Medıakeńistik: múmkindik pen bar shyndyq

Jahandy jalǵan aqparat kezip júr

BAQ týraly sóz qozǵaǵanda kósh bastap turǵan Batys elderiniń medıa salasyna, ondaǵy sońǵy trendter men qazirgi jaǵdaıǵa toq­talmaı ketý múmkin emes. Dúnıe jú­zin­degi buqaralyq aqparat qural­dary ár eldiń ereksheligine qaraı túrlense de, barlyǵyna or­taq dúnıeler de bar. Tehnologııa dáýi­rinde dástúrli BAQ-qa suranys tómendeıdi degen pikir ár jerde aıtylyp qalady. Alaıda búgin kórip otyrǵanymyzdaı, gazet, radıo, televızııa ne ınternet bolsyn, kerisinshe ózara yqpaldasyp, birin-biri tolyqtyryp jatyr. Sarapshylar biraýyzdan medıa salasy úlken transformasııaǵa ushyraǵanyn aıtady.

1960 jyldyń ózinde kanadalyq zertteýshi Marshall Maklıýen televızııa bolashaqta «jahandyq aýyl qurady» dep boljaǵan eken, onda «ýaqyt toqtap, keńistik joǵalady». Kanadalyq zertteýshiniń aıtqany aınymaı keldi. Degenmen jahan­daný men tehnologııanyń salany qalaı túrlendiretinin eshkim dál bol­jaı almasa kerek. Qazir shekara, mádenıet, ulttyq erek­shelikter tú­sinigi de birtindep joıy­lyp bara jatqan tárizdi. Bul ózgeristiń durys-burystyǵy óz aldyna bólek áńgime. Bul jerdegi maqsat – BAQ-tyń ǵalam­dyq rólin aıqyndaý. Ádette medıa túsinigine qolymyzdaǵy telefon men barlyq baılanys qu­ralyn, kóńil kóterýge arnalǵan kez kelgen tehnologııalyq qurylǵy men áleýmettik jelini de qosady. Alaı­da biz qarastyratyn másele resmı tirkelgen BAQ tóńireginde bolmaq.

Internettiń ıgiligin óz kádesine jaratqan aqparat quraldaryna qazir qandaı da bir shekteý qoıý qıyn. Sala sarapshylary, medıa zertteýshiler men kásibı maman­dar sońǵy jyldary jalǵan aqparatpen, ıaǵnı «feıkpen» kúres máselesin jıi kóterip júr. Osydan  20 jyl buryn AQSh-ta «derekterdi tekserý» – aǵylshynsha «fact-checking» uǵymy da paıda bolǵan-dy. Bul baǵytta jasalǵan sheteldik zert­teýlerden kóz súrinedi. Zert­teý­men shuǵyldanatyn arnaıy uıym­­dar men redaksııalar da bar. «Áleýmettik jeli arqyly tekse­rilmegen, jalǵan, feık aqparattyń taralý jyldamdyǵy kásibı deń­geıde jazylǵan aqparatpen sa­lys­tyrǵanda 70 paıyzǵa jyldam zamanda BAQ úshin eń bas­ty másele – tutynýshy senimine selkeý túsirmeý. Qazir jyldam, eksklıýzıvti habar taratamyn degendi basty qaǵı­da etip alǵan jýrnalıster osy jaǵynan kóp súrinedi. Bul – otan­dyq jáne sheteldik jýrnalısterge ortaq negizgi másele», deıdi medıa zertteýshi Álııa Tekenova.

Jalǵan málimet taratý – búgingi aqparat salasynyń bas­ty aýrýy desek artyq bolmas. Buǵan, ásirese pandemııa kezinde naqty kóz jetti. Dúnıe júziniń dárigerleri jappaı belgisiz vırýspen, al mıllıondaǵan adam óz ómiri úshin kúresip jatqanda jahanda taǵy bir indet paıda boldy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ony «ınfodemııa» dep atap, odan keletin qaýip koronavırýs­pen birdeı ekenin eskertti. Mine, osydan-aq aqparattyń qandaı kúsh­ke ıe ekenin ańǵarý qıyn emes. Eń soraqysy – osy jalǵan, rastalmaǵan derekterdiń resmı BAQ-ta da kezdesetini.

Jalǵan aqparatty noqtalaýdyń bir sheshimi mamandardyń bilikti­ligin arttyryp, derekterdi tekserýge úıretý bolsa, ekinshisi tu­ty­nýshynyń ózine kelip tireledi. Qazirgideı aqparat teńizinde ómir súrip jatqan adamǵa synı turǵyda oılap, óz talǵamyn qalyptastyrý óte mańyzdy bolmaq. Qazir qaıda barsań da, kimmen sóılesseń de, tele­fonyńdy qolǵa alsań da, jańa nárse kóresiń ne estısiń. Osyǵan oraı sońǵy kezde buqaralyq aq­parat quraldary óz aýdıtorııasyn «tárbıeleýge», olarǵa qamqorlyq tanytýǵa tyrysýy kerek degen tú­sinik qalyptasyp keledi. Jalpy, dú­nıe júzinde medıa saýattylyq máselesiniń ózektiligi jyldan-jyl­ǵa artýda. Ásirese bul jas ur­paq úshin óte mańyzdy, sebebi tehnologııanyń damyǵan dáýirinde dúnıege kelgen balalar jastaıy­nan sol qazanda qaınap ósetini belgili. Kalıfornııa-San Dıego ýnıversıtetinde júrgizilgen zertteýge súıensek, adam kúnine 34 gıgabaıtqa teń aqparat óńdeıtin kórinedi. Bul eń myqty degen kom­pıý­terdiń ózin bir aptada isten shyǵarýy múmkin. Ǵalymdar, son­­daı-aq adam kúnine 105 myń sóz qabyldaıtynyn aıtady, bul dege­nimiz sekýndyna 23 sóz. Osy­laısha jalǵan aqparatpen kú­reste tıimdi sheshimderdiń biri – aýdıtorııaǵa aqparatty suryptaýdy úıretýge kelip saıady. Sondyqtan da kóp­tegen elder medıa saýattylyq sa­baǵyn mektep baǵdarlamasyna engize bas­tady. Odan bólek qosym­sha kýrstar men semınarlar jıi ótk­iziledi.

Aqparattyń adam sanasyna­ áserin taldaǵan zertteýshiler qa­zir­gi tańda turǵyndardyń bar­lyq málimetti sol kúıinde qabyl­daýdyń ornyna, ózine keregin alyp, kerek emesin ysyryp qoıýy­nyń mańyzdylyǵyn alǵa tartady. Bul rette qoǵam, BAQ pen úki­mettiń birlese jumys isteýi she­shýshi ról oınamaq. Joǵarydaǵy má­seleler ǵalamdyq BAQ úshin ǵana emes, elimizdiń aqparat salasy úshin de ózekti másele ekeni sózsiz. Jalǵan aqparat taratqandar bir kúndik nazarǵa ilikkenimen, uzaq ýaqyt jınaǵan bedelinen sol mezette aıyrylýy múmkin ekenin eskergeni jón bolar. Qazirgi eń basty «áleýmettik kapıtal» senim bolǵan tusta obektıvti aqparattyń bási árdaıym bıik bolary haq.

Suranysty sapaly kontent kóbeıtedi

Jaqynda Aqparat jáne qo­ǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva otandyq BAQ salasyn da­mytý máselelerine arnalǵan al­qaly jıyn ótkizdi. Sharaǵa qatys­qan bilikti mamandar, zııaly qaýym ókilderi men sarapshylar salany ilgeriletýge qatysty oı-pikirleri men usynystaryn ortaǵa saldy. Bul kezdesýde BAQ-tyń mem­lekettik júıedegi mańyzdy rólin atap ótken mınıstr saladaǵy ózekti má­selelerge de toqtaldy.

Qazaqstanda barlyǵy 3600-den astam BAQ tirkelgen. Olar­dyń ishin­de eń tanymal aqparat quraly áli de televızııa bolyp tur. Internet-re­sýrs­tar ekinshi orynǵa ornalassa, dástúrli basy­lymdar úshinshi oryn­da. Degen­men ınternettiń damýymen bul kórsetkish aldaǵy jyldary ózge­riske ushyraýy da ǵajap emes. Sheteldik jáne otandyq mamandar onlaın BAQ-qa suranys jyl saıyn ósip kele jatqanyn aıtady. Elimizde áli de ınternet jetpegen eldi mekenderdiń bar ekenin es­kersek, televızııanyń eń tanymal aqparat quraly bolýy – zańdylyq. Sıfrlandyrý jospary boıynsha bıyl 880 aýyldyń keń jolaqty ınternetke qosylýy BAQ salasyna da ózgeris ákelýi yqtımal.

Jalpy, aqparat salasyndaǵy basty jańalyqtar Úkimet be­kitken 2020-2022 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Aqparat salasyn damy­týdyń ult­tyq josparyna» sáıkes engiziledi. Vedomstvonyń aldaǵy josparlary men bastamalary osy qujatta jazylǵan. Oǵan sáı­kes otandyq aq­parat keńistigin damytýdyń úsh negizgi baǵyty anyqtalǵan. Olar – buqaralyq aqparat quraldarynyń básekege qabilettiligin artty­rý, kadrlar­dy daıarlaý jáne aqpa­rat salasyn­daǵy zańnama men quqyq­tyq máselelerdi pysyqtaý. Al sa­la­daǵy básekelestikti arttyrý úshin, eń aldymen, memlekettik qol­daý tásilderin qaıta qaraý kerek ekeni aıtylady. Qujatta osyǵan baılanysty jańalyqtar materıaldaryn óndirýge memlekettik aqparattyq tapsyrystan qarajat bólýdi alyp tastaý usynylady. Osylaısha aqparat quraldarynyń basqa áleýmettik mańyzy bar ta­qy­ryptardy qaýzaýyna jol ashýdy kózdeıdi. Kontent taqy­ryby saladaǵy eń ózekti máse­leniń biri ekeni anyq. Ol týraly kásibı mamandar ǵana emes, tutynýshylardyń ózi talaıdan beri aıtyp keledi.

Jýrnalıstik zertteýler,­ sho­lý materıaldary, sarap­ta­ma­lyq baǵdarlamalar men maqa­lalar otandyq BAQ-qa aýadaı qajet. Sebebi qazirgi aqparat qural­da­ryndaǵy keıbir materıal­dardyń sapasy syn kótermeıtini taǵy bar. Bul másele kóp jaǵdaıda qarjylandyrýǵa kelip tireledi. Memleketten qoldaý alatyn BAQ oqyrmannyń suranysynan góri, efırdi toltyrý ne jospar­dy ýa­qytynda oryndaýǵa kóbirek mán beretini belgili. Sapaly kontent usy­ný arqyly jazylýshylar sanyn kóbeıtý ábden múmkin ekenin sheteldik BAQ tájirıbesinen kórýge bolady. Máselen, brıtanııalyq «The Guardian» gazeti materıaldardyń sapasy men túpnusqalyǵyna basa nazar aýdaryp, jańalyqtar sanyn qysqartqan. Osylaısha basylym aýdıtorııasy eki esege artqan.

Mınıstrlik usynǵan qujatta memlekettik tapsyrma men tap­syrys sheńberinde taldaý mate­rıal­darynyń úlesin ulǵaıtý múmkindigin qaraý qajettiligi de kóterilgen. Bul óz kezeginde materıal sapasyn art­ty­ryp, BAQ-qa turaqty aýdıtorııa jınaýǵa kómektesse, otandyq aqparat qu­ral­daryna ózdiginen jazylýshylar esebinen qarjy tabýyna jol ashylar edi.

Respýblıkalyq BAQ oqyrman tartý, sapaly kontent, zaman talabyna ilesý, jańa tehnologııalardy meń­gerý sekildi máselelerge bas qatyrsa, al aımaqtardaǵy aqpa­rat quraldary ortalyqtaǵy áriptes­terimen básekede keıin qalyp otyr. «Jańa medıanyń damýymen aı­maq­tyq BAQ qıyndyqtarǵa tap bol­dy. Sebebi aqparat agent­tikteri arqyly, áleýmettik jelide habar jedel taraıdy. Sol sebepti aımaqtyq BAQ-qa su­­ra­nys azaıyp, kommersııalyq tabys tómendedi. Oǵan kadr tap­shylyǵy, tehnıkanyń eskirýi sekildi máseleler taǵy qosy­­lady», deıdi «Semei» telearnasy dırektorynyń orynbasary Bek­tursyn Zikibaev.

Jalpy, búgin mátin formatyn­daǵy materıaldardy mýltımedıa almastyrýǵa kóshti. Oǵan dy­bystyq jáne beıne ıllıýstrasııa­lardy taǵy qosyńyz. Ulttyq jos­par­da kadr máselesinde túrli medıaónim daıarlaı alatyn ámbebap mamandar týraly da aıtylǵan, ásirese jergilikti jerlerdegi jýr­nalısterdiń biliktiligin kóterý má­selesi ózekti. Osyǵan qatysty pikir bildirgen Bektursyn Zikibaev jos­parda kórsetilgen holdıng qurý prosesin aımaqtarda jappaı iske asyrý qajet ekenin atap ótti. «Sol arqyly óńirlerdegi búkil aqparat quraldaryn bir shańyraqtyń astyna jınap, shyǵynyn azaıtýǵa bolady. Únemdelgen qarjy esebinen tehnıkany jańartyp, áleýmettik jelidegi belsendilikti arttyryp, zaman suranysyna saı tásilderdi engizýge múmkindik týady. Shyǵyn qysqarǵannan keıin, mamandardyń jalaqysyn kóbeıtip, olardyń biliktiligin únemi arttyryp turýǵa jol ashylady», deıdi maman.

Jaqyn jyldary júzege asa­tyn Ulttyq jospar boıynsha kadr daıarlaý máselesi negizi ba­ǵyt­tardyń biri bolyp tur. Oǵan sáıkes, júıeni qaıta qarap, ha­lyq­aralyq standarttarǵa sáıkes­tendirý usynylǵan. Bilikti, báse­kege qabiletti mamandar daıarlaý úshin Medıaındýstrııa akademııa­sy qurylýy múmkin. Qazir bolashaq mamandardy elimizdiń joǵary oqý oryn­darynyń jýrnalıstıka fa­kýl­tetteri daıarlaıdy. Jýrna­lıs­terdi tórt jyl ýnıversıtet qa­byr­­ǵasynda oqytý máselesi de qoǵamda ara-tura kóterilip júr. Bireýleri jýrnalıstıka arnaıy oqýdy qajet etpeıdi dese, ekinshi top dástúrli oqý júıesi qajet eke­nin alǵa tartady. Sala mamandary tek júrgizýshiler men dıktorlardan turady dep oılasaq, arnaıy oqýdyń qajeti de bolmaýy múmkin. Biraq kıno sekildi medıa­ónimdi de ázirleýge «sahna syrtynda júretin» bir top maman qatysady. Al daıyn jumystyń sapasy tikeleı solardyń biliktiligine baılanysty. BAQ qyzmeti kúnde taýar daıyndaıtyn zaýyt sekildi kóringenimen, onyń qoǵamdyq pikirge áser etýde oınaıtyn ıdeo­logııalyq róli orasan. Osy sebep­ti de arnaıy kási­bı daıarlyǵy joq mamannyń óres­kel qate jiber­mesine kim kepil? Jýr­nalıs­tı­ka fakýltetterinde teo­rııaǵa qara­ǵanda praktıkalyq sabaq­tarǵa basymdyq berý – oń sheshimniń biri bolmaq. Akademııalyq daıarlyq qaı mamandyq ıesine bolsyn qajet, tek sony tıimdi úılestire bilý – bas­ty mindetterdiń biri. Otandyq aq­parat quraldarynyń básekege qabi­let­tiligin arttyryp, zaman talabyna, qoǵam suranysyna jaýap beretin dúnıe usynýyn qadaǵalaýǵa kelgende ulttyq jos­parǵa úlken úmit ar­ty­lady.

«Qolynda aqparaty bar adam álem­di basqarady» degen kópke belgili sózdiń rastyǵyna kúmán keltirý qıyn. Qansha aıbyndy basshy ne kósh bastaǵan alyp memleket bol, kim bolsa da álemge óz ámirin júrgizetin tórtinshi bılikpen sanasýyna týra keledi. Álemdik medıakeńistikte ulttyq BAQ-tyń tórt qubylasy túgel bolsyn desek, básekege qabiletti dúnıe jasaýǵa beıimdelgenimiz abzal.