Rýhanııat • 26 Maýsym, 2020

Keıip pen keıis

133 ret kórsetildi

Psıhıatrııa iliminde «anahoret» degen uǵym bar. Grek tilinen aýdarǵanda «aýlaq ketý», qazaqy tanymǵa salsaq «ar­qasyn berý» degendi bildiredi. Álbette, psıhologııalyq aýytqýǵa jaqyn sanalatyn bul qalyp kóbine tabıǵı qaýymdasyp tirshilik súrýden bezinip, tuıyqtalýdy, qoǵamdyq ómirden tys, eshkimmen qaty­naspaǵandy qalaıtyn adamnyń erkindegi tańdaý bolsa kerek. Ásirese kóńilinde zor kúızelis bolǵan, tirshiliktiń taıaǵynan eseńgirete soqqy alǵan adamǵa tán kúı.

Arqaǵa aty málim Aqan seriniń jurtpen birge jaz jaılaýǵa shyqpaı, qystaýda qalýy – júregin syzdatqan jara men nala. Ishtegi alaı-dúleı burqanystan týǵan bul jyraqtaý – Qulagerdeı tulpardy qoldan súrindirip, mert qylǵan qaraýlarǵa, adam atyn bylǵaǵandarǵa degen ashý-yza, ókpe-muń. Muny áste ómirden baz keshý, túńilýge balaýǵa bolmaıdy. Bul baılamdy «Jaqsylyqtan jamandyq asyp ketti, boı baǵyp turý artyq kelse shamań» degen seriniń sózi de aqtap tur.

Dál osy kep qazaqtyń qabyrǵaly qalam­geri Muhtar Maǵaýınniń «Sary qazaq» shy­ǵar­masyndaǵy Betpaqdalada búkil qyzyl júıe­den bezinip, ǵumyr keshetin keıipkerine, «Shaqan sheri» shyǵarmasyndaǵy jýannyń jarlyǵa kórsetken qorlyǵyna qarsy kelip, qalyń qamysty keze Balqashtyń nýynan tarǵyl jolbarysty aýlap ketetin adamnyń sherisine, kórnekti jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Ardaq» atty áńgimesindegi ishine qasyq aınalmaıtyn qyzǵanshaq aǵaıynnan aýlaqtap, aıdalada turatyn úıelmenge de ortaq, ómirdiń óz baıanyn alǵanda, saıat qorany saǵalaǵan Shákárimge de, Iаsnaıa Polıanaǵa ketip qalǵan Tolstoıǵa da ortaq. Bul keıip – keıis, álginde aıtqandaı, qaýymǵa arqasyn berý.

Osy sózdi búginde «oqshaýlaný» termıniniń almastyrǵanyna kýá bolyp otyrmyz. «Júre berseń, kóre beresiń» degen osy-daǵy. Alaıda «bıtke ókpelep, tonyn otqa jaǵatyn» bu­ryn­ǵynyń bet kórispeýi bólek te, qazirgi qa­shyqtan qalyptasyp kele jatqan qarym-qatynastyń qyry múlde basqasha. Birinde jan jarasy bolsa, birinde tán jarasy. Qazaq «táni saýdyń – jany saý» degen, tánniń saýlyǵynda dúnıeniń dıdary kúlip turatynyn endi baǵamdap jatyrmyz.

7 mıllıard adamnyń oqshaýlanýy orasan jalǵyzdyq syqyldy. Omaqastyratyn obadan, inge tyǵatyn indetten megapolısterdegi azan-qazan shý sap tyıyldy, kýrorttar men meımanhanalar qańyrap bos qaldy. Jarty jylda jer-jahanǵa jeldeı esip taraǵan jegi elderdiń ekonomıkasyn da jemirip barady. О́ıtkeni karantın sharalary kásipkerliktiń qulashyn jazýyna múmkindik bermeı otyr.

Amerıkalyq dilmár kásipker Robert Kııosakı taıaýdaǵy bir sózinde karantınniń adamzat tarıhynda álem ekonomıkasynyń astyn ústine keltiretin eń joıqyn kúıreýdiń kirispesi ekenin aıtty. О́ıtkeni mıllıondaǵan adam jumyssyz qaldy, mıllıardtaǵan adam úıinde otyr. Kóp jer jabyq nemese shekteý engizilgen. Al keıbir zertteýler boıynsha, adamdardyń 80 paıyzy ózderiniń atalǵan juqpaly dertti basynan ótkergenin ańdamaı da qalǵan sııaqty. Sebebi qazir vırýstyń mıllıondaǵan aǵzada túrlengeni sonshalyq, bastapqy kórinisinen basqasha sıpat ala bas­tady. Sımptomsyz syrqattaný paıda boldy, tumaý dep tutylǵandar da jeterlik. Iаǵnı úıde otyrǵan adamdar eń negizgi kartınadan beıhabar. Bul – ımmýnıtetti beıimdeý. Immýnıtetti beıimdeý degende eske túsedi, ertede eýropalyqtar jańa qurlyqtardy ashyp jatqanda, jergilikti úndister ot qarýdan bólek, obadaı japyrǵan juqpaly aýrýlardan qyrylǵany belgili. О́ıtkeni olarda Eýropada keńinen taraǵan jeńil-jelpi juqpaly aýrýlarǵa qarsy ımmýnıtet te, dári-dármek te joq edi. Búginde búkil álem úndisterdiń jaǵdaıyn keshkendeı...

Sondyqtan salamattylyq saltyna sal­ǵyrt qaraıtyndar men syrqat, sosyn jasy kelgen jandarǵa qaterli delingen vırýsqa qarsy turý úshin ımmýnıtet qalyptastyrý qajet. Alaıda qoǵamnan tys qalǵan, qazirgi tilmen aıtqanda «oqshaýlanǵan» janda ımmýnıtet qalyptasa qoımaıdy. Bir ǵana joly bar – adamzat neǵurlym kóptep aýyrǵan saıyn, soǵurlym ımmýnıtet beıimdeletin kórinedi.

BUU málimdegendeı, bul kezeńde vırýs­tan emes, karantınniń saldarynan – jumyssyzdyq dúrbeleńinen, ashtyqtan, beımazalyq pen úreıden zardap shegetinder áldeqaıda basym bolmaq. Máselen, 30-dan astam elde isher asqa zárýlik týady degen boljam bar. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik kúıregen jerde, súıikti dámhanańyzdyń ornyn sıpap qalasyz, McDonalds, KFC sekildi álemdik korporasııa­lar ámirin júrgizedi. Al alda karantınniń áldeneshe tolqyny qaıtalanýy yqtımal. Ol da osy planetaǵa ortaq kep. Eń bastysy, oqshaýlanýda oılanýǵa múmkindik bar, oı bekigen tusta boıdy da bekitýge bolady.

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar