Pandemııa hám ınfodemııa

Ádette, aqparattyń tym kóp­tiginen mezi bolǵan jurt biraýyz senimdi habarǵa zárý bolyp qaldy. «Ne bolyp jatyr, «jaý» qaıda, ne isteımiz, munyń sońy nemen bitedi, qan­sha adamdy «tutqynǵa» aldy, qalaı qorǵanamyz?» degen mazmundaǵy suraqtarǵa jaýap tabý úshin halyq aqparat kóz­derine zer salyp álek boldy. Dál osy sátte eskertpeı kelgen pandemııanyń densaýlyq sala­syn ǵana tyǵyryqqa tire­megeni anyq kórindi. Qytaıdan bastalyp, Eýropa qurlyǵy, odan AQSh-qa jetken belgisiz jaýmen kúreste barlyq elder­diń bıligi qolynan kelgen áreketin jasap, indetti aýyz­­dyqtaýdyń is-josparyn da­ıyn­dap, ár naý­qas­ty anyq­tap jatqanda paral­lel álem­de ekinshi «soǵys» qatar júrip jatty. Bul aqparat shaı­qasy edi. Onyń koronavırýstan kem qaýip tóndirmeıtinin tú­singen Dúnıejúzilik den­saý­lyq uıymy «ınfodemııa» degen aıdar taqty.

Vırýs alǵash tarap jatqan kezde halyqtyń biraýyz habarlama úshin densaýlyq saqtaý uıym­dary men el bıligin jaǵa­­synan alǵany da esimizde. Bul sheteldik tájirıbe ǵana emes. Qazaqstanda da alǵashqy naý­­­qas­tar tabyla bastaǵan sát­te ne tótenshe jaǵdaı ja­rııa­­­lan­­ǵan tusta turǵyndar aq­pa­­­rat­ty aýadaı qajet etti. Syrt­pen baılanys úzilip, tórt qabyr­ǵaǵa qamalǵan adam­nyń kózge kórinbeıtin jaý­men betpe-bet qalǵandaǵy áre­keti osylaı bolatyny túsi­nik­ti de. Taqy­ry­by korona­vı­rýs dep bastala­tyn kez kelgen aqparatty sanaǵa sińirip alýǵa daıyn bol­dy. Osy kezde ınternet bet­­terinde jarııalanǵan jal­ǵan aqpa­ratta esep bolǵan joq. «Juq­tyr­ǵandar sany...», «Qaı­dan taraldy, kimder jaýapty?», «Qalaı emdelý kerek?» degen «aıqaılaǵan» kóp­tegen taqy­ryp oqyrmandy ózine birden elitip áketti. Ba­synda aqparat tapshy bolǵa­nymen, keıinnen ras-ótirigin aıyrý qıyn habarlar qaptady. Osy jaǵdaıdyń barlyǵy sa­ıyp kelgende kásibı jýrnalıs­­ter men sapaly BAQ-qa degen suranysty arttyra tústi.

Pandemııa órshigen kezde medıa keńistikte qıyn­dyq­tar­men qatar jańa múmkin­dik­terge jol ashyldy. Sapa­ly aqparat quraldary eń senimdi derekkózge aınaldy. Buǵan álemniń barlyq elindegi rekordtyq qaralym kór­setkishteri dálel bola alady. BAQ salasy taǵy bir dúm­pýge kezikti, taǵy óz­ge­riske ushy­raýǵa daıyn. Osy­ǵan deıin de salada tehnolo­gııa­nyń damýymen, onlaın kontenttiń kóbeıýimen, áleýmettik jeliler men mobıldi qosymshalardyń tanymal bola bastaýymen baı­lanysty talaı ózgerister bolǵan jáne bul sońǵysy emes ekeni anyq.

Jaqynda The New York Times basylymǵa aqyly jazyl­ǵan oqyrmandarynyń sany 6 mıllıonǵa jetkenin jarııa­lady. AQSh-taǵy iri medıa kompanııanyń mundaı jetis­tikke COVID-19 daǵ­darysy kezinde jetýi kezdeı­soq emes. Basylym basshysy bul ja­ńa­lyqty habarlap turyp, pan­demııanyń «aqparat agent­tikteri men gazetterge jańa aýdı­torııa jınaýǵa jáne shynaıy aqparattyń qundylyǵyn dáleldeýge múm­kindik» bergenin atap ótti. Bul sóz jahandyq eko­nomı­kanyń qıyndyqqa tap bolyp, basylymdardyń qyz­metine qaýip tóngen tusta sapaly BAQ úshin demeý boldy. Kásibı jýrnalıster taratqan aqparatqa senim artsa, sapaly dúnıeniń kóbeıetini daýsyz. Sıdneı ýnıversıtetindegi Amerıka Qurama Shtattarynyń zertteý ortalyǵy, La Trobe jáne Melbýrn ýnıversıtetteri júr­gizgen zertteý AQSh pen ­Aýs­tralııada halyqtyń úsh­ten eki bóligi shynaıy habar úshin saýatty derekkózge júgi­­netinin anyqtaǵan. Al qazaq­­stan­dyqtardyń da 56 paıyzy sońǵy aqparatty BAQ-tan alatynyn aıtqan. Naýryz-sáýir aılarynda Kantar Barometer kompanııasy júrgizgen saýaldamaǵa qa­tysqan otandastarymyzdyń kóp bóligi aqpartty televızııa (67%) jáne ınternet resýrs­tar (71%) arqyly alamyz dep jaýap bergen eken. Tájirıbe kór­­set­kendeı, jahandyq daǵ­darys kezinde halyq shynaıy aq­­pa­ratty sapaly aqparat kóz­deri­nen izdegendigi belgili. Biz­­diń «Egemen Qazaqstan» ga­zeti­niń resmı saıty da je­del aqparat taratqandar qa­ta­rynda boldy. Naýryz-sáýir aılaryn­da basylymnyń on­laın oqyr­mandary úsh esege ósti. Iаǵnı basylymnyń 200 myń­nyń ús­tindegi turaqty oqyr­ma­ny­na qosa, saıttaǵy qara­lym sany 100 myńnan asty. Bas­qa­laı aıtqanda, elimizdegi bas gazettiń saıty pandemııa álemdi jaýlaǵan tusta aqparat­ty baqylap otyrý, resmı ókil­derdiń habarlamalaryn der kezinde berý, qaýipsizdik jáne qorǵaný sharalaryn túsin­dirý sekil­di mańyzdy min­det­terdi jú­ıeli oryndaı bildi. Al tóten­she jaǵdaı kezinde úıde zerik­ken bala­larǵa ertegi­ler men úlken­derge paı­daly ke­ńes­ter ja­rııa­lap otyr­dy. Bul óz kezegin­de gazet jýr­nalıs­­teriniń ınfodemııanyń al­dyn alý úshin jyldam ári obek­tıvti aqparat taratýǵa kúsh-ji­gerin jumsaǵanyn kórsetedi.

Jalpy, senimdi habardy aýdı­torııaǵa jetkizý úshin otan­­dyq jýrnalısterge de kúni-túni jumys isteýge týra kel­di. Asa qaýipti jaǵdaıda qyz­­met etken dárigerler, qu­qyq qorǵaý salasy qyzmet­ker­lerin­iń qatarynda olar da bol­dy. Tilshilermen birge, vırýs juqtyrý qaýpi ope­rator­lar men fototilshiler úshin de asa joǵary boldy. Jeke qaýipsizdigin báske qo­ıyp, kásibı mindetin oryn­daǵan maman ıelerine vırýs juq­­tyryp alamyn-aý degen qaýip­ten bólek úlken jaýap­ker­shilik artyldy. Sebebi adam den­saýlyǵyna, ómi­rine qatys­ty aqparatty tarat­qanda qaper­ge alatyn etı­ka máselesi týyn­daıdy. Pan­­demııa sekildi qıyn taqy­rypty qaýzaǵanda kásibı jýr­nalısterdiń kidirip qalatyny da sondyqtan. Kez kelgen bi­likti maman BAQ-tyń adam sana­syna áser ete­tin kúshke ıe ekenin bile­di. Osy turǵydan alǵanda otan­dyq buqaralyq aqparat qural­da­rynyń ókilderi de pande­mııa kezinde úlken sy­naqtan ót­ti dep aıtýǵa bolady. Jýrna­lıs­terdiń kásibı me­re­kesi qar­sa­ńyn­da atalǵan má­­selege basym­dyq berip otyr­­ǵa­ny­myz da sondyqtan.

Koronavırýs pandemııasy búkil álem halqyn eseńgiretip, ómirlik qundylyqtardy qaıta qaraıtyn jaǵdaıǵa jetkizdi. Pandemııa kezinde BAQ oqıǵa­nyń qalaı órbip jatqanyn, ha­lyqty úreılendirmeı qaýip-qaterdiń qanshalyqty ekenin, ǵylymı-zertteýlerdi, qor­ǵa­nys tásilderi men adam ózin qa­laı ustaý kerek eke­nin ashyq, shy­naıy ári túsinik­ti jetkizýi kerek boldy. Otan­dyq BAQ ókil­deri de pandemııa men ınfo­de­mııaǵa qar­sy kúres ba­ry­syn­da óz­deri­niń kásibı bilik­ti­ligin kórsetip, senim údesi­nen shyǵa bildi dep aıtýǵa turarlyq.