Qytaı nege Kırıbatıden elshilik ashty?

Kırıbatı – 33 atoll, ıaǵnı saqına sekildi dóńgelene bitken marjan rıfi araldarynan qu­ralǵan shaǵyn memleket. Jer kólemi 812 sharshy shaqyrym. Salys­tyrmaly túrde bul – Almaty qalasynyń aýmaǵyna sha­malas. Osy bir alaqandaı elde nebári 116 myń adam mekendeıdi. Onyń ózinde, turǵyndar 13 atoll­ǵa ǵana qonystanǵan. Qalǵan 20 aralda tiri jan joq.

Bul eldiń jańa tarıhy 1979 jyldan bastaldy. Sol kezeńde Kırıbatı Ulybrıtanııadan táýel­sizdigin alyp, derbes memle­ket retinde baıraǵyn kóterdi. Keıi­ni­rek Tynyq muhıtynyń de-fak­to qojaıynyna aınalǵan AQSh-pen kelisimge kelip, bir­qatar araldy menshigine qos­ty. Áıtse de, Kırıbatı BUU qura­my­na 1999 jyly ǵana endi.

Osyndaı ereksheligine qara­mas­tan, Kırıbatı geosaıası tur­ǵy­dan erekshe mańyzǵa ıe. О́tken ǵasyr­da Ulybrıtanııa men AQSh Mol­den jáne Kırıtımatı aral­darynda sýtegi bombasyn synaq­tan ótkizgeni belgili. Ekinshi dú­nıe­­júzi­lik soǵys kezinde japon­dar men amerıkalyqtar alma-kezek aral­dardy basyp alyp otyrǵan-dy.

Mine, osyndaı shaǵyn memleket endi Qytaıdyń qyzyǵý­shylyǵyn týǵyzyp otyr. Eleń-alań ýaqytta alystaǵy araldan el­shilik ashýy Beıjiń bı­li­gi­niń astyrtyn jospary baryn ańǵartady. Qazir­ge deıin munda úsh-aq mem­­­le­ket­tiń – Aýstralııa, Jańa Ze­­lan­­­dııa jáne Kýbanyń elshiligi bar. Iаǵnı olar Kırıbatımen aýy­ly ara­las, qoıy qoralas jatqan el­­der. Onyń ústine, Aýstralııa men Jańa Zelandııanyń Tynyq mu­­­­hı­­­tyndaǵy kóptegen shaǵyn mem­­­­­leketke arqasúıer aǵa bolyp júr­geni belgili. Sondaı-aq ala­­­qandaı aral elderge baratyn tý­rıs­­terdiń basym bóligi de «jasyl qur­­lyq­tan» aǵylady. En­deshe, olar­dyń el­shilik ashýynyń sebebi túsinikti.

Al Qytaıdyń mundaı qada­my­na keıingi kezdegi birneshe jaǵ­daı áser etti. Birinshiden, byltyr Kırıbatıde prezıdenttik saılaý ótken. Daýys berý kezinde Tanetı Maamaý qara úzip shyǵyp, el tiz­ginin qolyna aldy. Ol prezı­denttik laýazymǵa otyra sala, memlekettiń syrtqy saıasatyna ózgeris engizdi. Maamaýdyń Beı­jińge bir búıregi buryp tura­ty­ny belgili. Sondyqtan ol Taıvanǵa qatysty Kırıbatıdiń ustanymyn ózgertip, Qytaıdy jaqtap shyǵa keldi. Al bıylǵy qańtarda Maamaý myrza Qytaı prezıdenti Sı Szınpınmen kez­desti. Buǵan deıin AQSh, Aýstra­lııanyń áriptesi sanalyp kelgen Kırıbatı osylaısha birte-birte Qytaıǵa bet bura bastady.

Ekinshiden, Beıjiń bıliginiń alystaǵy araldan elshilik ashýy Tynyq muhıtyndaǵy yqpalyn arttyrýǵa baǵyttalǵan qadam. Esterińizde bolsa, keıingi kezde Qytaı men eń úlken muhıttaǵy basty memleket Aýstralııa saıası turǵyda shekisýge sál qalǵan. Máselen, koronavırýs pandemııasy shartarapty sharlap, jer-jahannyń aıaǵyn bir etikke tyqqanda, Kanberra bıligi eń al­ǵash vırýstyń shyǵý tegi týra­ly sóz qozǵady. Sáýirde Aýst­ra­lııanyń syrtqy ister mı­nıstri Marıs Peın COVID-19-dyń qaıdan paıda bolǵanyn Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymynan bólek te zertteý qajettigin alǵa tartqan.

Onyń aldynda, 2018 jyly Aýstralııa Huawei kompanııasyna eldegi 5G qyzmetimen aına­lysý­ǵa ruq­sat bergen joq. Al 2016 jyly ulttyq qaýipsizdik máse­lesi­ne baılanysty qytaılyq eki kom­pa­nııanyń elektr energııasyn je­tkizý jumysyn júrgizýge ty­ıym saldy.

Jaqynda Kanberra bıligi Qytaıdyń Gonkongqa qatysty ustanymyn aıyptaǵan. Budan keıin jýngolar «jasyl qurlyq­tan» keletin birqatar taýarǵa sa­lyq­ty arttyryp jiberdi. Máse­len, Qytaı arpaǵa salynatyn tarıfti 80 paıyzǵa ósirdi. Son­daı-aq osy eldegi eń úlken tórt qa­saphanada soıylǵan etti kir­gizýge tyıym saldy. Buǵan qosa, «jasyl qurlyqtan» jetkiziletin kómirden bas tartýy múmkin ekenin aıtyp, ses kórsetti.

Aýstralııamen osylaı «aı­qasqan» Qytaıdyń Tynyq mu­hıty jospary mynadan da baı­qalady. 2006 jyly Beıjiń bıligi Tynyq muhıty araldaryna shamamen 424 mıllıon dollar ınvestısııa salatynyn málimdegen. Sodan beri bul soma artpasa, kemigen joq. Qazirgi tańda Qytaı Tynyq muhıty araldarynyń Aýstralııadan keıingi negizgi donoryna aınalǵan. Búginde «jasyl qurlyqtyń» josparlanǵan ınvestısııasy 5,87 mıllıard dol­lardy qurasa, Beıjińniń quıa­tyn qarjysy 5,7 mıllıard dol­larǵa jetip otyr. Bir aıta keter­­ligi, Aýstralııa Tynyq mu­hı­ty araldaryna artyǵymen ınvestısııa salyp, onyń kólemin 6,25 mıllıard dollarǵa deıin kóbeıtti. Al Qytaı ýáde etken aqshasyn tolyq berýge asyǵar emes. Qazirge deıin 1,21 mıl­lıard dollar ǵana qarjy quıǵan.

Qysqasy, Beıjiń bıligi alys­taǵy Kırıbatıden elshilik ashýy arqyly jer-jahannyń túk­pir-túkpirindegi yqpalyn art­tyrýǵyn jalǵastyra bermek. Koronavırýs pandemııasy Qytaı­dyń Tynyq muhıtyndaǵy josparyna kedergi keltirgen joq.