Rýhanııat • 26 Maýsym, 2020

Qyzyl araıly keshtiń jalqyny nemese áriptes týraly úzik syr

112 ret kórsetildi

Bıdaı óńdi, domalaq júzdi jas jigit bizdi jaıdary qabyldady. Jumsaq qara shashyna brıolın maıyn súıkeı jaǵyp, oń jaqqa ásemdep qaıyryp tarapty. Badanadaı appaq tisterin kórsetip, qolyn birinshi usyndy.

SÝRETTE: Uzynaǵash. 1982 jyl, qyrkúıek. Aýdandyq gazettiń 50 jyldyq mereıtoıyna kelgen mártebeli meımandar.

– Neshinshi kýrs dediń?..

Men úshin Málik jaýap berdi.

– Ekeýmiz de jýrfaktyń syrt­­taı bóliminiń ekinshi kýrsyn támamdap tastadyq, Naqa aǵa.

Jýrfaktyń birinshi kýrsynan dáristi tolyq almaı jatyp, oqýdan shyqqan, stýdenttik aýdıtorııaǵa endi qaıtyp oralý­dyń jolyn tappaı, myń batpan muńmen kún keshken men beıbaq túkirigime shashalyp qala jazdadym. Abyroı bolǵanda, nazary Málikke aýǵan aǵamyz me­niń qapelimde qobaljı qal­­ǵanymdy ańǵarmady. Alma­tydan shyǵatyn bar gazetti sú­zip oqıtyn kezimiz. Esimi «Le­­nınshil jastan» óte jaq­sy tanys Naǵashybek Qapal­bekovpen, Máliktiń Naqa aǵa­symen, bar bolǵany tanysýǵa kelgenbiz... О́ń men tústiń ara­synda meni – «jýrfaktyń úshinshi kýrs stýdentin» qyz­metke qabyldaıtyn boldy! Keńseden shyqqan boıda Má­likke shúıliktim: «Úshinshi kýrsty sen qaıdan shyǵardyń, er­teń shyndyqtyń beti ashylsa qaıttik, men lıýmpen-proletarıat emespin be?!»

Jalǵyz ájesiniń tárbıesi­men ósken jan dosym saspady. Qýanyshtan júzi alaý­lap, «I-ıı... baıǵus bala, qý sheshek...» dep áńgimesin quddy ájesi qusap bastady. «Sen oqýǵa qaıtip bas suǵýdyń jaıyn oılasaıshy, bizge Naqa aǵam shans berip tur. Túsindiń be?! Gazetke shyqqan maqalalardy jıyp-terip, redaksııada isteıdi degen anyqtamany alyp, dekannyń tóteleı ózine baramyz...»

 * * *

Korrektorlyq redaksııa­da­ǵy eń tómengi dárejedegi qyzmet eken. «Baryp kel, alyp kel» mindeti qosymsha júktelgen. Redaktorymyz Ábilǵazy Toǵyz­baev aǵa­myzdyń qysqa-nus­qa dárisinen uqqanym, gazet – tym kúrdeli óndiris, ıaǵnı men «qyp-qyzyl shoqtyń orta­­syna tústim».

Sonymen, men qandaı or­taǵa tústim!? Keńsedegi ja­sy kemel eń úlkenimiz – Ha­nym­­búbi Aqjolova apamyz. Aýyl sharýashylyǵy bólimin bas­qarady. Bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy. Qa­zaqstan «qyzyl jýrnalıs­tı­ka» ınstıtýtynyń alǵashqy túlekteriniń biri. Hat bólimi­niń meńgerýshisi – Erkin Qut­­pan­baev. Feletonshy. Umyt­paımyn, lezdemede alǵash osy Erkin aǵamnyń aýzynan quıttaı maqtaý estigem... Redak­tordyń orynbasary Jumaǵalı Jumadilov – ázilqoı, tapqyr, oıly jan. Maqalany tek qa­na qalta bloknotyna qarap oty­­ryp, «dıktovkamen» jaza­tyn Jumataı Qalyǵulov aǵam­­­nyń bir ózi – bir redaksııa! Shetinen syn mergenderi, surmergender! Korrektorlyqty maǵan ótkizip, tilshilikke boı urǵan Esenqul Jaqypbekov – túıdeı qurdas. Tez til taby­syp, shúıirkelesip kettik. Bil­genin talmaı úıretti. Kúni bú­gin Jumabaı Shashtaıulynyń jazý úste­lindegi óte maıda árip tizbelerin kór­gende aýdandyq keńsedegi aq paraqqa yj­dahatpen túsirip otyratyn bolashaq zor jazýshynyń qoltańba árip-bel­­gilerin kóz aldyma elestetemin. Zaty fototilshi demeseń, Seıithan Moldahmetovtiń tula boıyn tumshalap tunyp jatatyn jyr shýmaqtary, tosynnan saýyldap kelip quıylýǵa shaq turatyn. «Sýyqtóbe» atty syrly ánimen tanylǵan ánshi, kompozıtor, árıne, jýrnalıst Joldashan Quramysov aǵam men Qazaq radıosynyń dańqty dıktory Saragúl Núsip­baeva da osy redaksııada qyzmet etti, oı-hoı! Kóp uzamaı qatarymyzǵa oraq muryn, qııaq murt Manarbek Izbasarov kelip qosyldy. Ámbebap! Sýret túsi­redi. Feleton jazady, radıo isin de meńgergen. Aqyn. Án­shi, asaba... Al bas shtabtyń bastyǵy – jaýapty hatshy Na­­ǵashybek Qapalbekov osyndaı kil myqtylar bas qosqan shy­ǵarmashylyq ujymdy shashaý shyǵarmaı, ıirip ustady, kez kelgen ıgilikti iste uıytqy bola bildi!

 * * *

Áp-ádemi qalypqa túsken ga­zet nómiri keshkilik, apaq-sa­paqta oılamaǵan jerden byt-shyty shyǵyp buzylady. Aýpart­komnyń naýqandyq jıyny­nan oralǵan redaktor taǵat tappaı otyrǵan Roza apamyzben kól­deı maqalany mashınkaǵa je­deldetip basyp, «Meniń bul ese­bimniń bas jaǵy birinshi betten salynýy tıis, jalǵasyn qaı bet­ke jaıǵastyrasyńdar, ony oılastyryńdar, sońy tórtinshi betke túsip ketip júrmesin» dep, buıyra nusqaý berip asyǵys ketedi. Jaýapty hatshy Naqańdy taıaq tastam jerdegi úıinen sha­qyr­typ ýaqyt ozdyrǵansha, ózi úıretken «álippege» súıenip, dereý daıyn betti «buzyp» táýekelge barýǵa bel baılap úırengenim sonda. Keńsedegi eń kishi qyzmetkerdiń «kózsiz erlik jasap» táýekel etýiniń óz sebebi bar-dy! Keshki 19.00-den soń Qarǵalyǵa qaraı avtobýs qatynamaıdy. Uzynaǵash pen ekiarada ol kezde júretin jaı kóliktiń ózi neken-saıaq. Mejeli ýaqyttan keshiksem, «dalada» qalarym haq. Sondyqtan da janushyryp betti óz betim­she buzyp, bet qattaýshy Ultý­ǵan­men til tabysyp, ony qaı­ta qalpyna keltirip, gazetke erterek «jaryqqa» degen ruq­sat qol qoıdyrý úshin ke­zekshi jýrnalıske júgirip, ala­shapqyn bolýǵa týra keldi. Ál­deneshe ret osyndaı synnan aman óttim. Biraq... bir kúni arqasúıer Naqań aǵam ekeý­miz redaktordyń aldynda otyr­dyq. Tildeskende kózil­di­ri­gin murnynyń ushyna tú­sirip qoıa­tyn Ábilǵazy aǵam: «Shy­raǵym, gazettiń erte, ýaqtyly shyqqa­ny óte jaqsy, alaıda «sapogpen», «kolbasamen» shyq­qan gazettiń quny kók tıyn! Naǵashybek, osy jaǵyn es­ke­rińder...» dep, asa daýys kótermeı kabınetinen jeke meni yń-shyńsyz shyǵaryp saldy (jany jaısań erekshe ǵajap jannyń rýhyna myń taǵzym! – avt.) О́z basym redaktordyń munysyn jaýapty hatshyǵa zil tastaǵany ǵoı dep túısindim, qaradaı qatty qysyldym.

О́mirde kisi balasyna ren­jigenin baıqatpaıtyn Na­­qań-ustazym ekeýmiz sol kú­ni bir býma maket-joba­ny aldy­myzǵa ja­ıyp salyp, jat­ty­ǵý­ǵa kiristik. Gazet be­tine salynǵan maqalanyń bir sheti geometrııalyq tik tórtbu­rysh – sharshydan bultıyp shy­ǵyp ketse, redaktor keıigen «etik» degenińiz sol, al, betke uzynnan uzyn bir-eki baǵandy túgel alyp, sala-qulash salbyrap salynǵan maqala – «shujyq!» Qanshama maket-paraq syzylyp, shıyrlanyp qoqysqa tastaldy. Gazet betinde maqala men sýret kádimgi kirpish qalaǵandaı qııýlasýy tıis. Árıne, ońaı emes. Maqalany «kirpish-maketke» laıyqtap kúzeseń, avtordyń quqyn aıaq asty etesiń, basyń daýǵa qalady. Tuńǵıyq hám tynyshsyz bir álem! Kóktem shy­ǵyp, jaýhatshymyzǵa jýrfaktan 5-shi kýrs sessııasyna shaqyrý qaǵazy keldi. Bas shtabtyń – sekretarıattyń jaýapkershiligin kimge júkteı­miz degen saýal týdy. Naqań meni redaktorǵa alyp kirdi: «Laıyq. Men sessııadan oralǵansha jaýhatshylyq qyzmetti tap-tuınaqtaı etip oryndaıdy. Pisirdim. Senemin...» Toǵyzbaev aǵam sózge kelmeı nebári toǵyz aı redaksııadaǵy eń tómengi jalaqymen, eń tómengi qyzmet atqarǵan korrektorǵa jaýap­ty hatshynyń qyzmetin atqarady dep buıryq shyǵardy. Aılyǵym 80 somnan birden 150 somǵa kóterildi. Ornyma dereý kor­rektor izdedik. Rátbekti qala­dym. Naqań jymıyp qolymdy qysyp, «Saspa, bári oıdaǵydaı bolady. Áne-mine degenshe men de kep qalamyn...» dep jiger­lendirgenmen ertesine-aq boıym­dy belgisiz úreı bılep berdi. Baqsam, arqamda jaýhat­shynyń ózi turǵan soń jaýǵa shapqandaǵydaı tosynnan paıda bola ketetin batyldyq eken mendegi. Gazet óndirisindegi synaq, naǵyz shyńdalý mektebi bastaldy...

 * * *

Naqań ýnıversıtetti bitir­genshe men «taqtan» túspedim. О́zim de tıtyqtap bittim. Ses­sııadan soń ile eńbek demalysyna ketti, odan Jazýshylar odaǵynyń saparlamalaryna attandy. Odan dıplom jazý... Jas jazýshylardyń respýblıkalyq keńesinen marapatpen oralǵanda bárimiz qýandyq. Ataqty jazýshy Táken Álimqulov jas jazýshy Naǵashybek Qapalbekovtiń móltek áńgimesindegi qoı ba­ýyzdalǵandaı qyzyl-qan tús­tiń kúnniń qyzyl araıla­nyp batýymen teńegenin qu­zyr­ly jınalysta qyzyǵa, qy­zyna maqtapty! Kópke deıin ol beınebir kúlli «Ekpindi eń­bekti» madaqtaǵandaı áserde júrdik. «Ortamyzda talantty qalamger jetilip keledi, ji­gitter», dedi redaktorymyz...

О́stip júrip gazetimizdiń jarty ǵasyr­lyq merekesin toılaıtyn kúnge jettik. Ol – 1982 jyl edi! Sýdaı jańa redaktorymyz Naǵashybek Qapalbekov ózi bas bolyp Almatydaǵy kil jaqsylardy – ataq-daq­pyrty aıǵa jetken áriptes aǵa­lar­dyń birin qaldyrmaı toıǵa shaqyrdy. Attarynan at úrketin meımandardyń kelýin tolqı júrip kúttik. Bizdiń býyn úshin osy jıynnyń tálimdik tustary kútkennen de asyp tústi! Almatydan bir topty Balǵabek Qydyrbekuly, bir topty Sherhan Murtaza aǵalarymyz bastap keldi. Syrbaz Seıdah­met aǵa Berdiqulovtyń ózi qan­daı, sońynan ergen «lenınshil­jastyq» dúr jigitteri qandaı! Halyq aldynda sondaı bedeldi Sheraǵam sonda 50-de, syılas dosy Seıdahmet aǵa Berdi­qulov nebári 49 jasta eken!.. Uzyn-sany 7000 danadan asatyn aýdandyq gazettiń merekelik nómiri Almatydaǵy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­tetiniń baspahanasynda appaq qatty qaǵazben, túrli-tústi boıaý­­men basylyp shyqty. Eli­mizdegi eshbir aýdandyq ga­zet­tiń ómirinde buryn-soń­dy bolmaǵan bul tarıhı oqı­ǵaǵa sebepker Naǵashybek Qa­palbekovtiń tikeleı ózi edi. Toı sońynda jaqsy aǵalarmen japa-tar­ma­­ǵaı armansyz sýretke tústik, bata aldyq.

О́z tusynda bul Naqańnyń «Ekpindi eńbekte» qyzmet et­ken qanshama jýrnalıske sharapaty tıdi! Sol jyldary redak­sııaǵa balalar jazýshysy Muhametjan Etekbaev pen tarıhshy-jýrnalıst, tókpe aqyn Bazarbek Atshabarov aǵa­larymyz qyzmetke keldi. Múıizi qaraǵaıdaı-qaraǵaıdaı jýrnalıst-aqyndar Álimjan Dáýit, Rátbek Terlikbaı, Núsip Ábdirahımderdiń qalyptasqan, shyńdalǵan ustahanalary osy jer. Erjan, Beısen, Álim, Oljabaı, Kerimbaı, Baqyt­gúlder, shirkin, naǵyz gazet úshin jaralǵan jaısańdar-tyn! Aıtysta aty ozǵan qaı­ran Eshonyń – Esenqul Ja­qypbektiń redaksııada alǵash jas aqyndar úıirmesin ashqa­ny sol jyldardyń ishi! «Ek­pin­di eńbek» («Atameken») ustahanasynda shyń­dalyp, sýy­tylǵan tilshi-jýrnalıst qanatyn qomdap ara-tura kezek-kezegimen úlken Almatyny betke alyp jatatyn.

 * * *

Arada... synaptaı syrǵyp san jyldar ótipti de ke­tipti. Jadymda óshpes sýretteı saqtalǵan sát – alǵashqy tanystyq, jan dosym Málik pen onyń Naqań aǵasy! Sol badanadaı appaq tis, jaıdary kúlki! Aınymaǵan baıaǵy Naqań! Oń jaqqa ádemi qaırylǵan... Samaıdan órlegen kúmis qyraý ótken mazmundy jyldardyń mańyzyn sıpattap turǵandaı kózge urady!

Ol – búginde shyǵarmalary álem tilderine aýdarylǵan bel­gili qalamger-romanıst, jambyltanýshy úlken ǵalym, professor, qoǵamtanýshy akademık Naǵashybek Qapalbekovke aınalǵan tulǵa. 1969 jyly (2-15 naýryz) Daman aralyn qytaı áskerlerinen keýdesin oqqa tósep qorǵaǵan keńestik ja­ýynger Naǵashybek Qapalbekovtiń erligin jalpy jurt bilmeıdi-aý?! Oǵan ár jyldyń bir-aq kúni – qarýlastar ortasynda bir-aq ret kıiletin kıtel tósindegi alaýlaǵan «Qyzyl juldyzdar» kýá!.. Erliginiń taǵy bir belgisi – Quttyqtaý hat! Ondaı marapat Qazaqstan Pre­­zıdenti Q.Toqaevtan kelgen. Reseı Prezıdenti V.Pýtınnen de keldi. Ol endi... bolashaq áńgimeniń jelisi!

 

Talǵat SÚIINBAI

 

ALMATY

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Araq aýrýdan aıyqtyrmaıdy

Koronavırýs • 10 Shilde, 2020

Dáriger keńesin onlaın túrde alýǵa bolady

Koronavırýs • 10 Shilde, 2020

Pnevmonııaǵa basqa ataý berilýi múmkin

Koronavırýs • 10 Shilde, 2020

Qazir tek ómir men ólim bar - Bas sanıtar

Koronavırýs • 10 Shilde, 2020

Batysta "jasyryn esirtki zerthanasy" tabyldy

Aımaqtar • 10 Shilde, 2020

Koronavırýs indeti 3 kezeńnen turady

Koronavırýs • 10 Shilde, 2020

Uqsas jańalyqtar