Bilim • 01 Shilde, 2020

UBT-2020: Talapty buzǵan talapkerdiń taǵdyry

1785 ret kórsetildi

Kúni keshe bir tanysymyz habarlasyp kómek surady. Bilim-ǵylym taqyrybyn jazyp júrgen jýrnalıst retinde UBT-nyń suraqtaryna syrtta otyryp jaýap beretin mamandardy biledi, taýyp bere alady dep oılapty. Talapkerdiń mundaı joldy nelikten tańdaǵanyn, ashyq, ádil túrde test tapsyrýyna ne kedergi keltirip turǵanyn suraǵanymyzda, senimsizdigin syltaý etti. Osyndaı orynsyz táýekelge barǵan talaı talapker granttan qaǵyldy. Testileý tártibi jyl saıyn qatańdatylsa da, jetildirilse de talapker nege talapty buzady?

Kim múddeli?

«Talapkerdiń talapty buzýyna kim kináli?» degen suraq­qa jaýap bermes buryn osyǵan kimniń múddeli ekenin anyqtap alaıyq. Sebebi bul – máseleniń mánisin ashý da asa mańyzdy. Joǵarydaǵy oqıǵada aldymen ata-ana balasynyń talapty, ıaǵnı UBT tapsyrý tártibin buzýyna múddeli bolyp tur. Mundaı jaıt kem degende ár úshinshi talapkerdiń ata-anasynda kezdesetin shyǵar. Sonda ata-ana balasyn «tártipsizdikke» tárbıelep otyr ma? Balany jónge salý eń birinshi ata-ananyń mindeti emes pe edi?! Biraq bizdi aıaqtan shalatyny – «jurttyń bári solaı isteıdi ǵoı» degen jalań sóz. Áıtpese bizge habarlasqan tanysymyz sekildi: «О́ziń bilesiń ǵoı. Alyp shyǵý kerek», dep jattandy jaýap bermes edi.

Ekinshiden, UBT talabyn buzýǵa «tártipsiz» talapkerdiń ózi múddeli bolyp otyr. Eger bulaı bolmasa, tanysy­myzdy talapker toqtatar edi. Osylaı deýimizge ata-ananyń: «Bul – ekeýimizdiń ortaq sheshimimiz», degen sózi sebep boldy. Árbir talapker óz ómiri men erteń­gi bolashaǵy úshin ózi sheshim qabyldaýy  jáne árbir zańsyz ári tár­tip­siz áreketi­ne ata-anasy emes, óz basy­men jaýap beretinin sanasynan shyǵar­maýy tıis. Bolmasa Qaraǵandy qala­syndaǵy №86 mektepti bitirgen Ádilet Aryqbaevtaı anasyn alańdatyp, sar­sań­ǵa salady. Onyń anasy testileýge kirer kezde postydaǵy mamandardyń esker­týi­men óz erkinshe shpargalkalar men uıaly telefondy qaltasynan shyǵaryp, sodan soń toltyrylǵan aktige qol qoıǵan 17 jastaǵy balasyna arasha surap Bilim jáne ǵylym mınıstrine hat jazdy.

 «Bala 17 jasta. Ol kámelettik jasqa jetpegen. Komıssııa mundaı mańyzdy, balanyń taǵdyryn sheshetin qujatqa ata-anasynyń jáne psıhologtiń qaty­sýynsyz qol qoıdyrýǵa quqyǵy joq. Bul – balanyń quqyǵyn buzý», deıdi ata-ana. Sonda bala talap pen tártipti buzyp turǵan joq pa? Ata-anasy «Ol tyıym salynǵan zattardy testileýde paıdalanǵan joq» degen ýáj aıtady. Dese de talapker UBT talabyn buzýǵa talpynbasa, múddeli bolmasa, bile tura qaltasyna tyıym salynǵan zattardy salyp barmasa, osynyń biri de bolmas edi ǵoı...

Úshinshiden, UBT talabynyń buzy­lýyna testileý tártibiniń nemese sony be­kitken taraptyń ózi múddeli me degen oıǵa kelesiz. Múddeli bolmaǵan kún­niń ózinde talapkerdi talap buzýǵa ıter­me­leıtindeı kórinedi. Nege dersiz... Mysaly, UBT-nyń alǵashqy úsh kúninde-aq 676 oqýshy testileýden shettetildi. Shettetilgenderdiń sany testileý aıaqtal­ǵansha óse túsetini anyq. Osy jerde bir nárseni jete túsinip alý kerek. Testileý­den shettetilgen talap­kerler tek negizgi, osy maýsymda ót­kizilip jatqan UBT-ny tapsyrý múm­kindiginen aıyrylady. Maýsymdaǵy UBT-nyń negizgi bolatyny sol – onyń nátıjesimen talapker memlekettik bilim berý grantyna úmitker bola alady. Al qalǵan ýaqytta ótkiziletin testileýlerde (maýsymdaǵy negizgi UBT-dan bólek bir jyl ishinde 3 ret testileý ótkiziledi) shekti ball jınaǵan talapker elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń aqyly bólimine túsýi múmkin. Mundaı múmkindik álbette talapkerler arasyndaǵy sýısıdti joıý maqsatynda qolǵa alyndy. Alaıda osy jaǵdaı, anyǵyn aıtqanda qanshama ýaqyt boıy eskertilip, qulaqqa quıylsa da zańsyz áreketterge barǵandardy bir jylǵa JOO-ǵa túsýden shektemeý tártibi de talapkerdi talap buzýǵa ıtermelep turǵandaı. О́ıtkeni balanyń oıyn­da «Barlyq múmkindikti, jan-jaqty «járdemdi», túrli kómektesetin qural­dardy paıdalanyp test tapsyryp shyǵa­ıyn. Qalaıda joǵary ball jınap grant utaıyn. Bolmasa báribir bir ýnıversıtetke túsemin ǵoı» degen senimdilik pen óziniń uǵymyndaǵy eń tıimdi nusqa turady. Al bir jyl boıy test tapsyrý múmkindiginen aıyrylatynyn bilse, talap pen tártipti buzýdan tartynýy kádik. Biraq bári de múddege kelip tireledi.

Talapkerdiń testileý talabyn buzýy­na kimderdiń múddeli ekenin anyq­tap aldyq. Onyń zardabyna kimderdiń kináli ekenin múddeli taraptar moıyndaı jatar. Alaıda 15 jyldaı ýaqyttan beri uıymdastyrylyp kele jatsa da nege «UBT-nyń jyry» bitpeıdi, tártip buzý tirkelmeı ótpeıdi? Tolyq, júıeli, osyǵan deıingi qatelikter eskerilgen UBT-nyń balamasy ázirlenbeıinshe, testileýdiń ótkizile beretini belgili. Solaı bolǵany durys ta. Ázirge UBT-nyń shyn máninde ádil ótip, talapkerlerdiń talapty buzbaı tapsyrýy úshin ne istemek kerek?

 

Talaptan talap týady

Jalpy, elimizde muǵalimderdiń alys­ta otyryp oqýshysynyń testileýdegi suraqtaryna jaýap beretin «ádeti» bar. Osyndaı faktiler kezinde kezdesti de. Al sol pedagogter qandaı da bir jaýapkershilikke tartyldy ma? Olar zańdy, tártipti, talapty buzyp qana qoımaı, sondaı yńǵaısyz áreketke oqýshysyn da úıretip, májbúrlep tur ǵoı. Sondyqtan shákirtin talapty buzýǵa baǵyttaǵan, ózi de zańsyz áreketke barǵan bilim berý qyzmetkerleri jaýapqa tartylýy tıis. Bul usynysty sol salanyń bilikti mamandary aıtyp otyr. Belgili muǵalim Aıatjan Ahmetjanuly: «Arly ustaz balaǵa shpargalka men telefon paıdalanýdy úıretpeıdi. Tipti ustaz degen aty bar adam úıretpeıdi. О́kinishke qaraı, UBT-da paıdalanatyn telefonyn kredıtke alyp berýge ata-anany úgitteıtin, sondaı-aq shamasy kelmegen suraqtarǵa túrli chattardan nan suraǵan tilenshideı jaýap surap shyqqan oqýshysynyń nátı­jesine maqtanatyn muǵalimniń mektepte júrýiniń ózi – qylmys», deıdi. Al qylmys árdaıym jazalanýy kerek. Osy oıdy qoldaǵan elordadaǵy Álıhan Bókeıhan atyndaǵy №76 mektep-lıseıiniń dırektory Safýra Tólektegi de: «Telefondy ońdy-soldy qoldanǵan oqýshynyń jaýabyn joıý azdyq etedi, oǵan syrtta jaýap bergenderdi, sonyń ishinde soraqylyqqa barǵan muǵalimderdi de jaýapqa tartyp, olardyń aty-jónin jarııalap, pedagogıkadan qýylýy tıis. Komıssııa múshelerin de jazalaý kerek», deıdi.

Iá, komıssııa degennen shyǵady. Buǵan deıin UBT-da komıssııa múshesi bolǵan muǵalim Saıa Týleýova Jergilikti mem­lekettik komıssııa músheleriniń kedergi keltiretinin, tipti talapkerlerge shpargalka tasyǵanyn aıtady. Al bıylǵy tes­tileýdi baqylaǵan belsendi muǵalim Aıman Saǵıdýlla testileýde paıdalanýǵa tyıym salynǵan zattardy, quraldardy tasý áreketiniń bolmaǵanyn jetkizdi. «Bas­qa jerlerde oryn alǵan shyǵar. Men komıssııa bolǵan 4 kúnde mundaı másele bolmady. Barlyq oqýshyny monıtordan baqylap otyrdyq», deıdi. Degenmen UBT-ny uıymdastyrýǵa jumyldyrylǵan jandardyń kúmándi áreketteri baıqalǵan. «Jergilikti memlekettik komıssııa múshe­leriniń biri bir oqýshyny tekserdi. Temiriz­­degish esikten shıqyldap ótse de partııa ókiliniń qolynan shıqyldamaı ótti. Men birdeńe bar ekenin, durystap tekserýin qaıta-qaıta suradym. Sodan ózimniń tekserýimdi talap etti. Al meniń balaǵa qol tıgizýge quqym joq. Aqyry sol bala testileýge kirdi. Bul týraly Ulttyq testileý ortalyǵynyń basshysy Dıdar Smaǵulovqa jazdym», deıdi A.Saǵıdýlla. UBT-ny baqylaǵan muǵalimniń aıtýynsha, álgi talapker D.Smaǵulov habardar bolǵannan keıin baqylaýǵa alynyp, aýdıtorııaǵa telefonmen kirgeni anyqtaldy. Bul ýaqytta pedagogtiń monıtordan qaraýǵa ruqsaty bolmaǵan. «Testilenýshi telefonyn aıaq kıimine jasyrypty. Alǵash teksergende sol jerden belgi bolǵanyn baıqap edim. Kireberistegi jigit dəl telefon turǵan tusqa temirizdegishti qaıta jaqyndatpaı qoıdy. Bul memlekettik komıssııanyń balalardy qandaı jaǵdaıda da testileýge kirgizýge múddeli ekenin kórsetti», deıdi belsendi muǵalim.

UBT-ny uıymdastyrýǵa jumyldy­ryl­ǵan komıssııa múshelerin irikteý týraly pikirtalas pen túrli synı pikirler birazdan beri aıtylyp keledi. Oǵan naqty faktiler de qosa keltirilip júr. Osyǵan oraı UBT-da óz jumysyn durys atqarmaǵan assıstent nemese komıssııa múshesin jumystan birjolata bosatý engizildi. Qazir UBT-ny uıymdastyrý jumysynan shettetilgender bar ári olardyń qatary kóbeıip keledi. Bul týraly Ulttyq testileý ortalyǵynyń dırektory Dıdar Smaǵulov: «Biz de dál sizder sııaqty ádildikti qalaımyz. Jáne 70 baldy jınaı almaı júrgen oqýshynyń UBT-da kenetten 130 baldan joǵary al­ǵa­ny bizge de ókinishti. Osy syndy jaıttar jeke-jeke qarastyrylady. Ǵa­lam­torda jarııalanǵan árbir kitapsha qaıtalanbas jáne onyń óz ıesi bar. Biz ádil tapsyrmaǵan testilenýshiniń árqaısysyn anyqtap, nátıjelerin osy jyldyń 25 tamyzyna deıin joıamyz. Tipti osyndaı uıymdastyrý isine aralasyp júrgen bizdiń de qyzmetkerlerdi jaýapqa tartamyz. 25-ten asa adam memlekettik komıssııa quramynan shyǵaryldy, qazir ondaǵan qyzmettik tergeýler júrgizilýde», dep málimdedi.

Osy ýaqytqa deıin testileýdiń ádil ótpeýine jáne talapkerlerdiń talapty buzýyna qulqynnyń qamyn oılaǵan keıbir komıssııa músheleri de múddeli. Maqala basynda múddelilerdi anyqtap alýdyń maqsaty – osy bir kedergini aıqyndaý bolatyn. Mine, barlyq prob­le­manyń negizgi túıini, túp-tamyry jem­qorlyqta jatyr. Jemqorlyq joıylmaı, UBT sekildi kez kelgen isti 100 paıyz ashyq ta ádil uıymdastyrý múmkin emes.

Al jemqorlyqty joıý – bir jaǵynan jańa býynnyń qolynda. О́ıtkeni olar qalasa, úlkenderdiń úgitteýine de moıyn burmaı, ádildikti tańdaı alady. Sońǵy senim solarda ǵana.

 

Sońǵy jańalyqtar

Tutynýshylyq nesıe naryǵy toqtap qaldy

Ekonomıka • Búgin, 13:30

Abaıdy tanytqan abyz tulǵa

Qazaqstan • Búgin, 12:47

El júregi – elorda

Aımaqtar • Búgin, 11:53

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar