Qazaqstan sapaly sýǵa zárý

Sý resýrstarynyń 46%-y syrttan keledi

Alaıda osy qarapaıym nusqaýlyqty oryndaýdyń ózi ońaı bolmaı tur. Nege de­seńiz, jumyr planetamyzda sý tapshylyǵyn 2,4 mlrd adam kórip otyr. Sapaly sýǵa zárý bolyp otyrǵan elderdiń álemdik reıtın­ginde Qazaqstan 68 memlekettiń arasynda 60-orynda turaqtaǵan. Sarapshylardyń bol­jamynsha, 2040 jylǵa qaraı elimizde sýdy tutyný deńgeıi 56%-ǵa ósip, sý resýrs­tarynyń tapshylyǵy jylyna 12 tek­she shaqyrymdy quraýy múmkin.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­liginiń málimetine sáıkes, Qazaqstan­daǵy sý resýrstarynyń kólemi 101 tekshe shaqyrymdy quraıdy. Onyń 54%-y elimizdiń ishinde qalyptassa, qalǵan 46%-y shekaralas elderden keledi. Jer astyndaǵy sý qorynyń kólemi jylyna – 15,5 tekshe shaqyrym. Arnaıy barlaýdyń nátıjesinde sý qorynyń 3,5 myńnan astam kózderi anyqtaldy.

Dese de salaǵa jaýapty mınıstr sý sharýa­shy­lyǵy baǵytynda túıtkildi problema­lardyń bar ekenin jasyrǵan joq. Birinshi kezekte bul ózen aǵyn­dary­­nyń baıaýlyǵy men tutyný deńgeıi­niń ósýi saldarynan orta jáne uzaq mer­zimdi kezeńde halyqty sýmen qamtý­daǵy boljamnyń tómendeýine baıla­nysty. Ekinshiden, arnalardyń jáne ırrı­gasııalyq júıelerdiń kúrt tozýy sýdy tasymaldaýdaǵy shyǵyndardyń kóbeıýine sebep. Naqty aıtqanda, aýyl sharýa­shy­ly­ǵynda shyǵyn kólemi 50%-ǵa jetken.

«Bul oraıda 2030 jyly qosymsha jer ústi sý resýrstaryn ulǵaıtý esebinen 100 shaqyrym deńgeıinde sý balansyn saqtaý, sýarmaly jerlerdi 1,4 mln gektardan 3 mln gek­tarǵa deıin ulǵaıtý úshin jańa ırrı­gasııalyq júıelerdi salý, sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jańǵyrtý jáne qaıta jańartý, sý salasyn sıfrlandyrý, sýdy únemdeý jáne taǵy basqa mindetter aldy­myzda tur.

2019 jyly 66 myń gektar alqapta sý sharýashylyǵy ınfraqurylymy qalpyna keltirildi. Elimizdiń 5 óńirinde (Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystary) sýarmaly jerlerdiń shamamen jarty mln gektarynyń (492 myń ga) sýmen qamtylýyn arttyryp, qalpyna keltirý maqsatynda tıisti jobalar iske asyrylyp jatyr. Qarjylandyrýdyń jalpy somasy – 274 mlrd teńge. 

Tutastaı alǵanda, 3 jyl ishinde biz 6,7 myń shaqyrymnan astam arnalardyń, 4 sý qoımasynyń, 4 sý torabynyń, 239 tik dre­naj uńǵymasynyń jáne 23 myń ózge de sý sharýashylyǵy qurylystaryn qaıta jańǵyr­tatyn bolamyz», dedi M.Myr­zaǵalıev.

Aldaǵy eki jylda jalpy uzyndyǵy 1,2 myń shaqyrym bolatyn 6 jobanyń qu­ry­lysy (Qaskeleń, Eskýlıno, Jıdeli, Talap, Presnov 1, Presnov 2 toptyq sý qu­byry­nyń qurylysy) aıaqtalady dep kútilýde. Osy arqyly 250 myń adam sapaly sýmen jab­dyqtaý júıesine qosylmaq.

Sardobanyń qurylysy Qazaqstanmen kelisilmegen

Búginde Ortalyq Azııadaǵy sý resýrs­tary­nyń basym bóligi sharýashylyq maqsatta paıdalanylyp kele jatqany jasyryn emes. Aımaqtaǵy sý tapshyly­ǵy­nyń sezilýine de osy faktor birden-bir sebep deıdi ekologtar. Ásirese munyń saldary jazǵy maýsymda anyq baıqa­lady. Atap aıtqanda, ózenderdiń aǵysy bá­seń­dep, sýdyń sapasy nasharlap qana qoımaı, ekologııalyq konıýnktýra shat­qaıaq­taǵan sátter az bolmady. Oǵan bıyl kór­shiles О́zbekstanda oryn alǵan jaǵdaı dálel.

«Sardoba sý qoımasyndaǵy apat eki memlekettiń ekonomıkalaryna jáne sol aımaqtaǵy halyqtyń turmys-tirshiligine teris áser etkeni daýsyz. Apat ornyna ózim de baryp qaıtqan edim. Sol kezde qaramaǵymyzdaǵy barlyq tehnıkany Túrkistan jáne Jambyl oblystaryndaǵy sý arnalaryn jóndeýge jumyldyrǵan bo­la­tynbyz. Mamyr aıynda ózbekstandyq árip­testerimizben kezdesip, aldaǵy ýaqyt­ta mundaı jaǵdaılardyń qaıtalanbaýy úshin birqatar máseleni talqyladyq. Endi ózbekstandyq tarap Sardoba sý qoı­masyna qatysty máselelerdi birle­sip she­shim qabyldaýǵa kelisimin berdi. Ekin­shiden, qazaqstandyq jáne halyq­aralyq sarapshylardy tartý arqyly teh­nıkalyq aýdıtti júrgizýge baıla­nysty ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. О́ki­nish­ke qaraı, Sardobanyń qurylysy Qazaq­stannyń Úkimetimen kelisilmegenin aıta ketý kerek», dep naqtylady Ekologııa, geo­logııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri.

Kórshiles elde bolǵan jaǵdaı aı­maq­taǵy memleketterdiń sý resýrstary máse­lesinde derbes saıasatty ustanatynyn ańǵar­­tady. Álbette ár el ulttyq múdde­ni bi­rinshi kezekke qoıatyny shúbá­siz, áıtse de transshekaralyq basseın­der­ge kel­gende ıntegrasııalyq baılanys­tardyń mańyzdylyǵyn joqqa shyǵarýǵa bol­maıdy.

Toqtaǵuldyń sýy azaıyp barady

Qyrǵyzstannyń úkimeti sý resýrs­tary­nyń kezekti tapshylyǵyna ushyraǵanyn moıyndady. Taıaý jyldarda bul eldiń ózenderinde sýdyń deńgeıi tómendep, respýblıkalyq sý qoımalarynyń, birinshi kezekte Toqtaǵul sý qoımasyn toltyrý jyldamdyǵy báseńdeı túsedi. Bul elektr energııasyn óndirýdi azaıtýǵa jáne ony tutynýda yqtımal shekteýlerge ákeledi.

Baýyrlas elde elektr energııasynyń tapshylyǵy 90-jyldardyń basynan beri sezilip keledi. 2009 jyly Biryńǵaı ortaazııalyq energetıkalyq júıeden О́zbekstan shyqqannan soń bul tapshylyq jyl saıyn shamamen 4%-ǵa ósýde.

Búginde Túrikmenstan men О́zbekstan jan basyna shaqqanda sý tapshylyǵyn sezinip otyrǵan elderdiń alǵashqy ondy­ǵyna kiredi. BUU-nyń baǵalaýynsha, ǵa­syr­dyń ortasyna qaraı Ortalyq Azııada sý resýrstarynyń kúrt jetispeýshiligi baı­qalýy múmkin.

Qalyptasqan ahýaldy eskerip otyrǵan qyrǵyz úkimeti elektr energııasyn ım­port­taýǵa baılanysty Qazaqstan, Túrik­menstan jáne Tájikstanmen kelissózderge kiristi.

2021 jyldyń sáýirine deıin Qyrǵyz­stanǵa 1 mlrd kVt-saǵat elektr energııasyn ım­porttaý qajet. Bul týraly Ulttyq ener­goholdıngtiń tóraǵasy Aıtmamat Nazarov málimdedi. Onyń aıtýynsha, qazir Qa­zaq­stannan 500 mln kVt-saǵat elektr qýatyn jetkizý týraly kelisimge qol jetki­zildi.

P.S. 2010 jyly BUU-nyń Bas Assambleıasy adamnyń sapaly sý men sanıtarlyq qaýipsizdikke tolyq haqysy bar ekenin moıyndaǵan-dy. Alaıda Azııadaǵy 49 memlekettiń 30-ǵa jýyǵy áli kúnge deıin aýyz sýdan tarshylyq kórip keledi.