Ekonomıka • 26 Maýsym, 2020

Donor aımaqtar kóbeıse, el ekonomıkasy eńselenedi

13 ret kórsetildi

Elimizde «Donor aımaq­tar nege azaıyp ketti?» degen máseleniń qoǵam­dyq pikirden memlekettik deńgeıge kóterile bas­taǵanyna eki-úsh jyldyń júzi boldy. Byltyr bıýdjetke túsetin túsimderdiń barlyq aımaqtarda qys­qarǵany baıqaldy.

 

О́ńirlerdiń damýy birkelki emes

Qarjy mınıstrliginiń máli­metinshe, 2019 jyly 2 mln tur­ǵyny bar Almaty qalasy res­pýb­lıkalyq bıýdjetke 115,3 mlrd teńge quıdy. Al bıyl­ǵy jospar bo­ıynsha megapolıs «ortaq qazynaǵa» 171,7 mlrd teńge quıyp, byltyrǵy kórset­kishke qaraǵanda birshama artyq berýi kerek.

Atyraý oblysy 2020 jyly respýb­lıkalyq bıýdjetke 207,3 mlrd teńge aýdarady. Bul byl­tyrǵa qaraǵanda eki ese artyq. Ony munaıdyń kóp óndi­rilýimen túsindirýge bolady.

Bıyl donor-aımaqtardan qar­jyny alý kólemi 420 mlrd teńgege deıin jetpek. Biraq pan­de­mııanyń saldarynan ózgeris bolýy ábden múmkin. Dúnıejúzilik banktiń sarapshylary álemde shıkizat taýarlaryna suranys aıtarlyqtaı azaıyp, baǵasy quldyraıtynyn aıtyp jatyr. Qazirdiń ózinde baǵa tómen ekeni málim. Donor-aı­maqtarda, ásirese Nur-Sul­tan men Almaty qala­laryn­da bıýd­­jetke salyq tóleı­tin shaǵyn jáne orta kásip­ker­­lik­­tiń jumysy saıabyr­lap qal­dy. Damýdyń kúretamy­ry­na qan júgirtip kelgen óńir­­ler túsh­kirip qalsa, ózge aı­maq­­tar­dyń jaǵdaıynyń ne bola­tynyn se­zip, Úkimet ortalyq­tan­dyryl­ǵan bıýd­­jetke táýeldi resıpıent aı­m­aq­­tar­dyń kóbeıip ketýiniń al­dyn almaqqa qam jasap jatyr. Sarap­shylar bul ońaı sharýa emes ekenin aıtady.

Nur-Sultan, Almaty qala­lary, Aqtaý men Atyraý ob­lys­tary donorlardyń kóshin bas­tap tur. Almaty men Nur-Sul­tanda bıznes sýbek­tileri­niń qatary kóp bolsa, Atyraý men Aqtaý ekono­mıka­synyń kúretamyryna munaı qan júgirtip keldi.

Úkimet osyǵan deıin dota­sııaǵa táýeldi emes aımaq­tarǵa Almaty oblysy men Qara­ǵan­dyny aıtatyn.  Sarapshylar Almaty oblysynyń ekonomıkasynyń ósimine Qorǵas beketi men Almaty qalasy yqpal etetinin, Qaraǵandyǵa geografııalyq jaǵynan Nur-Sultannyń jaqyn ornalasqany tıimdi ekenin aıtady. Mundaı mysaldar álemdik tájirıbede kóp. Aıtalyq, AQSh ekonomıkasy Kanadaǵa qýat berdi. Qytaı ekonomıkasynyń damýy Vetnamdy uıqydan oıatty. EO-daǵy elderdiń damýy­­­­na bir-birimen kórshi qonýy áser etti. Demek damyǵan elderdiń ekonomıkasy kórshi elderge, al ShOB-tyń áleýeti irgeles qalalardyń ósimine dem beretini de naryq zańy.

Saıasattanýshy Dosym Sátpaevtyń aıtýynsha, kez kelgen memlekettiń tabysty damýy – aımaqtyq saıasattyń tıimdiligine táýeldi. Qazir kóptegen elde memleketti ortalyqtan basqarý ádisi álsirep, bılikti aımaqtarǵa berýge kóńil bóline bastady. Kez kelgen memlekettiń damyǵan, damýshy jáne damymaı artta qalǵan aımaqtary bolady. Ekonomıkasy shıkizatqa táýeldi, jeri keń, eldi mekender men qalalary bir-birinen alys ornalasqan Qazaqstan úshin mundaı jaǵ­daı­dyń bolýy da zańdylyq. Bul tusta oblystardy damytýdyń baǵyty retinde orta­lyqtaǵy mamandardy aımaqqa, aı­maq­­taǵy mamandardy ortalyqqa rotasııa­laý tetigin basshylyqqa alýǵa bolady.

Aımaq damýy úshin memlekettik baǵ­dar­lamalar oryndalýy qajet. Al álem­dik tájirıbede memlekettik baǵ­dar­la­malar oryndalýy úshin IJО́ deńgeıi 5-7 paıyz­dan asýǵa tıis. Qazaqstan pandemııaǵa deıin de bul ósimge qol jetkize alǵan joq. D.Sátpaevtyń paıymdaýynsha, shynaıy ómirimizdiń sheńberine laıyqtaǵan saýatty baǵdarlamalardyń joqtyǵynan IJО́ 5 paıyzdyń aınalasynda boldy. «Qazirgi biz qoldanyp otyrǵan júıeni halyqaralyq termınde «sosıalıstik birlik» dep ataıdy. Bul júıeden Reseıdiń ózi bas tartyp jatyr. Múmkin bizge de bas tartyp, aımaqtardyń damý ereksheligine kóńil bólý kerek shyǵar. Pandemııaǵa deıin О́zbekstan ekonomıkasy ósim bere bastaǵany qazaq ekonomıkasynyń qalǵyp ketýine múmkindik bermeıtin faktorǵa aınaldy. Bul faktordy Túrkistan obly­sy­nyń damýyna qoldanýǵa bolady. О́zbek ınvestorlary Túrkistan, Jambyl oblys­ta­rynan birikken kásiporyndar salýǵa yqylasty», deıdi ol.

Sarapshy Beısenbek Zııabekov osyǵan deıin aımaqtardyń qandaı salalarǵa damýǵa beıim ekenin zerdelemegenimizdi aı­tady. Olardyń ekonomıkalyq strategııasyn aıqyndaý múmkindigi shek­te­lip, ortaq bıýdjetke degen táýel­di­ligi tereń­dep ketken. Donor qataryna engen 4-5 aımaqtan ózgesiniń kenjelep qalýy ekono­mıkalyq saıasat úshin de tıimdi emes. Saıasattanýshy Zamır Qarajanov ortalyqtan alys aımaqtardyń ınves­tı­sııa­lyq klımaty tartymsyz degen pi­kirge senbeıtinin aıtady. «Zaýyty, kásip­oryndary bar shaǵyn qalalardyń birazynyń ınvestısııalyq kartadan túsip qalýyna KSRO-nyń kúıreýi sebep bolǵan. Daǵdarystan es jıyp, kásiporyndary tabysty jumys isteı bastaǵaly Kentaý qala úlgisindegi eldi mekenge aınaldy. Qazir Qazaqstannyń kásiporyndaryndaǵy transformatorlardyń 90 paıyzy Ken­taý­da jasalady. Monoqalalar týraly mem­­lekettik baǵdarlamanyń nátıjesin Jańaózen men Kentaý qalalarynyń damýynan baıqaýǵa bolady. Kentaý – KSRO kezinen óndiris oshaqtary bar qala. 1990 jyldary talan-tarajǵa túsken joq. Bólingen qarjynyń tıimdi jumsalýyn baqylasaq, biraz tirlikter alǵa jyljıdy», deıdi Z.Qarajanov.

 

Donor aımaqtardyń azaıǵany – álemdik qubylys

2013 jyly AQSh avtokólik ındýs­trııa­synyń astanasy Detroıt qala­sy bankrot boldy. Sol kezde AQSh-tyń federaldyq soty «Detroıt qalasy qa­ryz­ǵa batty. Endi nesıe berýshilerine aqshany qaıtarýǵa múmkindigi joq» dedi. AQSh tarıhyndaǵy eń iri mýnısıpaldy bankrot qalanyń qaryzy qazir 18 mlrd dollardan asyp ketti. Sarapshylar Detroıttyń bankrot bolýynyń sebepteri týraly ártúrli pikir aıtady. «Nesıe berýshilerden zańdy túrde qorǵaný úshin qalany bankrot dep jarııalady degen pikir basym. Sebebi 10 jyl boıy bankrot dep jarııalanyp, keıin eńsesin túzegen qalalar AQSh tarıhynda kóp. Aldaǵy birer jylda bizde de osyndaı másele týyn­­da­masyna kim kepil?!

Reseı de shaǵyn qalalardy damytýǵa 1,5 mlrd rýbl bólgen. Teń­ge­men eseptegende 7-8 mlrd. Al Qazaqs­tanda 1 jylǵa 34 mlrd teńge, 3 jylǵa 120 mlrd teńge bólindi. Bizdegi monoqalalar sany 27 bolsa, Reseıde – 300. Sarapshy B.Zııabekovtiń tú­sin­dirýinshe, Úkimet bólgen qarjy maq­satty túrde jumsalsa, 27 qalanyń ınfraqurylymy 90 pa­ıyz­ǵa jańarýy tıis edi. «Qazaqstanda ha­lyq­tyń ómir súrý deńgeıin az da bolsa teńestirý úshin memleket kiristerdi qaıta bólý tetikterin qoldanady. Iаǵnı qar­jyny baı óńirden alyp, turmysy tómen aımaqqa beredi. Aqshany bulaısha qaıta bólýdi «Memlekettik bıýdjetti teńestirý» dep ataıdy. Bul mehanızm Bıýdjet kodeksiniń 45-baby arqyly zańdastyrylǵan. Bıýdjet kodeksindegi osy bapqa ózgerister engizý kerek. Donor aımaqtardyń resıpıentter qataryna qosylýynyń ózi problema degen túsinik bar. Sebebi aımaǵy artta qalsa, ákimderdiń reıtıngine áser etedi. Ákimge aımaqtyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy emes, jaqsy atanyp, bıýdjetten molyraq úles alyp qalǵany jaqsy. Pandemııa ekonomıkada shyndyqty jamap-jasqap, jaqsy atanyp, ýaqyt ótkizý múmkin emes­ti­gin kórsetti. Bizde aımaqtardyń dam­ýyn skrınıngten ótkizip, jaǵdaıdy sonyń nátıjesine qarap baǵalaýǵa bolady. Bul aımaq basshylarynan «halqyńnyń jaǵ­daıy qalaı, olardyń qansha paıyzyn ju­myspen qamtamasyz ettiń, tapqan ta­bysy kún kórisinen artyla ma?» degen máselelerdi ashyq talap etýge múm­kin­dik beredi. Menińshe, ákimderdiń reı­tıngi ınvestısııa tartýmen ǵana emes, halqynyń ekonomıkalyq belsendi bóli­giniń jumyspen qamtylýymen de esep­tel­ýi kerek», deıdi ol.

Sarapshy osy rette osy kúnge deıin qoldanysta bolǵan ekonomıkalyq modelden bir kúnde bas tarýǵa bolmaıtynyn aıtady. «Qalǵan óńirdi saqtaımyz dep qoldaǵy bardy qurbandyqqa shalyp jiberýge bolmaıdy. Úkimetke – shyndap oılanatyn, ákimderge reıtıngten de mańyzdy máselelermen aınalysatyn kez keldi. Osy kúnge aman jetken donor aımaq­tardyń áleýetin saqtap qalý resıpıe­­­nt aımaqtardy alǵa jyl­jytýmen birdeı júr­gizilýi kerek. Jerine eki-úsh memleket sy­ıyp kete­tin keıbir oblystar dotasııada otyr. Eger qalalyq ortalyqtardyń damýy naryq jolymen úılestirilmese, rettelmegen kóshi-qon prosesterine, óńiraralyq úılespeýshilikti odan ári nyǵaıtýǵa yqpal etýi jáne ekonomıkany ártaraptandyrýǵa kedergi bolýy múmkin. Bul rette «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasynan úmit kútemin. Úki­met jaǵdaıdy múmkindikterge qaraı beıim­deý­diń qajet ekenin paıymdap baryp bul qujatty qabyldady», deıdi sarapshy.

 

Aımaqtardyń áleýetin bıznes kóteredi

2020 jyldyń basynan bastap О́ńirlerdi damytýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasynyń ekinshi besjyldyǵy iske qosyldy. Aldaǵy bes jylda bas­qa­rylatyn ýrbanızasııaǵa nazar aýdarylady. Tórt iri aglomerasııa – Nur-Sultan, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe shaharlaryn damytýǵa kóńil bólinedi. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń 2025 jylǵa deıingi josparyna sáıkes, qala­lar­dyń damýyna ǵana emes, sonymen birge aýyldyq eldi mekenderge de nazar aýdarylady.

Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń damyǵan el­derin alsaq, ýrbanızasııanyń ortasha deń­geıi retinde halyqtyń shamamen 77 paıyzynyń qalaǵa shoǵyrlanýy qarastyrylǵan. Qazaqstanda 2019 jyly bul deńgeı 58,2 paıyzǵa jetti. 2025 jylǵa qaraı Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bul kórsetkishti 62 paıyzǵa jetkizýdi josparlap otyr.

Memleket basshysy Qasym-Jomart To­­qaevtyń ekonomıkalyq má­se­­­le­­ler jó­­­nin­­degi keńesshisi Oljas Qudaı­ber­­ge­nov: «Búgingi tańda elimiz­de 4-5 do­nor­lyq aımaq bar, biraq jaǵdaı bas­­­qasha bolýy kerek. Bul jaǵ­daı ishinara sa­lyq túsimderiniń orta­lyq­tan­dy­ry­­lyp kelýiniń saldarynan boldy. Im­port­qa táýeldiliktiń joǵa­ry­ly­ǵy, eko­nomıkalyq jáne aqsha-kredıt saıa­sa­tyn­­daǵy qatelikter de sebep. Eger osy kem­­­shilikter eskerilse, jumys durys uıym­­dastyrylsa, donor aımaqtar sany 13-14-ke deıin artady», deıdi.

Damý áleýeti bar aýyldardy anyq­taý­dyń jańa ádistemesi jasaldy. Buǵan 6,5 myń aýyldyń shamamen 3,5 myńy kiredi, onyń 1 150-i tirek aýyl, qalǵany – spýt­nık­tik jáne shekaralyq aýyldar. Ult­tyq ekonomıka mınıstrliginiń jos­pa­ry­na sáıkes, «Aýyl – El besigi» joba­sy­nyń aıasynda tirek jáne serik aýyl­dar­dy jańǵyrtý baǵdarlamasynyń jańa ba­ǵyty – aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapa­syn jaqsartý men áleý­met­tik ınfra­qu­ry­lymdy jańartý.

Eldi mekenderdegi barlyq áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdy 7 jyl ishinde modernızasııalaý josparlanýda, bul aýyl ekonomıkasynyń damýyna serpin beredi. Sonymen qatar kásipkerlikti qoldaýdyń memlekettik baǵ­darlamalary qalalarǵa ǵana emes, sony­men birge aýyldardy qoldaýǵa baǵyt­­talady.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar