Qoǵam • 30 Maýsym, 2020

Aýyldan aǵaıyn kóshpesin desek...

911 ret kórsetildi

«Qymbatty otandastar! Sizderdiń nazarlaryńyzǵa Reseı Federasııasyna shetelderden óz erikterińizben qonys aýdarǵanda demeı­­tin memlekettik baǵdar­la­ma jaıynda tolyq aqparat­ty usynamyz» degen habarlamany ınternetten kórdim. Ári qaraı jyljyta otyra naqty málimetke jolyqtym. Onda «Eger siz Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Qostanaı oblystary­nyń turǵyny bolsańyz, Nur-Sultan qalasynda ornalasqan Reseı Federa­sııasy Elshiliginiń Konsýl­dyq bólimindegi ýaqytsha topqa habarlasýǵa bolady» delinipti.

Kórshi memlekettiń mıgra­sııalyq saıasatyna qatysty qujat kólemdi eken. Onda shetel azamattary bolǵanymen, orys mádenıeti aıasynda tárbıelengen, óz tilinde sóıleıtin otandastarymyz kóship kelse, ortaǵa kirigip ketýinde kóp qıyndyq týmaıdy, osy turǵyda memlekettik baǵdarlamanyń qa­byl­danýy Reseıdiń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damýyna oń yq­palyn tıgizedi degen sıpatta jazylǵan. Al alǵa qaraı óristeýdi qazirgi demografııalyq ahýalǵa ózgeris engizbeı júrgizý qıyn. Reseı úshin strategııalyq mańyzy bar aımaqtarda halyqtyń azaıýy, onyń ishinde eńbekke jaramdy jastaǵy adamdardyń basqa jaqqa qonys aýdarýy damý jolyna qolbaılaý bolýda, sol sebepten ol kemistikti kóship kelgendermen toltyrý kózdelipti.

2025 jylǵa deıin júrgiziletin osy baǵdarlamaǵa soltústiktegi kórshimizdiń 8 federaldy aıma­ǵyn­daǵy 61 sýbektiniń naqty yqy­lasty ekeni, buǵan qosa Bash­qurtstan, Saha, Tatarstan qaty­satynyn da bildik. Qujatta mem­le­ket tarapynan eldiń qaryshtap damýyna úles qosa alatyn áleýeti mol, ǵylymı jáne tehnologııalyq problemalardy sheshýmen aınalysatyn ǵalymdar men bilimge qushtar talantty jastarǵa, stýdentterge qoldaý kórsetiletini aıtylypty. Buǵan qosa baǵdarlamada adamdardy tek jumysqa ornalas­tyrý ǵana emes, kásibı bilim berý, jeke kásibin ashýǵa kómektesý, ekonomıkanyń túrli salalarynda ınvestısııalaý, aýlasynda mal ósirýshilerdiń nıetin qoldaý syndy naqty baǵyttar qamtylyp, kóship kelgenderdiń jeńildetilgen túrde tez arada Reseı azamattyǵyn ıeletini de jazylǵan.

Qosh, sonymen tintýirge damyl bermeı ári qaraı ózge elderde syrttan kelýshilerge qandaı jaǵdaı qarastyrylǵanyn izdeýge kóshkenbiz.

Fransııa, Shan-dıý-Býl. Nor­mandııadaǵy osy shaǵyn kommýnadan jastar basqa jaqqa ketip, sońynda 380 adam ǵana qalady. Amaly quryp, qaıtkende kommýnany saqtap qalýǵa bolady dep basy qatqan mer Patrık Madlen 900-den 1000 sharshy metr aralaǵyndaǵy jerdiń árbir shar­shy metrin 1 eýro kóle­minde satylymǵa shyǵarady. Habar­lamaǵa qyzyqqan 300-den asa otbasy jer satyp alyp, qonystanady. Shan-dıý-Býl keregesiniń keńeı­genin kórgen kórshi Konflan-sıýr-Annıı kommýnasy da dál osy­laı jasaıdy. Olarda da jańa jer ıelenýshiler shyǵyp, egesiz, jatyrqap jatqan jerlerge jan bitedi. Shart bireý ǵana – bir jyl kóleminde úı turǵyzyp, osy jer­diń turǵylyqty adamyna aınalasyz.

Japonııa, Mısıma aýyly. Kagosı­mada ornalasqan aýylǵa kelip qonys­­tanýshyǵa birden 4530 AQSh dollary beriledi eken. Onyń syrtynda jol shyǵy­ny retinde 900 dollar, jalǵyz­bas­ty­lar úshin aı saıynǵy járdem­aqy 760 dollar, otbasy barǵa 896 dol­lar, ár balaǵa 90 dollar men me­dı­sınalyq kómek pen bala týýǵa qar­jylaı járdem taǵa­ıyn­dalǵan. Árbir jańa qonys­taný­shyǵa tegin bir sıyr bóli­nip, al ony almasa 4530 dollar tó­le­nedi. Tek aýyldyń jańa turǵy­nynyń jasy 55-ten aspaýy, eń­bek­súı­gish jáne otbasylyq qundy­lyq­tar­dy baǵa­laıtyn jan bolýy shart. Sondaı-aq jalǵyzbasty bol­sa úılenip, úı bolýyna da kómek kórsetetin arnaıy joba qaras­tyrylǵan.

Italııa, Bormıda aýyly. Savo­nanyń Lıgýrııa taýly aı­ma­ǵynan oryn tepken sulý tabıǵatty Bormıdanyń turǵyny bolamyn deýshige aýyl meri 2000 eýrony bir rettik tólem retinde beri­­letinin jáne jeńildetilgen baǵa­men aptasyna 12-15 eýrolyq bas­panamen qamtıtynyn aıtady. Al aýyldyń aınalasynda 20 sha­qy­rym men 100 shaqyrym aıasyn­da ataqty Portofıno, Varı­got­tı jaǵalaýlary – týrıs­ter aǵy­lyp jatatyn óńir. Oǵan qosa Lı­gýrııada qoldan jasalǵan terrasalary­men áıgili Ulttyq «Chınkve-Terre» saıabaǵy qonystanýshy úshin taptyrmas olja ekeni aıtylypty.

Germanııa, Ottenshteın. Tómen­gi Saksonııadaǵy bul qaýym­das­tyqta 1000 adam qonys tepken. Jastar qalaǵa bet buryp, jer­gilikti mekteptiń jabylyp qalýyna qaýip tóngende býrgomıstr árqaısysy 10 myń eýro tura­tyn jer telimderin balalary bar jas otbasylarǵa tegin berýge sheshim shyǵarypty. Talap – jas otbasy Ottenshteınde 3 jyl ishin­de úı turǵyzyp, balalaryn mektepte oqytýy tıis.

Qarap otyrsaq, aýyldar bos qalyp, oǵan adamdar tartý úrdisi AQSh, Jańa Zelandııa, Kana­da syndy elderde de bar eken. Osy­­laısha aýyldar men turǵyny azaı­­ǵan shaǵyn qalalarǵa jappaı qonystandyrý saıasaty jemisin de bere bastapty. Mal maldanyp, jan jandanyp, jańa qonysqa sińip, biri jer emip, endi biri mal baǵyp, qońdanyp, jondanyp, óz­derin de, barǵan jerlerin de ju­tyn­dyryp jiberipti.

Bizdiń elge bul problemalar shet pe? Ońtústikte tyǵyz qonys­tanǵan halyq malyn qaıda jaıatynyn bilmeı bastary qatady. Áleýmettik jeli qoldanýshylary bul problemany ózderiniń mysalynda aıtatynyn talaı kez­destir­dik. Al soltústiktegi quı­qaly, sýly-nýly, egin ekseń egin jaıqalar, mal baqsań ishinen aqtarylyp maı túser, eti men sútiniń dámi tańdaıyńdy julyp túsirer qanshama aýyldarda buryn­ǵy jurttyń qatary sırep, jutań tartqan. Aıyby, qysy uzaqtaý demeseń, naǵyz mal us­taıtyn jerler. Jýyrda týys­qan aǵaıym aýylǵa baryp qaıt­ty. «Shóp qalyń, attyń saýyry­nan keledi, mal semiz, aǵyp jat­qan qymyz, sút, ár kúni bir marqadan buqpa jep, aýyl tur­ǵyn­darynyń maldylyǵyna ra­zy boldym. Aldynyń otar-otar qo­ıy, júz­degen jylqysy men elý-alpystan sıyry bar. Biraq aýylda adam az, maldylar qalyp, jastar jaǵy qala jaǵalap ketken. Endi aýyldastar jıylyp, bizge oń­tústikten kópbalaly otba­sy­lar kóship kelse, tipti Úkimet bere­tini­nen tys, qazaqylyq jolmen úı basy toqty-torym, tana-baspaq erýlikke bergendeı baılap, aldaryna mal salyp berer edik, áıtpese aýylda mektep jabylyp qalsa, bizdiń de kóshýimizge týra keledi dep qamyǵyp otyr», dedi.

Et-sút ónimderin qalaǵa aparyp satamyz, al júnge obal-aq. Terini buryn jıystyryp alyp ketýshiler bolatyn. Qazir olar da joq. Qashanǵy shulyq-qolǵap toqısyń, artylǵan júndi kómip nemese órtep jiberemiz, depti aýyl­­dastar. Bul bir ǵana aýylǵa tán pro­blema emes. Soltús­tikte jat­qan kórshilerimiz óz qandas­taryn shaqyryp alyp jatqan Qos­tanaı, Soltústik Qazaqstan, Pavlo­dar, Aqmola, Qaraǵandy oblys­taryna tanys jaǵdaı desek esh qate aıtpaspyz.

Alaıda elimizde jumaqqa ber­gisiz de aýyldar bar eken. Onyń biri – Aqmola oblysyndaǵy Rodı­na aýyly bolsa, endi biri – Qyzylorda oblysyndaǵy Naǵı Ilııasov atyndaǵy aýyl.  You Tube jelisinen Naǵı Ilııasov aýyly jaıly beınematerıaldy kórseńiz, aýyl emes, qala kóshelerinde júr­gendeısiz. Aýyldy kótergen Qazaq­stannyń Eńbek Eri Abzal Era­lıev. «Shynynda keremet, ótken jyly Qyzylorda oblysyna issapar barysynda baryp kórdik, týǵan jer perzentiniń óz kəsibi arqyly aýyldyń əleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna úlken mən bergeni kórinip tur. Sýretke túsirip alyp kelgenmin, naǵyz úlgi alarlyq jaǵdaı. Qanshama adam sol sharýashylyqta ju­mys istep otyr. Eralıevterdeı aýylyna qarajatyn quıatyn azamat ər aýylda bolsa, keremet bolar edi. Ár kásipker týǵan jerin dál solaı súıip, dál solaı gúl­dendirýge baryn salsa, eń al­dyńǵy eldiń qataryna qosylar edik. Halyqqa jaǵdaı jasap, árqaısysyna jumys taýyp berip qoıǵan. Qıynshylyq týsa, aldaǵy aılyqtarynyń esebinen qarjy da alady. Aýyldyń ınfraqurylymy tańdaı qaǵarlyqtaı. Bul – Qazaq­stan úshin úlgi bolarlyq jaǵ­daı», deıdi saýalyma jaýap ber­gen Lázzat Zeınekına, Ádemaý Tolys­baeva, Raıhan Esirkepova syndy jeli qoldanýshylary.

Shynynda, aýyl keremet, kóz­diń jaýyn alar gúlzarlar, aspan­­ǵa sýy atqylaǵan haýyzdar, sýper­­marketi men stadıony, meı­ram­­hanasy men medısınalyq qyzmet kór­setý oryndary – bar­lyǵy oılas­­­tyrylaǵan aýyl­dyń eń bas­ty jetistigi osynda turatyn adamdar psı­­ho­logııasynyń ózgerýi der edim. Tap-taza aýyl, aınala ja­myl­ǵan kók jasyl jelek, ár úıdiń aýla­sy­nyń tazalyǵy sony aı­ǵaq­taı­dy. Janashyrlyqqa isker­lik qo­sylsa, qarajaty bar bir tul­­ǵ­a­nyń ózi aýyldy gúldendire ala­­dy. Qoldan kelmeıtin dúnıe emes, adam­nyń jasaǵanyn adam ja­­saı alady. Tek qalaýyn tabýmen bir­­ge úlken janashyrlyq kerek. Ony alys-jaqyn elderdegi joǵa­ry­da keltirilgen mysaldar da dáleldeıdi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazir tek ómir men ólim bar - Bas sanıtar

Koronavırýs • Búgin, 19:10

Koronavırýs indeti 3 kezeńnen turady

Koronavırýs • Búgin, 17:35

О́z tanysyn tonap ketken ury ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 14:30

Ustazdardan zańsyz aqsha jınalmaý kerek

Aımaqtar • Búgin, 12:32

Muhtar Shahanov aýyryp jatyr

Qazaqstan • Búgin, 11:56

Gongkongta mektepter qaıta jabylady

Álem • Búgin, 11:10

Aqsaılyq aýrýhana úsh kólikti boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:00

QHL ańyzdarynyń qatarynda

Hokkeı • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar