SÝRETTE: Uzynaǵash. 1982 jyl, qyrkúıek. Aýdandyq gazettiń 50 jyldyq mereıtoıyna kelgen mártebeli meımandar.
– Neshinshi kýrs dediń?..
Men úshin Málik jaýap berdi.
– Ekeýmiz de jýrfaktyń syrttaı bóliminiń ekinshi kýrsyn támamdap tastadyq, Naqa aǵa.
Jýrfaktyń birinshi kýrsynan dáristi tolyq almaı jatyp, oqýdan shyqqan, stýdenttik aýdıtorııaǵa endi qaıtyp oralýdyń jolyn tappaı, myń batpan muńmen kún keshken men beıbaq túkirigime shashalyp qala jazdadym. Abyroı bolǵanda, nazary Málikke aýǵan aǵamyz meniń qapelimde qobaljı qalǵanymdy ańǵarmady. Almatydan shyǵatyn bar gazetti súzip oqıtyn kezimiz. Esimi «Lenınshil jastan» óte jaqsy tanys Naǵashybek Qapalbekovpen, Máliktiń Naqa aǵasymen, bar bolǵany tanysýǵa kelgenbiz... О́ń men tústiń arasynda meni – «jýrfaktyń úshinshi kýrs stýdentin» qyzmetke qabyldaıtyn boldy! Keńseden shyqqan boıda Málikke shúıliktim: «Úshinshi kýrsty sen qaıdan shyǵardyń, erteń shyndyqtyń beti ashylsa qaıttik, men lıýmpen-proletarıat emespin be?!»
Jalǵyz ájesiniń tárbıesimen ósken jan dosym saspady. Qýanyshtan júzi alaýlap, «I-ıı... baıǵus bala, qý sheshek...» dep áńgimesin quddy ájesi qusap bastady. «Sen oqýǵa qaıtip bas suǵýdyń jaıyn oılasaıshy, bizge Naqa aǵam shans berip tur. Túsindiń be?! Gazetke shyqqan maqalalardy jıyp-terip, redaksııada isteıdi degen anyqtamany alyp, dekannyń tóteleı ózine baramyz...»
* * *
Korrektorlyq redaksııadaǵy eń tómengi dárejedegi qyzmet eken. «Baryp kel, alyp kel» mindeti qosymsha júktelgen. Redaktorymyz Ábilǵazy Toǵyzbaev aǵamyzdyń qysqa-nusqa dárisinen uqqanym, gazet – tym kúrdeli óndiris, ıaǵnı men «qyp-qyzyl shoqtyń ortasyna tústim».
Sonymen, men qandaı ortaǵa tústim!? Keńsedegi jasy kemel eń úlkenimiz – Hanymbúbi Aqjolova apamyz. Aýyl sharýashylyǵy bólimin basqarady. Bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy. Qazaqstan «qyzyl jýrnalıstıka» ınstıtýtynyń alǵashqy túlekteriniń biri. Hat bóliminiń meńgerýshisi – Erkin Qutpanbaev. Feletonshy. Umytpaımyn, lezdemede alǵash osy Erkin aǵamnyń aýzynan quıttaı maqtaý estigem... Redaktordyń orynbasary Jumaǵalı Jumadilov – ázilqoı, tapqyr, oıly jan. Maqalany tek qana qalta bloknotyna qarap otyryp, «dıktovkamen» jazatyn Jumataı Qalyǵulov aǵamnyń bir ózi – bir redaksııa! Shetinen syn mergenderi, surmergender! Korrektorlyqty maǵan ótkizip, tilshilikke boı urǵan Esenqul Jaqypbekov – túıdeı qurdas. Tez til tabysyp, shúıirkelesip kettik. Bilgenin talmaı úıretti. Kúni búgin Jumabaı Shashtaıulynyń jazý ústelindegi óte maıda árip tizbelerin kórgende aýdandyq keńsedegi aq paraqqa yjdahatpen túsirip otyratyn bolashaq zor jazýshynyń qoltańba árip-belgilerin kóz aldyma elestetemin. Zaty fototilshi demeseń, Seıithan Moldahmetovtiń tula boıyn tumshalap tunyp jatatyn jyr shýmaqtary, tosynnan saýyldap kelip quıylýǵa shaq turatyn. «Sýyqtóbe» atty syrly ánimen tanylǵan ánshi, kompozıtor, árıne, jýrnalıst Joldashan Quramysov aǵam men Qazaq radıosynyń dańqty dıktory Saragúl Núsipbaeva da osy redaksııada qyzmet etti, oı-hoı! Kóp uzamaı qatarymyzǵa oraq muryn, qııaq murt Manarbek Izbasarov kelip qosyldy. Ámbebap! Sýret túsiredi. Feleton jazady, radıo isin de meńgergen. Aqyn. Ánshi, asaba... Al bas shtabtyń bastyǵy – jaýapty hatshy Naǵashybek Qapalbekov osyndaı kil myqtylar bas qosqan shyǵarmashylyq ujymdy shashaý shyǵarmaı, ıirip ustady, kez kelgen ıgilikti iste uıytqy bola bildi!
* * *
Áp-ádemi qalypqa túsken gazet nómiri keshkilik, apaq-sapaqta oılamaǵan jerden byt-shyty shyǵyp buzylady. Aýpartkomnyń naýqandyq jıynynan oralǵan redaktor taǵat tappaı otyrǵan Roza apamyzben kóldeı maqalany mashınkaǵa jedeldetip basyp, «Meniń bul esebimniń bas jaǵy birinshi betten salynýy tıis, jalǵasyn qaı betke jaıǵastyrasyńdar, ony oılastyryńdar, sońy tórtinshi betke túsip ketip júrmesin» dep, buıyra nusqaý berip asyǵys ketedi. Jaýapty hatshy Naqańdy taıaq tastam jerdegi úıinen shaqyrtyp ýaqyt ozdyrǵansha, ózi úıretken «álippege» súıenip, dereý daıyn betti «buzyp» táýekelge barýǵa bel baılap úırengenim sonda. Keńsedegi eń kishi qyzmetkerdiń «kózsiz erlik jasap» táýekel etýiniń óz sebebi bar-dy! Keshki 19.00-den soń Qarǵalyǵa qaraı avtobýs qatynamaıdy. Uzynaǵash pen ekiarada ol kezde júretin jaı kóliktiń ózi neken-saıaq. Mejeli ýaqyttan keshiksem, «dalada» qalarym haq. Sondyqtan da janushyryp betti óz betimshe buzyp, bet qattaýshy Ultýǵanmen til tabysyp, ony qaıta qalpyna keltirip, gazetke erterek «jaryqqa» degen ruqsat qol qoıdyrý úshin kezekshi jýrnalıske júgirip, alashapqyn bolýǵa týra keldi. Áldeneshe ret osyndaı synnan aman óttim. Biraq... bir kúni arqasúıer Naqań aǵam ekeýmiz redaktordyń aldynda otyrdyq. Tildeskende kózildirigin murnynyń ushyna túsirip qoıatyn Ábilǵazy aǵam: «Shyraǵym, gazettiń erte, ýaqtyly shyqqany óte jaqsy, alaıda «sapogpen», «kolbasamen» shyqqan gazettiń quny kók tıyn! Naǵashybek, osy jaǵyn eskerińder...» dep, asa daýys kótermeı kabınetinen jeke meni yń-shyńsyz shyǵaryp saldy (jany jaısań erekshe ǵajap jannyń rýhyna myń taǵzym! – avt.) О́z basym redaktordyń munysyn jaýapty hatshyǵa zil tastaǵany ǵoı dep túısindim, qaradaı qatty qysyldym.
О́mirde kisi balasyna renjigenin baıqatpaıtyn Naqań-ustazym ekeýmiz sol kúni bir býma maket-jobany aldymyzǵa jaıyp salyp, jattyǵýǵa kiristik. Gazet betine salynǵan maqalanyń bir sheti geometrııalyq tik tórtburysh – sharshydan bultıyp shyǵyp ketse, redaktor keıigen «etik» degenińiz sol, al, betke uzynnan uzyn bir-eki baǵandy túgel alyp, sala-qulash salbyrap salynǵan maqala – «shujyq!» Qanshama maket-paraq syzylyp, shıyrlanyp qoqysqa tastaldy. Gazet betinde maqala men sýret kádimgi kirpish qalaǵandaı qııýlasýy tıis. Árıne, ońaı emes. Maqalany «kirpish-maketke» laıyqtap kúzeseń, avtordyń quqyn aıaq asty etesiń, basyń daýǵa qalady. Tuńǵıyq hám tynyshsyz bir álem! Kóktem shyǵyp, jaýhatshymyzǵa jýrfaktan 5-shi kýrs sessııasyna shaqyrý qaǵazy keldi. Bas shtabtyń – sekretarıattyń jaýapkershiligin kimge júkteımiz degen saýal týdy. Naqań meni redaktorǵa alyp kirdi: «Laıyq. Men sessııadan oralǵansha jaýhatshylyq qyzmetti tap-tuınaqtaı etip oryndaıdy. Pisirdim. Senemin...» Toǵyzbaev aǵam sózge kelmeı nebári toǵyz aı redaksııadaǵy eń tómengi jalaqymen, eń tómengi qyzmet atqarǵan korrektorǵa jaýapty hatshynyń qyzmetin atqarady dep buıryq shyǵardy. Aılyǵym 80 somnan birden 150 somǵa kóterildi. Ornyma dereý korrektor izdedik. Rátbekti qaladym. Naqań jymıyp qolymdy qysyp, «Saspa, bári oıdaǵydaı bolady. Áne-mine degenshe men de kep qalamyn...» dep jigerlendirgenmen ertesine-aq boıymdy belgisiz úreı bılep berdi. Baqsam, arqamda jaýhatshynyń ózi turǵan soń jaýǵa shapqandaǵydaı tosynnan paıda bola ketetin batyldyq eken mendegi. Gazet óndirisindegi synaq, naǵyz shyńdalý mektebi bastaldy...
* * *
Naqań ýnıversıtetti bitirgenshe men «taqtan» túspedim. О́zim de tıtyqtap bittim. Sessııadan soń ile eńbek demalysyna ketti, odan Jazýshylar odaǵynyń saparlamalaryna attandy. Odan dıplom jazý... Jas jazýshylardyń respýblıkalyq keńesinen marapatpen oralǵanda bárimiz qýandyq. Ataqty jazýshy Táken Álimqulov jas jazýshy Naǵashybek Qapalbekovtiń móltek áńgimesindegi qoı baýyzdalǵandaı qyzyl-qan tústiń kúnniń qyzyl araılanyp batýymen teńegenin quzyrly jınalysta qyzyǵa, qyzyna maqtapty! Kópke deıin ol beınebir kúlli «Ekpindi eńbekti» madaqtaǵandaı áserde júrdik. «Ortamyzda talantty qalamger jetilip keledi, jigitter», dedi redaktorymyz...
О́stip júrip gazetimizdiń jarty ǵasyrlyq merekesin toılaıtyn kúnge jettik. Ol – 1982 jyl edi! Sýdaı jańa redaktorymyz Naǵashybek Qapalbekov ózi bas bolyp Almatydaǵy kil jaqsylardy – ataq-daqpyrty aıǵa jetken áriptes aǵalardyń birin qaldyrmaı toıǵa shaqyrdy. Attarynan at úrketin meımandardyń kelýin tolqı júrip kúttik. Bizdiń býyn úshin osy jıynnyń tálimdik tustary kútkennen de asyp tústi! Almatydan bir topty Balǵabek Qydyrbekuly, bir topty Sherhan Murtaza aǵalarymyz bastap keldi. Syrbaz Seıdahmet aǵa Berdiqulovtyń ózi qandaı, sońynan ergen «lenınshiljastyq» dúr jigitteri qandaı! Halyq aldynda sondaı bedeldi Sheraǵam sonda 50-de, syılas dosy Seıdahmet aǵa Berdiqulov nebári 49 jasta eken!.. Uzyn-sany 7000 danadan asatyn aýdandyq gazettiń merekelik nómiri Almatydaǵy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń baspahanasynda appaq qatty qaǵazben, túrli-tústi boıaýmen basylyp shyqty. Elimizdegi eshbir aýdandyq gazettiń ómirinde buryn-sońdy bolmaǵan bul tarıhı oqıǵaǵa sebepker Naǵashybek Qapalbekovtiń tikeleı ózi edi. Toı sońynda jaqsy aǵalarmen japa-tarmaǵaı armansyz sýretke tústik, bata aldyq.
О́z tusynda bul Naqańnyń «Ekpindi eńbekte» qyzmet etken qanshama jýrnalıske sharapaty tıdi! Sol jyldary redaksııaǵa balalar jazýshysy Muhametjan Etekbaev pen tarıhshy-jýrnalıst, tókpe aqyn Bazarbek Atshabarov aǵalarymyz qyzmetke keldi. Múıizi qaraǵaıdaı-qaraǵaıdaı jýrnalıst-aqyndar Álimjan Dáýit, Rátbek Terlikbaı, Núsip Ábdirahımderdiń qalyptasqan, shyńdalǵan ustahanalary osy jer. Erjan, Beısen, Álim, Oljabaı, Kerimbaı, Baqytgúlder, shirkin, naǵyz gazet úshin jaralǵan jaısańdar-tyn! Aıtysta aty ozǵan qaıran Eshonyń – Esenqul Jaqypbektiń redaksııada alǵash jas aqyndar úıirmesin ashqany sol jyldardyń ishi! «Ekpindi eńbek» («Atameken») ustahanasynda shyńdalyp, sýytylǵan tilshi-jýrnalıst qanatyn qomdap ara-tura kezek-kezegimen úlken Almatyny betke alyp jatatyn.
* * *
Arada... synaptaı syrǵyp san jyldar ótipti de ketipti. Jadymda óshpes sýretteı saqtalǵan sát – alǵashqy tanystyq, jan dosym Málik pen onyń Naqań aǵasy! Sol badanadaı appaq tis, jaıdary kúlki! Aınymaǵan baıaǵy Naqań! Oń jaqqa ádemi qaırylǵan... Samaıdan órlegen kúmis qyraý ótken mazmundy jyldardyń mańyzyn sıpattap turǵandaı kózge urady!
Ol – búginde shyǵarmalary álem tilderine aýdarylǵan belgili qalamger-romanıst, jambyltanýshy úlken ǵalym, professor, qoǵamtanýshy akademık Naǵashybek Qapalbekovke aınalǵan tulǵa. 1969 jyly (2-15 naýryz) Daman aralyn qytaı áskerlerinen keýdesin oqqa tósep qorǵaǵan keńestik jaýynger Naǵashybek Qapalbekovtiń erligin jalpy jurt bilmeıdi-aý?! Oǵan ár jyldyń bir-aq kúni – qarýlastar ortasynda bir-aq ret kıiletin kıtel tósindegi alaýlaǵan «Qyzyl juldyzdar» kýá!.. Erliginiń taǵy bir belgisi – Quttyqtaý hat! Ondaı marapat Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtan kelgen. Reseı Prezıdenti V.Pýtınnen de keldi. Ol endi... bolashaq áńgimeniń jelisi!
Talǵat SÚIINBAI
ALMATY
