Qoǵam • 29 Maýsym, 2020

Ekpemen qamtamasyz etý múmkin be?

29 ret kórsetildi

Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵam­betov ótken aptadaǵy Úkimet otyrysynda ǵa­­lym­­darymyzdyń korona­vırýsqa qarsy 5 túr­­li vaksına ázirlep jatqanyn, osyǵan deı­in ek­pelerge jasalǵan synaqtardyń ázirge sátti bol­ǵanyn jáne otandyq vaksınany qyrkúıek aıynda adam­darǵa synap kórýdiń josparlanyp otyrǵanyn atap ótti.

Koronavırýsqa qarsy otandyq vaksınany ázir­leýmen aınalysyp jatqan Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýty janyndaǵy oqý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Haırýlla Abeýov vak­sınany daıyndap, óndi­ris­ke engizýge kem degende 1 jyl ketetinin málimdegen-di. Al vaksına ázirleýmen aınalysyp júrgen ǵalym, pro­fessor, Qazaq ulttyq agrar­lyq ýnıversıtetiniń jany­nan jaqynda qurylǵan Halyqaralyq vaksınologııa ortalyǵynyń (HVO) basshysy Qaısar Tabynov COVID-19-ǵa qarsy otandyq vaksınanyń 5 jylsyz da­ıyn bolmaıtynyn aıtady.  Ǵalymdar ekpeni ázirlep, tipti klınıkalyq synaqtan sátti ótkizip qoısa da, ony óndi­retin kásiporyn bizde joq. Mine, halyqty otandyq ek­pe­men qamtamasyz etýdi tejep turǵan eń negizgi kedergi – osy. Degenmen HVO búginde osynaý aýqymdy jumysty jedeldetpek. Qalaı?

Atalǵan ortalyq COVID-19  vaksınasyn jasaý maqsatynda álemdegi jetekshi bıotehno­lo­gııalyq Vaxine Pty Ltd (Adelaide, Australia) bıoteh­nologııalyq kompanııasymen ǵylymı ynty­maq­tastyq týraly kelisim jasast­y. Osylaısha ortalyq COVID-19 vaksınasyn jyldam ázirleýshi AQSh-taǵy Emergent Ventures Fast Grants, Djordjııa memlekettik ýnıversıtetiniń (Georgia State University) Oracle korpo­ra­sııa­­sy, Kanadadaǵy Novometrix Research Inc, Irlan­dııadaǵy APC Inc kompa­nııa­larynyń qataryna qosyldy.

Qazaq ulttyq agrarlyq ýnı­versıteti janyndaǵy Ha­lyq­aralyq vaksınologııa or­talyǵynyń jetek­shisi, professor Qaısar Tabynov «Bolashaq» halyq­aralyq baǵdarlamasymen Vaxine Pty Ltd-da oqyp, taǵy­lym­damadan ótken jáne qazir allergııalyq vaksına­ny ázirleýde kompa­nııamen birge jumys isteıdi.

«О́kinishke qaraı, Qazaq­standa klınıkalyq synaq satysyna jetken COVID-19 vaksınasy joq, bul damýdyń aldyńǵy deńgeıinde tur. Sondyqtan bizdiń qadam osy salada Vaxine-niń tá­ji­rıbesin qoldanýǵa zor múmkindik beredi. 2009 jyly Vaxine 3 aı ishinde «shoshqa tumaýy» vırýsyn anyqtap, adamdarǵa arnap vaksına ázirlegen álemdegi alǵashqy kompanııa boldy. Al 2019 jyly dúnıe júzinde birinshi bolyp jasandy ıntellekt kómegimen adıývant (adjuvant sózi latyn tilinen aýdarǵanda «kómekshi» degen maǵynany bildiredi, bul  – vaksınaǵa qajetti antıgenderge qarsy ımmýndyq reaksııany kú­sheıtetin zat nemese qosylys­tar) ázirledi. Vaxine sııaqty vaksı­na salasyndaǵy álemdik kósh­bas­shymen ynty­maq­tas­tyq ornatý – Qazaq­stan­daǵy jańa ortalyq úshin úlken mártebe», dedi Q.Tabynov.

Onyń aıtýynsha, Ulttyq agrarlyq ýnıver­sıtet álem­degi barlyq COVID-19 vak­sınasııa tehnologııalaryn zer­delep, sonyń ishindegi eń tıim­disin tańdap alypty. Bul – bakýlo­vı­rýstyq tehnologııa, munda vırýs syr­tyndaǵy shybyqtary (spaık proteın) nemese negizgi ımmýnıtet túzetin proteını jándikterdiń torshalarynda jasandy jolmen ósiriledi. Vaksınanyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda oǵan ósimdik qanty negizinde daıar­lanǵan AdvaxTM adıývanty qosy­lady. Eli­mizde qurylǵan ortalyq osy tehno­logııaǵa qol jetkizýdi kózdeıdi.

«Otandyq vaksına óndi­risiniń bolý-bolmaýy – úlken suraq. Menińshe, bul kelesi 5 jylda bola qoımas. О́ıtkeni ony bizde óndiretin zaýyt joq. Sondyqtan sheteldik kompanııalarmen seriktestik quryp, vaksına óndirisine qol jetkizip, halyqty tezirek ekpemen qamtamasyz etý kerek. Bizdiń aldymyzdaǵy basty maqsatymyzǵa qol jetkizetin eń  durys strategııa – osy. Álbette biz otandyq vaksınany ázirleý jumysyna atsalysýdy toqtatpaımyz», deıdi professor Q.Tabynov.

Iá, biz buǵan deıin COVID-19-ǵa qarsy otandyq vaksınanyń jaı-jap­sary jóninde jazǵanbyz. Son­daǵy eske sala ketetin jaıt, ózgeniń ónimin qymbat baǵaǵa da satyp ala almaımyz. Sebebi in­det qazirgi tańda búkil álem­ge tarap ketti. Sondyqtan ár el óz halqyn ekpemen múmkin­diginshe ózi qamtamasyz etýi tıis. Álbette qazirde kásip­oryndardyń qoınaýyna aınalyp bara jatqan Qytaı vaksınany eksporttaýǵa da shyǵarady. Biraq Uly­brıtanııadan, AQSh-tan jáne Qytaıdan alynǵan, ıaǵnı qazir klınıkalyq synaqtan ótkizilip jatqan COVID-19 vaksınalarynyń nátı­jeleri adamdarda jaǵymsyz reaksııalar deńgeıiniń jo­ǵary, keıbirinde tipti qat­ty mazasyzdyq týǵyzaty­nyn kórsetip otyr. Sol sebepti sheteldik seriktesterdiń kómegimen ázirlense de, óz ónimimiz barlyq jaǵynan (ekono­mıkalyq, bıologııalyq) tıimdi bol­maq. Osy jolda jaqynda jarııalan­ǵan QS reıtınginde 591-orynǵa turaq­tap, álemdegi úzdik ýnı­versıtetter­diń tizimine engen Qazaq ulttyq agrarlyq ýnı­ver­sıtetiniń mamandarynan qural­ǵan ortalyq eldiń úmitin aqtap, indet­tiń aldyn alýǵa atsalysady degen úmit bar.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qashyqtan oqyp, til úıren!

Bilim • Búgin, 21:30

Atyraý oblysynda kólik jarylyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 16:55

Aqtaýǵa reseıden 9 dáriger kómekke keldi

Koronavırýs • Búgin, 14:55

Álemdik ekonomıka úlken qaryzǵa batty

Ekonomıka • Búgin, 14:35

Atyraýda jazǵy dámhana órtendi

Aımaqtar • Búgin, 13:05

Atyraýda blok-posttar qoıylmaıtyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Qytaı elshiligi jalǵan aqparat taratqan

Koronavırýs • Búgin, 11:20

Araq aýrýdan aıyqtyrmaıdy

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar