Sáýletshi

Qazaqstandaǵy kóshbasshylyq qabi­leti keńistik turǵysynan jańa astana Nur-Sultanda aıqyn kórinis tapqan. Elordanyń kóshirilýi men qurylysy – jańa kózqarastyń kórinisi. Memlekettiń basynan ótkerip jatqan qıyndyqtary, ishindegi daǵdarys, jańarýǵa beıimdelý aldynda, ásirese jastar úshin uzaq mer­zimdi saıahat jasaýdyń bir talpynysy boldy. Jańa astananyń dastanyn baıan­damas buryn myna mańyzdy ózgeristi eske alǵan jón bolar. N.Nazarbaevtyń óz ókilettigin toqtatý jónindegi sheshiminen keıin «Astana» atalatyn bas qalanyń aty «Nur-Sultan» bolyp ózgerdi. «Astana» sózi negizinde qazaq tilinde «bas qala» degen maǵyna beredi. Sol sebepti erte me, kesh pe el astanasy úshin jańa ataý tańdalatyny túsinikti edi. Bul máse­lede Qazaqstan basshylyǵy Tuńǵysh Pre­zıdenttiń esimin tańdady.

Astanany kóshirý týraly sheshim qabyldanǵanda Túrkııanyń sol kezdegi prezıdenti Súleımen Demırel bylaı degen edi: «Qazaqstannyń astanasy ózgermes buryn birneshe ret kezdestik. Ol kezde keıbir syndar aıtylyp jatty. Jańa qala salýdyń ornyna oǵan jumsalatyn qarjyny nege eldi damytý jumystaryna qoldanbasqa degen sııaqty. Biraq biz oǵan únemi qoldaý kórsettik. Jańa qurylyp jatqan memlekettiń eńsesi tik, óz ózine senimdi bolýy tıis». Táýelsizdiktiń altyn besigi bolǵan Almaty Orynbor men Qyzylorda qalalarynan keıin 1929 jyly astana mártebesin alyp, qarqyndy damyǵan edi. 1994 jyly el astanasyn Arqa tórine kóshirý týraly sheshim qabyldanǵanda N.Nazarbaev bul sheshimdi halyqtyń kúsh-qýatynyń kórinisi, erkindikke degen senimi, keleshekke degen úmitiniń sımvoly dep sıpattaǵan bolatyn. Osy­ǵan oraı S.Demırel N.Nazarbaev pen Atatúrik arasyndaǵy uqsastyqqa nazar aýdartqan sózinde Ult-azattyq kú­resten keıin Túrkııa astanasynyń Ys­tanbuldan Ankaraǵa kóshirilýi men Qazaqstannyń astanasyn aýystyrýy arasynda eshqandaı aıyrmashylyq joq ekenin basa kórsetken edi.

Túrkııadan Qazaqstanǵa alǵash ret resmı saparmen kelgen Syrtqy ister mınıstri Hıkmet Chetın de osyǵan uqsas pikir bildirgen bolatyn. Almatyda N.Na­zarbaevpen bolǵan kezdesýinde astananyń Aqmolaǵa kóshiriletini týraly áńgime bolady. H.Chetın Nazarbaevqa qarap: «Mynadaı ásem qalany tastap, qaıda barasyz?» deıdi. Sonda N.Nazarbaev kúlip: «Sizder Ystanbuldy nege tastap kettińizder? Almaty eldiń qıyr shetinde. Men elimdi tolyqtaı basqara alýym úshin demografııalyq qurylymdy rettep, eldiń ortasyna barýym kerek», depti. Jańa astananyń qurylýynda tek Ankara ǵana emes, Reseı, AQSh, Japonııa, Qytaı sekil­di basqa elderdiń uqsas sheshimderi de qarastyryldy. Qazaqstannyń jańa astanasy óziniń tóltańbasy arqyly eldiń ótkeni men keleshegin, Shyǵys pen Batystyń sıntezin sımvoldaıdy. Halyqtardy birlestirgen «shańyraq», jerdiń baılyǵy men jomarttyǵyn bildiretin «altyn masaq», damý men alǵa basýdy bildiretin «barys» keskinderi, beıbitshilik pen senimge qamal bolǵan «tas dýal» jańa astananyń tóltańbasyn quraıdy.

Qııaldan – shyndyqqa

El astanasyn Almatydan oblys or­ta­lyǵy bolǵan shaǵyn qala Aqmolaǵa kóshirý týraly sheshim Qazaqstannyń ushy-qıyrsyz dalasynda uzaq jyldar boıy qalyptasqan buıyǵylyq pen «barǵa qanaǵat» túsinigin túbegeıli ózgertti.

N.Nazarbaevtyń qandaı baǵdar us­tan­ǵanyn túsiný úshin onyń eline de­gen kózqarasyn eske túsirý kerek. N.Na­zar­baev bylaı deıdi: «Qazaqstan – bizdiń otanymyz. Atameken bar jaǵymen, ta­bı­ǵatymen, aýasymen Allanyń bizge ber­geni. Otannyń jaqsy-jamany bol­­­­maıdy. Ata-babamyz bizge qalaı qal­­­­dyrsa da biz Otandy sol kúıinde súıemiz...».

Shynynda da qıyn sheshim bolǵanyn aıtý kerek. О́ıtkeni el táýelsizdigin jańa alǵan, tabys kózderi shekteýli jáne eń bastysy talaı jylǵa sozylǵan qysym júıesi oı-sanadan alastalmaı turyp, osyndaı sheshim qabyldandy. El astanasynyń Almaty sekildi KSRO ke­zeńinde brendke aınalǵan qaladan aýa-raıy qolaısyz shaǵyn shaharǵa kóshi­ri­letini habarlandy. Munyń qandaı pikir­talas týdyrǵanyn boljaý qıyn emes.

Astanany kóshirý týraly sheshim tá­ýelsizdikten keıin Qazaqstan úshin bol­­­syn, osy sheshimdi qabyldaǵan N.Na­zarbaev úshin bolsyn, múmkin­shi­likter men qaýipterdi bir jerge jınaq­­taǵan, ómirlik máni bar betburys núktesi boldy. Burynǵy astana Almaty turmystyq dınamıkasy men ómir salty turǵysynan Qazaqstan azamattary úshin ózindik sımvol bolatyn. Jańa astana týraly pikirge adamdardyń boıyn úıretý ońaı bolmasy anyq edi. Jáne astananyń qaıda kóshiriletinin anyqtaý jeke bastyń jaýapkershiligin qajet etti. Basshylyq deńgeıinde bul pikirdi alǵash estigender kóbine keleshekke degen alańdaýshylyq­ty sezinetin. Eldiń esin jınap, belgili bir mindetter oryndalýy úshin qurylym­dyq jáne ınstıtýttyq júıedegi kópte­gen problema sheshilmeı jatqanda jańa astana ıdeıasy bireýler úshin alysta menmundalaǵan, qol jetpes arman se­kildi kórinetin. Eldegi ekonomıkalyq jaǵdaı, tabys kózderi men qoǵam kútken áleýmettik járdemderdiń jetispeýshiligi kóptegen saıasatshynyń astananyń kóshi­rilýine qarsy shyǵýyna sebep boldy. Onyń ústine Almaty astana retinde talaı án-jyrǵa, keremet óner týyndylaryna arqaý bolǵan qala edi.

Al N.Nazarbaev qarjy jetispeýshili­gin jeleý etý elge jańarý men ózgeris ákel­­meıtinin jaqsy biletin. Ol tabandy túr­­de nyq qadammen jańa astana ıdeıasyn júzege asyrǵysy keldi. Osy maqsatta alǵash ret 1993 jyly sóılegen sózinde el astanasyn Almatydan basqa qalaǵa kóshirý kerektigin málimdedi. Keıbireý­ler «Biz álde jańylys estidik pe?» dep jat­­­qanda, kóp kisi tańdanysyn jasyra al­ma­ǵan bolatyn. Bul taqyryptyń 1994 jyly Parlamentte eki ret kóterilýine qaramastan, saıası júıedegi kóptegen bel­­sendi tulǵalar munyń birneshe jyl ishin­de júzege asatyn joba ekenine sen­bedi.

N.Nazarbaev bul turǵydaǵy taban­dy ustanymyn 1994 jyldyń 6 shil­desinde alǵash ret «Astana Aqmola qala­syna kóshirilýi tıis» degen málim­demesimen naqty kórsetken edi. Só­zin bastaǵanda óziniń tebirenisin jasyra almaǵan N.Nazarbaev barlyq sebep­terdi baıandap, astana máselesinde 32 krı­terıı belgilegendikterin, bul krı­­te­rıı­lerdiń barlyǵyna Aqmola qala­synyń sáıkes keletinin basa kór­set­kende psıhologııalyq turǵyda tolyq­taı basymdyq tanytqan edi. Eń bas­ty sebep retinde Aqmola qalasynyń bar­lyq geografııalyq aımaqtarǵa birdeı qashyqtyqta, el ortalyǵynda ornalasýy eskerildi. Soǵan qaramastan, Parlament za­lyndaǵy qol shapalaqtaýlardyń ornyn únsizdik basqan edi.

Bul prosess 1996 jyldyń 6 shildesinde Qazaqstan Úkimetiniń astanany basqa qalaǵa kóshirý týraly sheshimimen júzege asty. Al shamamen bir jyldan keıin 1997 jyldyń 20 qazanynda Prezıdent N.Nazarbaevtyń bul týraly jarlyǵy jarııalandy. Endi keri sheginýge bolmaıtyn qadammen bastalǵan jetistik dastany búkil Qazaqstan halqynyń kóz aldynda júzege asyp jatty.

Jańa astananyń keıbir shaǵyn aýdandarynda úı salyný úshin jınalǵan 60 mıl­lıon AQSh dollary búgingi Qazaq­stannyń múmkinshilikteri men elordaǵa jum­salǵan barlyq qarjyny eskergende, bálkim, eleýsiz kóriner. Biraq sol kez­degi sharttarda úlken mańyzy bar edi. Shyndyǵynda, qazir astanany salǵan iri holdıngter, sheteldik ınvestorlar osy mańyzdy nárseni eshqashan umytpaýy tıis.

N.Nazarbaev 2000 jyldarǵa aıaq bas­qanda Túrkııa men AQSh-tan basqa Qatar, Saýd Arabııasy sekildi Taıaý Shyǵys jáne Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderden qarjylyq kómek pen ınvestor tartýdy jaqsy biletin. О́zi kórsetken bul baǵdar dıplomatııalyq kelissózderde de kórinis taýyp jatty. Qatar memleketi saldyrǵan Nur Astana meshiti, Túrkııanyń ınves­tısııasymen salynǵan «Astana Taýer» bıznes ortalyǵy jáne taǵy basqalary az merzim ishinde Astananyń qurylysy úshin óz qarjy kózderiniń jınalýyna ýaqyt uttyrǵan edi. Qazirgi tańda Astanany sal­ǵan aqyl-oıdyń 100%-y jergilikti jáne ulttyq, al jumsalǵan bıýdjettiń 70%-y memlekettiń óz qarjysyna sáıkes keledi. Bul – birneshe jylǵa sozylǵan bıý­rokratııalyq kedergilerge moıymas­tan, alǵa qoıǵan maqsatyn udaıy keńeıtip jolǵa shyqqan kóshbasshylyqtyń ózin kórsetken kúnder bolatyn...

Tek sol ýaqytqa deıin bolǵan keı­bir jaıttar N.Nazarbaevtyń kóshbas­shy­lyǵyn naqty túrde kórsetý turǵysynan asa mańyzdy. Birneshe jyl ishinde tolyq­taı derlik jańadan salynǵan bir astana... Álbette, qıyndyqtarmen de kúres júrgizildi. Astananyń tusaýkeser saltanaty úshin eń aldymen úlken jıyn ótkizetin zal men alań kerek bolatyn. О́kiletti fırmanyń qurylysty aıaqtaı almaıtyny túsinikti bolǵanda, qurylys nysany basqa fırmalarǵa berildi. Alańdy tazalap, retke keltirý úshin arnaıy áskerı bólimderden de kómek alyndy. Endigi kezekte ashylý saltanaty úshin Astanaǵa keletin sheteldik qonaqtardy kútip, qonaq etý máselesi turdy. 15 kún ishinde 5 juldyzdy qonaqúıdi salý árıne, múmkin emes. N.Nazarbaev zańdarǵa arnaıy ózgeris engizip, elge bir rette eń kóp degende 500 jumyskerdi ákelýge bolatyny jónindegi baptyń ýaqytsha túrde kúshin joıyp, adam senbes is bastaýǵa bel bý­dy. Bul jumysty túrik kompanııalary atqaratyn edi. Olar osy sheshimnen keıin 3000 jumysshy ákelip, «Inter-Kontınental» qonaqúıin daıyndap bitti. Tipti N.Nazarbaev qurylysty jıi-jıi tekserip júrgen kúnderdiń birinde lıfti buzylyp qalyp, qıyn sátter de bastan ótken bolatyn.

Shamamen eki jyl ishinde Úkimet pen basqa mańyzdy mekemelerdiń basym kópshiligi Aqmolaǵa kóshirilip, 1997 jyl­dyń 8 qarashasynda memlekettik qyz­metkerlerdiń aldyńǵy legi jańa asta­naǵa kele bastady. Astananyń már­tebesi resmı túrde 1997 jyldyń 10 jel­­toqsanynda jarııalandy. Aqmola qalasy el astanasy dep jarııalanyp, ǵı­ma­rattar boı túzeı bastaǵanda qalanyń atyn aýystyratyn ýaqyt ta jetken edi. Prezıdent N.Nazarbaev bir kúni tún jarymda «Astana» degen ataýdy tapty. Aǵyl­shyn jáne orys tilderinde jazylýy qa­zaq tilindegideı «Astana» bolyp jazylady. Qysqa ári, áserli. Aqyrynda 1998 jyldyń 6 mamyr kúni Aqmolanyń aty Astana dep aýystyryldy. 1999 jyl­dyń 10 maýsym kúni resmı túrde ashylý saltanaty uıymdastyryldy.

Ortaqtastyrýshy baǵdar

Astana qalasynyń álem moıynda­ǵan jańa el ordasy bolýy úshin N.Na­zarbaevtyń uzaq ári muqııat daıyndyq prosesin júrgizgeni baıqalady. Onyń 1994 jyldan bastap Aqmolaǵa júıeli túrde, kóbine aptasyna bir ret kelip-ketýi ‒ kóshbasshynyń halyqqa jańa baǵdar usynar kezde eń aldymen bul baǵdarǵa óziniń senýi kerektigin kórse­tetin jarqyn mysal.

N.Nazarbaev sol kezeńde basqa aımaq­tarǵa da sapary barysynda el aza­mat­tarynyń Almatynyń keıbir aımaq­tarǵa alys ekendigi jónindegi shaǵym­daryn estıtin. Tipti keıde eldi sózge tar­tý úshin «Astana halyq úshin asa ma­ńyzdy! Solaı emes pe?» degen túrdegi bastama­shyl saýaldar daıyndap qoıatyn. El astanasyn kóshirýge sheshim qabyldana qalǵan jaǵdaıda azamattardyń qandaı nárselerge nazar aýdaratynyn olardyń aýyzsha aıtqan pikirleri men jazbasha talaptarynan uǵynýǵa tyrysatyn.

Qazirgi Qazaqstan astanasy úshin ne­ge jazyq dala ortasyndaǵy osy bir sha­ǵyn qala tańdaldy deliner bolsa, munyń basty sebepteri arasynda Aqmola qalasyn qorshap turǵan sulý tabıǵat, ósimdik álemi, sý alaptary kórsetiler edi. Qalanyń batysynda ornalasqan Qor­ǵaljyn qoryǵy, shyǵysqa qaraı sozylyp jatqan Ereımentaý silemderi, talaı ańyzǵa arqaý bolǵan Býrabaı kóli bulardyń eń bastylary bolatyn. Árı­ne problemalar da joq emes edi. My­saly, masa men qaldyq sý problemasy Aqmo­lanyń halyq jıi aıtatyn kemshin tustary bolatyn. Biraq N.Nazarbaev bolashaqta ásem qala salý úshin ony qor­shap turǵan sulý tabıǵattyń da mańyzdy ekenin jaqsy biletin. Bolmasa, Almaty sekildi úlken suranysqa ıe qaladan qysta -40 gradýs sýyq, al jazda +40 gradýs ystyq bolatyn jerge astanany kóshirý ońaı bolmasy anyq edi. Soǵan qaramastan, astanany kóshirý týraly sheshim Qazaqstan Parlamentinen ózi kútkennen de jyldam, ári qıyndyqsyz ótti. Depýtattardyń basym bóligi astanany kóshirý týraly sheshim qabyldansa da, bul kem degende 25-30 jylda zorǵa júzege asady dep oılaǵany túsinikti edi. Bálkim, osy merzim ishinde sheshim ózgerer, nemese nátıjesiz qalar dep oılaǵandar da az emes bolatyn. Bıznes áleminiń, týrızmniń, tipti «zamanaýılyqtyń» ólshemi retinde qabyldanǵan Almaty se­kildi qala endi astana mártebesin joǵal­tatyn edi. Mundaı kózqarastar arasynda kertartpalyq ta sezilip qalatyn. Osynyń bárine qaramastan, kúshti erik-jiger men halyq jyly qabyldaıtyn bir baǵdar qajet boldy.

N.Nazarbaev jańa astanaǵa tek bas­qarýshylyq turǵyda baǵdar berip qoıǵan joq, sonymen qatar qurylystardyń dızaınyna da baǵyt-baǵdar berip, ózindik úles qosty. Ulttyq mýzeı, Qabyldaý zaly, sýburqaqtar, meımanhanalar jáne taǵy basqa kóptegen týyndynyń arhı­tektýrasyna qatysty negizgi syzba-nobaılardy daıyndaıtyn. Al sodan keıin bul syzba-nobaılardy sáýletshiler kásibı turǵyda óńdeıtin. Ol sondaı-aq, ózi aıtqan pikirlerdi mamandar qol­damaǵan jaǵdaıda, qabyldatýǵa tyrysyp, bas­tyrmalatpaıtyn. Onyń basty maqsaty ‒ mamandardy baǵyttaý jáne qalanyń jalpy beınesin kórsetý bolatyn. Tipti osy salada eńbek etkenderge beriletin tósbelgini de tikeleı ózi jo­balaǵan edi.

N.Nazarbaev astanaǵa jańa tehnolo­gııalar da sáıkes kelýi kerek dep senetin. 300-den astam yqpaldy qurylys kompa­nııasynyń qalanyń nyshandyq ǵımarat­tary men ınfraqurylymdaryna qosqan úlesi adamdardyń kózqarasyn ózgertip jatty.

Astananyń bas qalaǵa aınalýynda boı kótergen ǵımarattar joǵarǵy bıliktiń strategııalyq baǵdaryn da kórsetetin. N.Nazarbaev bul máselede qalanyń jer­gilikti mádenıetin de eskeretin. Jańa astana tek qana ǵımarattarymen nemese olardyń ásem saltanatymen álemniń nazaryn ózine uzaq aýdara qoımasy anyq edi. Bul baǵdar zamanaýı úrdister men dástúrli nárselerdi bir jerde ustap turýǵa negizdelgen bolatyn.

Máseleniń basqa bir jaǵy, N.Nazar­baev osynaý mańyzdy sheshiminde tek kópshiliktiń pikirine ǵana emes, ǵylymı negizderge de júgindi. Sol kezeńde kóp­tegen kóshbasshy uǵynýǵa qınalǵan «júıe kózqarasy» teorııasynyń bas­ty qa­ǵıdalaryn qoldanýǵa tyrysty. Myń­daǵan jyldyq tájirıbege súıenetin bas­qarý oı-pikiriniń ǵylymdaný pro­se­­sindegi eń úlken qadamynyń biri ‒ júıe kózqarasy bolyp tabylady. Áleý­mettik ǵylymdarǵa bıologııa sa­la­­synan bul kózqaras qazirgi basq­arý men saıasattanýdyń eń mańyzdy taqy­ryp­tarynyń birine aınaldy. N.Nazarbaev mine osyndaı kózqaras arqyly Astana qalasyn damytý ınstıtýtyn qurdy. ­       «...Astana júıeli túrde alǵa basýy tıis. Kóz­degen maqsatqa jetýdiń basty sharty ‒ júıeli kózqaras. Júıelilik tek Astana úshin ǵana emes, basqa qalalar úshin de asa qajet. Qala kóp bólikten turatyn kúrdeli aǵza sekildi, ony basqarý óz aldyna bir ǵylym…».

Bul turǵyda «aǵza» sózi júıe kóz­qarasynyń ózegi ispetti. Adam de­nesi sekildi qalalardyń da ózine tán erek­shelikteri men júıesi bolady. N.Nazar­baev osy júıelerdi ekonomıka, qurylys, ınfraqurylym, tasymal, bilim berý jáne mádenıet júıeleri dep belgileıdi. N.Nazarbaevtyń júıe kózqarasy sol kezdegi qıyndyqtarǵa qaramastan, óte yqpaldy jumys istedi. Sonyń nátı­jesinde, 1999 jyly IýNESKO Astanaǵa «Álem qalalary beıbitshilik úshin» degen joǵary marapatyn berdi.

Osy júıeler damyǵan saıyn qalanyń brend bolarlyq mańyzy da arta tústi. Jyl saıyn eldiń túrli aımaqtarynan myńdaǵan adamnyń astanaǵa kelip, eldiń keleshegi men baǵytyn uǵynýǵa tyrysýy, keń dala tórindegi osy bir ortalyqtyń ortaqtastyrýshy rólin de kórsetedi.

Astanaǵa saparymyz kezinde (ásirese kóktem men jaz aılarynda) Báıterek, Beıbitshilik pen kelisim saraıy, Ult­tyq mýzeı jáne basqa da sáýlet eskert­kishterine kirgende eń aldymen nazarymyzdy erekshe aýdaratyn nárse – balalar. Ata-analardyń balalaryn osynda ertip kelip, osy maqtanysh sezimin olarǵa da sezindirýge tyrysatynyna kýá bolatynbyz. Ulttyq mýzeıde úlken altyn búrkittiń astynda mańǵaz túrde sýretke túsken bir qazaq balasynyń bizge burylyp: «Bul bizdiń qyranymyz!» de­genin umytý áste múmkin emes. Bul el­ge alǵash kelgen kisiler Astanadaǵy sáýlet eskertkishterinde eń aldymen osyn­­daı sezim men kóriniske kýá bolady. Bul jaıttar Astananyń tek sáýletti ǵı­ma­rat­tarymen ǵana emes, rýhanı aýanymen de ózgeshe mánge ıe ekenin kórsetedi.

Jańa astananyń alǵashqy halyq­aralyq is-sharasy túrki áleminiń basyn qosqan jıyn boldy. Bul kezdeı­soq­tyq pa, joq álde N.Nazarbaev kóshbas­shylyǵynyń josparly qadamy ma, ol jaǵy beımálim. Osylaısha Túrkııa prezıdenti Súleımen Demırel, Qyr­ǵyzstan prezıdenti Asqar Aqaev, Tájik­stan prezıdenti E.Rahmonov jáne О́z­bekstan prezıdenti Islam Kárimov jańa astananyń maqtanysh týǵyzar alǵashqy kórinisin birge tamashalady. N.Nazarbaev bul jerde aımaqtyń birtutastanýyna mańyz beretinin, biraq Qazaqstannyń Ortalyq Azııadan asyp, eýrazııalyq elge aınalǵanyn da basa kórsetken bolatyn.

Jańa astananyń alǵashqy jylynda ony sýper kontınenttiń kommýnıka­sııa ortalyǵyna aınaldyryp, jańa ǵa­­syrda Eýrazııanyń ekonomıkalyq, teh­no­logııalyq jáne ınformatıkalyq aǵym­daryn jańa astana arqyly ótkizý maqsat etildi. Bul maqsattyń 21 jyldan keıin álemniń kóz aldynda júzege asýy kóregen kóshbasshylyqtyń yqpaldy ná­tı­jeleriniń tek birnesheýi ǵana bolatyn.

Kúrshad ZORLÝ,

saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor

(Túrkııa)