Rýhanııat • 29 Maýsym, 2020

Jarty ǵasyr jádiger jınaǵan

91 ret kórsetildi

Syr jeriniń qaı pushpaǵynda da kóne tarıhtyń kóp deregin saqtaǵan kómbe bar. Olardyń birqatary qazir zerttelý ústinde, áli kóp kózine túse qoımaǵan qazyna da az emes. Qazaly aýdanynyń Qaraqum betkeıindegi Tapa deıtin shaǵyn eldi mekende qola dáýirinen qalǵan kóp jádigerdi osy óńirdiń baıyrǵy turǵyny Amanjol Jumabekov jarty ǵasyrdan beri jınap keledi. Jýyrda Qazalyǵa jol túsip, aýdan ortalyǵynan jyraqta jatqan Tapaǵa tartyp kettik.

Sýretti túsirgen Nurlan QANAT

Qaraqum – baıyrǵy zamannan beri osy mańdaǵy malshy bitkenniń jaz jaılaýy, qys qystaýy bolyp kelgen meken. Qazir de tirshiligin tórt túlikpen baılanystyrǵandar osy qum arasyn meken etedi. Jeri otty, shóbi shúıgin malǵa da, janǵa da jaıly óńir jaıly el arasynda «Qaraqum degenshe, qaraǵym deseıshi» degen sóz bar. Sol Qaraqumdy qaq jaryp tartyp kelemiz. Jolbasshymyz Esimbek kezinde osy óńirde kóp jyl mal baqqan eken. Sondyqtan da bul aradaǵy aıqysh-uıqysh joldyń ár burylysy oǵan bala kezden tanys. Ár tóbeniń tarıhyn tanystyryp otyryp, aýdan ortalyǵynan júz shaqyrym qashyqtyqtaǵy qystaýǵa demde jetkizdi.

 Kezinde 20 shaqty úı jaılaǵan Tapada qazir 2-3 shańyraq qana qal­ǵan. Biz izdep kelgen Amanjol aqsaqal jarty saǵattyń ishinde aýyl­dyń ótken-ketkenimen tanystyryp úlgerdi. Zeınetke saýda salasynan shyqqan ol ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan beri qum arasynan qazyna terip keledi eken.

– 1969 jyly osy mańnan tabyl­ǵan ıne quıatyn qalyp pen tas jebeni Almaty mýzeıine ótkizdim. Sodan beri talaı qupııany baýyryna basqan osy tóbelerden júzdegen jádiger ta­byldy. Qazir qolymda 300-den astam eksponat bar. Synyqtardy jymdastyra jelimdep, birneshe qu­myra qurastyrdym. Olardyń kóp­shiligi qola dáýirinen qalǵan qundy dúnıeler. Bul osy araǵa kelgen ǵa­lymdardyń pikiri, – deıdi Amanjol Jumabekov.

Qum arasynan qysh qumyralar­men qatar sol zamandaǵy ata-baba­la­rymyzdyń qajetine jaraǵan dán úkkish, túımeler, temir qazan, tas pyshaqtar men teri óńdeıtin bu­­ıym­­dar shyqqan. Amanjol aqsa­qal­dyń aıtýynsha, jádigerdiń bári osy Tapadaǵy 200 gektardaı aýmaqtan tabylyp otyr.

Erterekte bul jerde qyshtan qu­myra quıatyn kóne oshaqtar kóp bolypty. Elý jyldan beri qa­zy­na izdep, áýesqoı arheologqa aı­nal­ǵan Amanjol Jumabekov ondaı jerlerdi belgilep ketip otyra­dy. Keıin ǵalymdar kelgende tapqan je­rin kórsetip, solardyń boljam-baı­lamyna qulaq túredi. Sondaı oshaq­tardyń birnesheýin bizge kórsetti.

Qum baýraıyna bizdi bastap kelgen aqsaqal belgilengen jerdiń birine kúrek saldy. Á degennen-aq osydan 3 myń jyl buryn jaǵylǵan sekseýildiń kúli tabyldy. Sálden keıin oshaqtyń bir qabyrǵasy aıqyndaldy. Ár jerden qumyra synyqtary men aqsóńke bolǵan adam súıekteri kózge shalynady. Este joq eski zamanda ótkel bolǵany baıqalatyn joldan óte bere shyqqan jaldan sheti ketilgen tas jebe taptyq.

– Keıde kúnige 2 saǵatymdy osy mańda ótkizem. Kóp adamnyń «jasy jetpiske kelgende mynaniki ne sandalys?» degen kúńkilin de estımin. Biraq bul meniń jeke basyma qajet emes. Keıingi urpaqtyń ıgiligine aınalýy tıis qazynalar. Osyǵan deıin tapqan jádigerlerdiń birazyn aýdandyq mýzeıge ýaqytsha qoıdym. Mendegi dúnıelerge qyzyǵyp, Qy­taıdan kelip qomaqty qarjy usyn­ǵandar boldy. Biraq ulttyń tarıhyn saýdalaýǵa arym jibermedi, – deıdi qarııa.

Negizi, elimizde Ortalyq Qazaq­stan qola dáýiriniń derekteri mol saqtalǵan óńir sanalatyny belgili. Biraq qazaq qoǵamyna tán antropologııalyq, etnostyq, má­denı jáne sharýashylyq negizi bas­taý alatyn kezeńniń belgileri Syr jerinde de az emes. Mysaly, Aral­dyń shyǵys jaǵynda ornalasqan Túgisken keseneleri qola dáýiriniń asa kórnekti eskertkishteriniń biri sanalady. Tek ótken ǵasyrdyń al­pysynshy jyldary Horezm arheo­logııalyq ekspedısııasy júrgizgen zertteý jumystarynan keıin aımaq­ta qola dáýiri eskert­kishterine qaz­ba jumystary jasal­ǵan joq. Uzaq jylǵy úzilisten ke­ıin, 7 jyl buryn Á.H.Marǵulan atyn­daǵy Arheologııa ınstıtýtynyń Astana fılıaly men Qorqyt Ata atyn­daǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti «Arheologııa jáne etno­grafııa» ǵylymı-zertteý orta­lyǵynyń mamandary osy Tapaǵa birlesken ekspedısııa jasady. Onyń nátıjesinde arheologtar men jer­gilikti ólketanýshynyń avtorlyq birlestigimen «Tapa – pamıatnık epo­hı bronzy severo-vostochnogo Prıaralıa» atty maqala jaryq kórdi. Qazaqstan Ulttyq mýzeıiniń «Halyq qazynasy» ǴZI jetekshisi Aqan Ońǵar, Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy Ázilhan Tájekeev, elimizge belgili ólketanýshy Erlan Syzdyq Amanjol aqsaqalmen únemi habarlasyp, qoldan kelgen kómekterin berip turady.

Osydan 2 jyl buryn Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń qyzmetkerleri Tapa qonysy men osy aýmaqty jáne bir barlap shyqty. Nátıjesinde Aral men Tapa aýyly ortasynan Úrgen, Aqqudyq sııaqty ejelgi turaqtar orny anyqtaldy.

 Amanjol aqsaqal jýyrda ­aýdan ákimine kirip, jádigerler tabylyp jatqan alańdardy qorshaý, mem­lekettik esepke alý týraly óti­­­nish bildirdi. Aýdan basshysy osyǵan oraı tıisti oryndarǵa tapsyr­ma beripti. Biraz ýaqyt buryn osy mańaıda munaı qubyryn júrgizgen Qytaı kompanııasynyń qalashyǵy bolǵan. Bul jerden qundy dúnıeler tabylyp jatqanyn estigen olardyń da qarap qalmasy anyq. Birneshe márte «qara arheologtardyń» da qara kórsetip qalǵan kezi bar. Aqsaqal tarıhı qazynalar osylaı talan-tarajǵa túsip kete me dep alańdaıdy.

Tapaǵa jaqyn Sháken aýylyndaǵy orta mektep oqýshylary úshin kósh­peli kórmeler uıymdastyrylyp tu­rady. Kola iship ósken balalarǵa qola dáýiriniń deregin jetkizip, tarıh tylsymyna jeteleýde aqsaqalǵa mektep basshylyǵy da udaıy járdem berip keledi.

Tarıhı qonystyń zerttelýin bil­mek bolyp Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǴZO jetekshisi, PhD doktor Ázilhan Tájekeevke habarlastyq.

– Syr óńirindegi qola dáýiri es­kert­kishterine nazar aýdarylmaı keledi, tipti zertteý jumystary joq­tyń qasy. Tapa qorymynyń jer­leý ǵurpy, qysh ydystardyń túr­leri jáne pishinderi, órnek sa­lý mánerleri tolyq jáne tereń zert­teýdi qajet etedi. Bul úshin bas­qa aımaqtardaǵy qola dáýiri eskert­kishterimen salystyryp, aıyr­ma­shylyqtaryn anyqtap, týystas taı­palardyń áserlerin anyqtaý kerek. Sonymen qatar joıylyp bara jat­qan eskertkishte turaqty zertteý ju­mystaryn júrgizgen jón, – deıdi Ázilhan Áýezhanuly.

Kelgen saparymyzdy túıindep, keri qaraı jolǵa shyqtyq. Talaı tarıhty baýraıyna búkken Tapa men Ashy Aqaı, Áýlıe sekseýil tóbeleri artta qalyp barady. Olardyń qoınaýyndaǵy kómbeni ıgerýge búgin kirispesek, erteń tarıhymyzdy tanı túsýimizge septigin tıgizetin kóp dúnıeden aıyrylyp qalýymyz ábden múmkin. Qum arasynan jarty ǵasyr jádiger jıǵan jergilikti ólketanýshynyń alańy da osy.

 

Qyzylorda oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Atyraý oblysynda kólik jarylyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 16:55

Qashyqtan oqyp, til úıren!

Bilim • Búgin, 16:25

Aqtaýǵa reseıden 9 dáriger kómekke keldi

Koronavırýs • Búgin, 14:55

Álemdik ekonomıka úlken qaryzǵa batty

Ekonomıka • Búgin, 14:35

Atyraýda jazǵy dámhana órtendi

Aımaqtar • Búgin, 13:05

Atyraýda blok-posttar qoıylmaıtyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Qytaı elshiligi jalǵan aqparat taratqan

Koronavırýs • Búgin, 11:20

Araq aýrýdan aıyqtyrmaıdy

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar