn engizdi.
Semeıdegi ıadrolyq polıgondy japty.
Kosmodrom qazaq jerinde bolsa da kosmonavtary bolmaǵan eldiń eki ulany Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaevty ǵaryshqa ushyrdy.
1991 jyldyń 15-16 jeltoqsanynda Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan arnaıy komıssııanyń usynysymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq Zań uzaq talqylanyp, qabyldandy.
Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıyn ótkizip, táýelsizdik jyldary bir mıllıonnan astam qandasymyzdyń Qazaqstanǵa kelýine esik ashyp, jaǵdaı týǵyzdy.
Táýelsiz memleketimizdiń álemdik dárejede kórinetin jańa astanasyn saldyrýǵa bastamashy bolyp, ult mártebesin órletti.
Osy sııaqty elimizdiń álemdik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýyna, ǵasyrlar boıy arman bolǵan Táýelsizdik jeńisterine Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasy bastamashy bolyp, sońǵy 30 jylda osydan burynǵy 300 jylda qolymyz jetpegen talaı ulttyq armandarymyzǵa jettik.
Búgingi ómirimizdiń barlyq jetistikteri, ultymyzdyń jańa zamandaǵy qaıta órlep, órkendeýi, rýhanı, ekonomıkalyq erkindigimiz, dúnıejúzilik qoǵamdastyqpen, álemniń damyǵan el, memleketterimen terezemiz teń jaǵdaıda qarym-qatynas jasaý múmkindigimizdiń barlyǵynyń da bastaýy – bizdiń memlekettik Táýelsizdigimizde. Táýelsizdik – bizdiń eń basty qundylyǵymyz. Sondyqtan da árbir qazaq osyny túsinip, qadirleı, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı alatyndaı sanada bolýymyz qajet. Táýelsiz, derbes memleket qurý kezeńiniń ózi qazir tarıhtyń úlesine kóship barady. О́mirge jańa urpaq kelip, jańa býyn qalyptasyp keledi. Táýelsizdik qarsańynda dúnıege kelgen býyn eseıip, eńbekke, memleket qyzmetine aralasa bastady. Olar búgingi ómirdi, ásirese jańa astanadan bastap, jańa keskin-kelbetpen salynyp jatqan iri qalalarymyzdy «dál osylaı ylǵı ózdiginen bolyp turǵan eken» – dep qabyldaýy da múmkin. Sondyqtan da jańa dáýirdegi memlekettiń tarıhyn oqytý, jas urpaq sanasyna nasıhattaý isi de mańyzdy.
Táýelsiz memleket qurý isi men Prezıdent qyzmeti qatar júretin egiz uǵym. Bizdiń memleket qurý isinde kóńilge qonymdy, rýhanı sanamyzdy qýattandyratyn sharalarymyz barshylyq. Ol týraly belgili dárejede aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Memlekettigimizdiń tarıhynda babalarymyz ǵasyrlar boıy ańsap, armandap, qol jetkize almaı shermende ketkeni anyq. Memlekettik dárejege bizdiń búgingi urpaq qol jetkizý baqytyna ıe boldyq. Júzdegen jylda buryn-sońdy bolmaǵan ǵajaıyp ózgeris, qubylys birneshe jyldar aralyǵynda jasalyp, el ıgiligine aınalýy úırenshikti qubylysqa jalǵasty.
1991 jyldyń 18-19 tamyzy kúngi Máskeýdegi bılik ókilderiniń áreketiniń zańsyz ekendigin aıtyp, ol «uıymnyń» tapsyrmalaryn oryndaı almaıtyndyǵyn basqalardan buryn jarııa etken Nursultan Nazarbaev boldy.
Nursultan Ábishuly shuǵyl túrde, qysqa merzimde jańa memlekettik qurylymdar jasaqtap, memlekettik basqarý organdaryn qaıta uıymdastyrý týraly Jarlyǵyn jarııalady. Respýblıkanyń Qaýipsizdik keńesi quryldy. Odaqtyq baǵynystaǵy memlekettik kásiporyndar men uıymdardyń Qazaqstan úkimetiniń qaramaǵyna kóshýi týraly, Qazaqstandaǵy SOKP múlki týraly, respýblıkanyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń derbestigin qamtamasyz etý týraly, Memlekettik qorǵanys komıtetin qurý týraly, Syrtqy ister mınıstrligin qurý týraly, Baspa jáne buqaralyq aqparat quraldary mınıstrligi týraly, Qazaq KSR-niń ataýyn Qazaqstan Respýblıkasy dep ózgertý týraly, t.b. respýblıka ómirine mańyzdy jarlyqtar jedel, qysqa merzimde qabyldanyp, óte shıraq jumys júrgizildi.
Elimizdi, tipti burynǵy Keńes Odaǵyn dúr silkindirip, rýhty ezgen aýyr salmaqtan, janǵa batqan dertten qutylǵandaı áser etken Prezıdenttiń eń batyl qadamy – 1991 jyldyń 29 tamyzynda qabyldanǵan «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly» Jarlyǵy boldy. Bul Jarlyq Máskeýdegi Ortalyq bıliktiń qatty renishin týǵyzyp, ásirese, áskerı-ónerkásip kesheniniń yqpaldy basshylary Qazaqstan Prezıdentiniń eshkimniń kelisiminsiz ózindik sheshim qabyldaýyn qatty synǵa alyp, «memlekettiń qorǵanys qabiletin álsiretti» degen kiná taǵýǵa da tyrysyp baqty. Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly habar halyqaralyq dárejede úlken nazarǵa ilikti. Álemdegi ıadrolyq qarýǵa ıe AQSh, Anglııa, Fransııa sııaqty memleketter bul polıgonnyń bolashaǵyna alańdaýshylyǵyn bildirip, Qazaqstan basshylyǵymen kelissózder júrgize bastady.
Sol kezdegi qarama-qaıshylyqty prosesterge saraptama jasaı otyryp, óziniń «Ǵasyrlar toǵysynda» kitabynda N.Nazarbaev bylaı dep eske alady: «..Tipti Keńes Odaǵy áli bar kezden bastap «aqyl aıtý» kóbeıdi. Sonaý 1991 jyldyń 16 naýryzynda AQSh Memlekettik hatshysy Djeıms Beıker meni AQSh-tyń Máskeýdegi elshiligine shaqyrdy. Tún ortasy aýa kezdestik. Beıker eldegi jaǵdaıdy bilgisi keldi. Biraq sol kezde-aq, Batys ıadrolyq qarý máselesin sheshýge jol izdeı bastaǵany ańǵaryldy. Bul týrasynda sol jylǵy 16 qyrkúıektegi Almaty ushyrasýynda ashyqtan ashyq sóz boldy» (N.Nazarbaev. Ǵasyrlar toǵysynda. 1996 j. Almaty. 60-61 better).
Sol tusta qoǵamda ıadrolyq qarýǵa nege ózimiz ıe bolmaımyz degen suraq ta kóterilgen. Prezıdent dál osy bólimde: «...mundaı strategııalyq sheshim úshin Qazaqstan ne alady?...» dep suraq qoıyp, soǵan naqty jaýapty tómendegideı baıandaıdy: «(...1994 jyldyń 5 jeltoqsanynda Býdapeshtte ótkizilgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU)) sammıtinde Qazaqstan, Reseı, AQSh jáne Ulybrıtanııa basshylary Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimge qosylǵan elderdiń qaýipsizdigine kepildik berý týraly Memorandýmǵa qol qoıdy. Sońynan Qazaqstanǵa mundaı kepildikti Fransııa men Qytaı sııaqty basqa da ıadrolyq memleketter berdi. Bul álemdik qaýymdastyqtyń Qazaqstannyń óz mindettemesin oryndaýyn moıyndaıtynyn jáne oǵan jaýap esebinde qaýipsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyna kepildik beretinin bildiretin». (N.Nazarbaev. Táýelsizdik dáýiri. 97-bet. Astana. 2017).
Kitaptyń osy taraýynyń meniń kózime ystyq kórinip, kóńilime aıryqsha qonýynyń ózindik sebebi de joq emes. Sol 1994 jyly men sol kezdegi Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary retinde Nursultan Ábishulynyń sheshimimen Býdapeshtte ótken EQYU-nyń tarıhı sammıtine qatysý baqytyna ıe bolǵan edim. Ol sammıttiń men úshin qymbattyǵy joǵaryda aıtylǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Federasııasy Prezıdenti Borıs Elsın, Ulybrıtanııa Premer-mınıstri Djon Meıdjer, AQSh Prezıdenti Bıll Klınton qatysyp, bir stol basyna birge jaıǵasyp, atalǵan Memorandýmǵa qol qoıý rásimin óz kózimmen kórip, kýá bolýym edi. Buryn mundaı teńdik tek Keńes Odaǵynyń basshysyna ǵana tán bolsa, táýelsiz memlekettigimizdiń arqasynda bizdiń Prezıdentimizdiń álemniń eń qýatty memleket basshylarymen ıyq teńestirip turýyn kórý delegasııa músheleriniń ulttyq ujdanyn erekshe kótergeni de ras edi.
Prezıdent N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen biz tolyqqandy memleket bolyp qalyptastyq. Izgilikti, zaıyrly el retinde, ozyq órkenıetke qabiletti memleket, ult bolyp halyqaralyq, álem dárejesinde tanyldyq, qabyldandyq. Eńsemiz kóterińki el ekenimizdi sezinip, álem elderiniń aldynda da kórsete aldyq.
Bul – Prezıdent qaıratkerliginiń, memleket basshysy retinde tájirıbeli saıasatkerliginiń eńbegi. Sol orasan eldik eńbektiń jemisi, nátıjesi.
Nursultan Ábishuly memleketimizdiń táýelsizdigine azamat retinde de, basshy laýazymdy qyzmetker retinde de mol daıyndyqpen keldi. Burynǵy Keńes Odaǵynyń Ortalyq bıligi jibergen qatelikterin jiti qadaǵalap, muqııat saraptap, olardyń bizdiń respýblıkamyzda qaıtalanbaýyna der kezinde bilikti shara qoldanyp, kóp jaǵdaıdyń aldyn alyp júrdi. Olaı bolýyna Elbasynyń ótken adamı ómir joly, jastaıynan qoǵamnyń eń kúrdeli kúretamyryna batyl aralasyp, qandaı da synnan qoryqpaı, taısalmaı, qıyndyqtardan jaltaqtamaı, jeldiń ótinen buqpaı eńbek etýi sebep boldy. Shymyr, shynshyl, ashyq ortada shyńdaldy. Ádildik úshin eń qıyn kezeńderde aıqasa bildi.
Memlekettik táýelsizdigimizdi jarııa etken alǵashqy sátten bastap, búgingi kúnge deıingi barlyq jetistikterimiz ben kórgen jaqsylyǵymyz, derbes memleketimizdiń qýattanýy men kórkeıýi eń aldymen Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń esimimen, eńbegimen, basshylyǵymen tikeleı baılanysty. Prezıdenttiń qazaq halqy aldyndaǵy, memleket aldyndaǵy atqarǵan qyzmeti zor, eńbegi eren, ulttyń jańa dáýirin bastaǵan uly Tulǵa.
Qazaq – óziniń shynaıy táýelsiz erkin el ekenin sezinip, óziniń tól memleketi úshin sóz sóılep, daýys berip, eńbek eter quqyǵyna ıe bolǵanyna ujdany ósken jyldar osylaı bastalyp edi.
Táýelsizdik alǵannan keıin qysqa merzimde, bir jylǵa jeter-jetpes ýaqytta 160-tan astam memleket Qazaqstan memlekettigin tanyp, dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatýǵa kelisimderin bildirdi.
Prezıdent shuǵyl túrde Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń tujyrymdamasyn, áskerı doktrınasyn jarııa etti. El ishindegi jappaı reformalar men kezek kúttirmes memleket qurý jumystaryn bir sátke de kidirtpesten, dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń belsendi múshesi bolyp, basqa eldermen teń terezeli, dostyq qarym-qatynas ornatýǵa ekpin berip, kúsh saldy. «Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı» dúnıeni sharlap júrip, jańa Qazaqstandy tanystyryp, dos izdep, tilektes jınady. Buryn «qazaq» degen sózdi estip kórmegen prezıdentter, korolder bizdiń Elbasynyń jarqyraǵan mańdaıyn, jarqyldaǵan kózin, ótimdi sózin, jasampazdyq qaıratyn, qyran qanaty qalyqtap, jelbiregen kók týyn kórip, qýatty ánuranyna qulaq túrip, qushaǵyn jaıǵanda qazaqtyń mártebesi kókke kóterildi.
Prezıdenttiń basqa elderge árbir saparynyń ózi bir emes, birneshe maqalaǵa júk. Qazaqtyń kók týyn kóterip júrip, elin basqalarmen teń etti. Bótenderdiń qazaqqa degen senimin turaqtandyryp, sonyń arqasynda el ekonomıkasyna qysqa merzimde mıllıardtaǵan ınvestısııa aǵyldy.
Nursultan Ábishulynyń syrtqy saıasattaǵy kóregendiginiń áldeneshe ret kýási boldyq. Sonyń biri – 1992 jylǵy BUU-nyń Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda sóılegen sózindegi Azııadaǵy ózara senim sharalary Keńesi (AО́SShK) týraly usynysy. Bastapqy kezde, ásirese sheteldik áriptester bul usynysqa tereń mán bere qoımaǵany belgili. Bizdiń Prezıdent, sol jyldary Syrtqy ister mınıstri Qasym-Jomart Toqaev qajymastan, kúmándanbastan, qobaljymastan osy baǵyttaǵy Qazaqstannyń dıplomatııalyq ustanymyn on jyl úzbeı júrgizýiniń nátıjesinde 2002 jyly Almatyda Azııadaǵy 17 memleket basshylary negizgi múshe retinde, al 5 memleket basshylary baqylaýshy dárejesinde qatynasqan birinshi basqosýy bolyp, bul Azııa kontınentindegi osyndaı ózara senim sıpatyndaǵy tuńǵysh halyqaralyq uıym bolyp qalyptasty.
Qazir júıeli jumys jasap, óz dárejelerinde tanym, senimge ıe bolǵan TMD, Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaq, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy (ShYU), Kedendik Odaq bizdiń Prezıdentimizdiń bastamashyldyǵymen qurylyp, osy uıymdarǵa kiretin barlyq elderdiń yntymaqtastyǵy men beıbit qarym-qatynasyna, ıgilikti damýyna jumys istep júrgen uıymdar.
Qazaqstannyń TMD elderiniń arasynda eń alǵashqysy bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq etýiniń ózi – bizdiń elimizdegi ekonomıkalyq, saıası reformalardyń tıimdi júrgizilýi, jańa Qazaqstannyń álemde tanylýy jáne Prezıdentimizdiń halyqaralyq bedeliniń tanylyp, moıyndalyp, ósýiniń kórinisi bolǵan jańa dáýirdegi memlekettigimizdiń tarıhı kórinisi.
Táýelsiz Qazaqstannyń kórshiles memlekettermen shekarasyn anyqtap, tolyq qamtý – Nursultan Nazarbaevtyń úlesine tıdi. «Tıdi» degende, ol ózdiginen kele qoıǵan joq. Solaı bolaryna salıqaly, dáıekti kelissóz júrgizip, óz áriptesteri – memleket basshylarynyń kózin jetkizip, tilin taýyp, mámilege kele alǵandyǵyn aıtý mańyzdy. Ol jumys búgingi Qytaımen qarym-qatynastan bastaldy. Jalpy, Qytaı memleketi, eli zańdy, qol qoıylǵan qujatty qatty syılaıdy. Dástúrli túrde zań tyńdaǵysh, zań syılaǵysh halyq. Mánisin qysqa qaıyryp aıtar bolsaq – Qytaı ejelden ózimen shekaralas memleketterdiń eshqaısysymen shekaralyq kelisimge qol jetkizýge múddeli bolmaǵan. Tipti Keńes Odaǵynyń dáýirlep, kúsheıip turǵan kezinde shekaralyq kelissózderdi tyǵyryqqa tirep otyrǵan. Ol úshin shartty «daýly ýchaskeler» boldy.
Sol tońdy 1995 jyldyń qyrkúıeginde Nursultan Nazarbaev Qytaıǵa resmı sapary kezinde Qytaı Tóraǵasy Szıan Szıamınmen kelissózinde jibitti. Kelissózderge bóget bolyp kelgen «daýly ýchaskelerdi» eki jaqtyń múddesin saqtaı otyryp, qarastyratyn boldyq. Osydan keıin-aq shekara kelisimi týraly kelissózder óz ýaqytynda jáne naqty nátıjemen júrgizildi. Qytaı Tóraǵasy 1996 jyldyń 4 shildesinde Qazaqstanǵa tuńǵysh sapary kezinde ótken kezdesý kezindegi qol jetkizgen kelisimderdi tolyq qoldap, Qazaqstan – Qytaı qatynasyn tek qana dostyq baǵytta damytatynyn aıtty. Protokoldan tys kezdesý kezinde: «Prezıdent myrza, shekara máselesi eń sezimtal jer. Siz máseleni durys qoıyp júrsiz. Men Tóraǵa kezimde osy tarıhı máseleni bitirip alaıyq», – dep yqylas bildirdi.
Sonymen, 1997 jyldyń qyrkúıeginde Almatyda birinshi qosymsha kelisimge (kelisim kólemi – 1300 bet), 1998 jyly qazanda Beıjińde – ekinshi qosymsha kelisimge, aqyry 1999 jyly qarashada Qazaqstan – Qytaı shekara máseleleriniń tolyq rettelýi týraly Kommıýnıkege Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, QHR Tóraǵasy Szıan Szıamın qol qoıyp, ǵasyrlar boıy sheshilmeı kelgen Qazaqstan – Qytaı arasyndaǵy 1784 shaqyrym shekara zańdastyryldy. Ol kelisimder eki jaqtan da ratıfıkasııalanyp, BUU-da maquldandy.
Qytaı ózimen shekaralas 15 memlekettiń ishinde Qazaqstanmen birinshi bolyp, tolyq shekaralyq kelisimge qol qoıdy. Endi barlyq kartalar sol kelisimge sáıkes jasalatyn boldy.
Osydan keıin – 2005, 2006 jyldary Qazaqstan – Reseı arasyndaǵy 7 500 shaqyrym shekara zańdastyryldy. Bul kelisimge Reseı jaǵy da múddeli emes edi. Onyń ústine kezinde shekaraǵa baılanysty Soljenısyn, Gorbachev jáne taǵy basqa saıasatkerler aıtqan arandatqysh pikirler de Reseı qoǵamynyń keıbir ortalarynda tilge tıek bolyp júrgenin eskersek, bul kelisimniń tarıhı mańyzy zor.
Sol sııaqty basqa da kórshiles elder – О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan memleketterimen qurylyq shekara kelisimderiniń tarıhı mańyzdylyǵyn dáleldep jatýdyń qajeti bola qoımas.
Qazaqtyń múddesin qorǵaıtyn osyndaı tarıhı mańyzdy naqty is áreketterdi júzege asyryp, sheshim qabyldaý baqyty tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń úlesine tıse – óziniń eńbegine qaraı, tarıhı jeńisi dep aıtý ádildik bolar.
Ǵasyrlar boıy Eýrazııanyń keń dalasyn kezip, jan saqtap, urpaq saqtaý arqyly jerin saqtaý úshin janyn pıda etken qazaqtyń álemniń ozyq elderimen, órkenıetimen qatynasyp, boıyn teńestirip, órkendeýge bet alǵan qozǵalysy – osy Nursultan Nazarbaev bastaǵan qazaqtyń jańa dáýiri.
Osy dáýirde qazaq ne isteı alady, ulttyq sanamyzdyń sapasy, múmkindigi qandaı bolmaq. Biz kimbiz, qandaı bolamyz, – árıne, munyń bári jalǵyz el bastaýshy Prezıdentke ǵana emes, búkil ultqa, elge syn.
Nursultan Ábishuly sondaı-aq prezıdenttik bıliktiń aýystyrylýyn da álemge úlgi bolarlyq sheshimmen ekinshi Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevqa ult múddesiniń amanaty dep tapsyrdy.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
