Prezıdent • 25 Maýsym, 2020

Memleket basshysy qazaq tiliniń órisi keń ekenin atap ótti

193 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev "Ana tili" basylymyna bergen suqbatynda elimizde týyndaǵan tildik problemalardy atap ótti, dep habarlaıdy Egemen.kz.

"Ana tili" gazeti – qazaq tiliniń qoǵamdaǵy mán-mańyzyn arttyrý, onyń kókjıegin keńeıtý máselesin udaıy qozǵap júr. Bul basylym árdaıym ulttyq múddege berik bolyp, tilimizge janashyrlyq tanytyp keledi. Osyndaı eleýli eńbekterińiz úshin basylymda jumys isteıtin jýrnalısterge, únemi oı-talqyǵa atsalysyp júrgen jazýshylar men ǵalymdarǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Osy otyz jyl ishinde qazaq tilin damytýǵa qatysty eshteńe istelgen joq deýge bolmaıdy. Týǵan tilimizdiń qoldaný aıasyn keńeıtý úshin kóp jumys atqaryldy. Oǵan daý joq. Muny syrt kóz synshylar da aıtyp júr. Biraq olardyń keıbiri mundaı úrdiske asa qýana qoımaıdy. О́ıtkeni endi qazaq tiliniń damýyn tejep, el ishinde keń óris alýyn toqtatý múmkin emes ekenin sezedi", deıdi Memleket basshysy.

Osyndaı qym-qýytty shyrǵalań kezeńnen ótkenimizdiń bir kepili − Elbasymyzdyń salıqaly saıasaty men zerdeli oıynyń qaınarynda ekenin Memleket basshysy tilge tıek etti.

"Qazaq tiliniń jaǵdaıy týraly aıtqanda, memleketimizdiń negizin qalaǵan, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń aıyryqsha eńbegin atap ótýge tıispiz. Ol elimizde memleket quraýshy ulttyń sany edáýir az bolǵanyna qaramastan Qazaqstannyń Táýelsizdigin jarııalady. Sondaı aýmaly-tókpeli kezeńniń ózinde Nursultan Ábishulynyń tikeleı yqpal etýimen Parlament qazaq tilin memlekettik til dep jarııalady", dep aıtty el Prezıdenti.

Sondaı-aq Prezıdent tildik problemanyń úlken saıası máni men mańyzy bar ekenin atap ótti. "Til máselesine beıjaı qarap, nem­quraıdylyq tanytatyn bol­saq, memlekettigimiz ben ulttyq qaýip­sizdigimizge qater tóndirip alýymyz múmkin. Buǵan Ýkraınany mysalǵa keltirsek te jetkilikti dep oılaımyn. Memlekettik tildi damytý isinde qyzbalyqqa salynyp, onyń qoldaný aıasyn kúshpen keńeıtýge umtylýdyń keri áseri bolary anyq. О́ıtkeni onyń sońy ultaralyq arazdyqqa deıin jetýi múmkin. Sonymen qatar bul turǵyda geosaıası jaǵdaıdy da nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Ásirese Reseımen aradaǵy shekaramyzdyń álem­degi eń uzyn shekara ekenin de áste esten shyǵarmaǵan jón. Geografııa – geosaıasattyń mańyzdy faktorynyń biri", deıdi Memleket basshysy.

Bul tusta Memleket basshysy "alystan arbalaǵansha, jaqynnan dorbala" degen támsildi ustanatyn sekildi.

"Memlekettik tilge qa­tysty jumystardy toqtatyp qoıý kerek degendi bildirmeıdi. Qaıta ony yń-shyńsyz, aıǵaılamaı, qyzbalyqqa salynbaı, biraq tabandy túrde jalǵastyra berý qajet. Bul oraıda О́zbekstannyń tájirıbesin mysalǵa keltirýge bolady. Olar ózderine tán jaıly minezine salyp, urandatyp-shýlatpaı-aq, qajet kezinde orys tiline de júgine otyryp, til máselesin tolyq sheship aldy. Meniń tańǵalatynym, О́zbekstannyń memlekettik organdarynda áli kúnge deıin orys tili qoldanylady. Tipti olardyń tutas tarıhynda da osylaı bolǵan. О́zbekter qoǵamdyq qatynastardy saıasılandyrmaı, eńbek pen saýdaǵa basymdyq berip, HH ǵasyrdyń bas kezindegi az ǵana halyqtan qazir Ortalyq Azııadaǵy eń úlken ultqa aınaldy. Sondyqtan uly Abaıdyń ózbek halqyna qatysty aıtqan parasatty oı-pikiri qazirgi tehnologııa ǵasyrynda da óziniń ózektiligin joǵaltpaǵanyn baıqaımyz. О́zbekter saıasatqa qumar emes, olar eńbek etkendi quptaıdy. Bul el kóshede urandatyp sherýge shyǵyp júrgen joq. Qaıta jasampazdyqqa jeteleıtin eńbekpen aınalysyp jatyr", deıdi el Prezıdenti.

Prezıdenttiń aıtýynsha, tarıhtan sabaq ala otyryp, biz tehnologııa men robottar basty ról atqaratyn jańa dáýirdegi qazaq halqynyń ıgilikti ómiri jaıynda oılanýymyz kerek. Álem túpkilikti ózgeristerdiń aldynda tur. Sol sebepti este joq eski zamandy ańsamaı, lıngvıstıkalyq mádenıettiń aınalasyn shıyrlaı bermeı, tarıhymyzdy da dáriptep, salt-dástúrimizdi saqtaı otyryp, alǵa umtylýymyz qajet. Bizdiń memlekettik tildiń jaǵ­daıyn qaıta-qaıta kóterip, onyń múshkil hali týraly aıta bergenimizge ózge elder, ásirese Ortalyq Azııadaǵy memleketter tú­sinbeı, tańdanyspen qaraıdy. Qazir – naǵyz az sóılep, kóp is tyndyratyn shaq. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda biz ózimizdi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń aldynda kemshin ult retinde kórsetetinimizdi atap ótip, aldaǵy tańda ne isteý kerektigin ortaǵa saldy.

"Birinshiden, qazaq tilinde sóıleý maqtanysh bolýy úshin qoǵamda oǵan degen qajettilikti arttyrǵan jón. Memlekettik qyzmetke, onyń ishinde, halyqpen tyǵyz jumys isteıtin laýazymǵa taǵaıyndaý kezinde kásibı biliktiligine qosa, qazaq tilin jaqsy biletin azamattarǵa basymdyq berý kerek. Parlamentte nemese baspasóz máslıhattarynda memlekettik tilde sóılep, pikir almasa almaıtyn memlekettik qyzmetker uǵymy, eń aldymen, qazaq azamattarynyń arasynda – anahronızmge aınalýǵa tıis.

Ekinshiden, biz qazaq tilin jaqsy biletin ózge ult ókilderin qoldaýymyz kerek. Olardy Parlamentke, ókiletti organdarǵa saılap, memlekettik qyzmet júıesindegi joǵary laýazymdarǵa taǵaıyndap, memlekettik nagradalarmen marapattap otyrǵanymyz durys. Mundaı azamattar qazaq tiliniń deńgeıin ultaralyq qoldanys dárejesine kóterýge kómektesedi.

Úshinshiden, qazaq tilin qoldaný barysynda fonetıkalyq jáne orfografııalyq qateler jiberip alatyn otandastarymyzǵa túsinistikpen qarap, toleranttylyq tanytýymyz kerek. Mundaı azamattar jastarymyzdyń arasynda da az emes. Olardyń talpynysyn mazaq etpeı, qaıta qoldaı túskenimiz jón.

Tórtinshiden, televızııalyq jáne radıo habarlarynyń sapasyn arttyrý qajet. Bul aqparat ónimderi Reseı baǵdarlamalarynyń kóshirmesine emes, qaıta qoǵamdyq oıdyń qaınar kózine aınalýǵa tıis. Arzan oıyn-kúlkiden góri, ulttyq ıdeıaǵa qyzmet etetin topyraǵymyzdan tamyr alǵan tól baǵdarlamalardy molaıtý qajet", deıdi Memleket basshysy.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar