Sarǵaıǵan sýretterde saǵynysh bar

Birde qala ortalyǵyndaǵy kópqabatty úıdiń biriniń mańynan ótip bara jatyp, eski qaldyqtardy tastaıtyn konteınerdiń mańynan jerde shashylyp jatqan bir býma qaǵaz kózge shalyndy. Sar­ǵaıǵan qaǵazdar arasynda tom-tom kitaptar da bar. Olardyń arasynda eski fotoalbomnyń ashylǵan paraqtary da shashylyp jatyr. Qońyr kúzdiń yzǵarly jeli qaǵazdardy beı-bereketsiz kóterip, jan-jaqqa ushyryp alyp ketýde. Menen kómek suraǵandaı eki-úsh fotosýret mezgil-mezgil ishin tartyp soǵyp turǵan jeldiń qaýqaryna shydamaı aldyma jalp-jalp etip kelip qonyp, aıaǵyma oraldy. Sýrettiń birinde qolyna dombyra ustaǵan, murty qııaqtaı, basyna qazaqı bórik kıgen kelbetti qart kisi beınelengen. Ekinshisinde kımeshek kıgen qart áje baýyryna sábıdi, sirá, nemeresi bolý kerek, qysa ustap tur. Úshinshisinde  áskerı forma kıgen, keýdesine ordender men medaldar tizil­gen kisi. Basqa ondaǵan sýret sarǵaıǵan japyraqtarmen ja­rysyp, qana­tyna oq tıgen qarǵalardaı údere soqqan jelge qalbań-qalbań etip beı-bereket ushyp barady. Olardyń qaıda baryp «pana» tabatyny belgisiz. Sol bir yń­ǵaısyz, júrekke salmaq salatyn kórinis kópke deıin kóz aldymnan kólbeńdep ketpeı qoıdy. Álgi fotosýretter kimderdiki boldy eken? Olardy kereksiz sanap, kim qoqysqa laqtyryp tastady?

Rasynda da, qazir úıine ata-ájeleri sonaý erterekte tir­nek­tep jınaǵan sandaǵan tom-tom kitap kópshilik jastardy eshbir qyzyqtyrmaıdy. Olardy esh kádege jaramaıtyn, tek shań-tozań jınaıtyn úıdegi kereksiz dúnıege sanaıtyndar búgingi qo­ǵamda jyl ótken saıyn kó­beıip keledi. Sonysy ókinishti-aq. Jaraıdy, olar úshin kitap kereksiz, qyzyqsyz dúnıe bolsyn. Biraq otbasylyq eski fotoalbomdar, sarǵaıǵan estelik hattar, qoıyndápterler nege «baǵasyn joǵaltqan», qunsyz dúnıeler qata­ryna qosylyp ketti? Nege olar qazirgi óskeleń býynǵa, jarysa jelkildep ósip kele jatqan jas­tarǵa kereksiz bolyp qaldy? Nege?..

Árıne, olardyń kózqarasymen, ne bolsa sony úıge jyıýdyń qajeti joq, eski-qusqy kereksiz dúnıeden arylý kerek. Onysy oryndy da shyǵar. Barlyq álem bul kúnderi sondaı úrdiste. Biraq eski fotoalbomdaǵy ata-ájeńniń, áke-shesheńniń, aǵa-ápkeńniń jáne de basqa baýyrlaryń men jora-joldastaryńnyń, áskerde birge bolǵan, ýnıversıtette bilim alǵan eski tanystaryńnyń sýretin qoqys jáshigine laqtyryp tastaýǵa dátiń qalaı barady, júrek oǵan qalaı shydaıdy? Átteń-aı... Olardyń árqaısysy sen úshin erekshe, asa qımas asyl beıne ǵoı. Ata-ájeń­niń, áke-anańnyń kózi, tipti seniń ómirińniń bir bóligi emes pe?

Osyndaı aýyr suraqtar meni eriksiz bala kezimdegi bir oqıǵany esime túsirdi. Iá, qoldan kelgenshe bárin basynan bastap asyqpaı baıan­dap bereıin.

Qasıetti Qarataýdyń jonyn­daǵy bizdiń alaqandaı Úshbas aýlynyń shetki kóshesinde jalǵyz-bas­ty Zeınep degen ana turdy. Qolymyz qalt etken sátterde pıoner-tımýrshylar tobynda júrgen úsh-tórt bala jıylyp, kómekke baryp, qolǵabys tıgizetinbiz. Kópshiliktiń áńgimesi boıynsha, Zeınep apanyń kúıeýi Uly Otan soǵysy bastalǵan jyly áskerge alynǵan. Maıdan dalasynanan mezgil-mezgil jazǵan úshburysh hattary eki jyldaı kelip turady da, ári qaraı habar kúrt úzilip, burynǵy mekenjaıy­na qansha ret hat jazsa da jaýap ala almaǵan. Jergilikti áskerı komıssarıattan «soǵysta belgisiz sebepterden joǵalyp ketti» degen qysqa jaýap kelgen. Sóıtip, Zeınep apa taǵdyrdyń aıdaýymen qolyndaǵy úsh jasar qyzymen 27 jasynda jesir qalǵan. Kolhozdyń aýyr jumysyna jegilip, arqa eti arsha, borbaı eti borsha bolyp, aýyr turmys taýqymetine kónip, «shyqpa janym, shyqpa» deı júrip, áıteýir elden qalmaı jalǵyz qyzyn oryndy tárbıelep, ósirdi. Toqtaýsyz syrǵyp jyldar óte beredi. Biraq Zeınep apa soǵysta iz-túzsiz joǵalyp ketken kúıeýin tiri bolsa kelip qalar degen úmitin úzbeı, uzaq jyldar boıy jaǵymdy jyly habar kútip, oshaǵynyń otyn sóndirmeı, tútinin tútetip, eshkimge turmysqa shyqpady. Qyzy ósip, jetilip, óz teńin taýyp turmysqa shyqqan. Oǵan anasynyń artar eshqandaı kinási, ókpesi joq. О́mir zańyna qarsy turý – kúná. Jalǵyz bas­ty ana jyly ornyn sýytpaı el-jurtynyń ortasynda bir­saryndy tirshilik etip jatty. Aýlasyndaǵy biraz jeńil-jelpi jumysty (baqshasynyń jerin óńdeý, kómirin kirgizip berý jáne t.b.) bitirgen bizderdi berekeli dastarqanyna shaqyryp, sút pen qaımaq qosqan qońyr sha­ıyn be­retin. Ystyq baýyrsaq, qoldyń sarymaıy, dámdi qurt pen irimshik, qant pen naýat, órik pen meıizi das­tarqanynan úzilmeıtin.

– Qysylmańdar, asyqpaı iship-jeńder, aınalaıyndar. Jasaǵan jaqsylyqtaryń Qu­daı­dan qaıtsyn. Men sender sııaqty qolǵanat balalarǵa rızamyn. Senderdi tárbıelegen áke-sheshelerińe de myń rahmet, kóp jasańdar, jarqyndarym, – dep kóńildenip, asa meıirimdik sezimmen arqalarymyzdan qa­ǵatyn. Sózden sóz shyǵyp, áń­gime qyzyp, onyń arnasy este­likterge kóshetin. Jaryqtyq apa­myz keıbir sýretterge erek­­­she toqtalyp, qyzyǵa áń­gi­me qozǵaıtyn. Qabyrǵaǵa ilin­gen kúıeýi men qyzynyń, neme­releriniń sýretterin nusqap: «My­na atalaryń men qyzymnyń, nemerlerimniń beınesine qarap kúsh alamyn. Solardyń arqasynda ózimdi sergek sezinemin. Alla taǵalaǵa shúkirshilik etemin», deı otyryp qolyna fotoalbomdy alyp, ondaǵy sýretterdi, maıdannan kúıeýiniń jazǵan hattaryn kórsetip, uzaq sonar áńgimege kóshetin kezderi de bolatyn beı­baqtyń. Keıde sol sarǵaıǵan qaǵazdardy bizge oqytyp, tereń kúrsinip, daýsy dirildep, janar­y sýlanatyn. Sirá, sary saǵy­nyshqa aınalǵan kúnderin eske alyp, jal­ǵyzdyqtan jalyǵyp, ishi kúńi­renetin bolýy kerek. Ne degenmen ol da jas kezinde baqytty bol­ǵan­dy armandap, bolashaǵynan jaq­sylyq, úmit kútken biz sııaqty bir pende ǵoı.

 Atyń óshkir soǵys bolmaǵanda Zeınep apa da el qatarly turmys-tirshilik etpes pe edi?! Átteń, taǵdyr oǵan ondaı jaımashýaq kúnderdi, saıaly ómirdi qımapty. Endi mine, jalǵyz úıde jalǵyz ómir keshýde. Kóńil kirbińi bir sát te ókinishti umyttyrmaıdy. Qo­lyndaǵy álgi fotosýretter men sarǵaıǵan úshbý hattar ózine máńgilik serik bolyp keledi. Ol úshin olardan qymbat, asyl, jan­ǵa jyly dúnıe joq myna álem­de. Barlyǵy, barlyǵy: oıy da, qııaly da, senimi de, úmiti de solarda...

Zeınep apa da sóıtip ju­baıyn, qosaǵyn kútip, ómirden úmit úzbeı, keler kúnderge senip arta júrip qartaıyp baryp myna ómirden ozdy, jaryqtyq. Onyń sary altyndaı jınaǵan, qurmettegen, qasterlegen fotoalbomy, hattary ne bolǵany bizge beımálim... Sirá, meniń oıymsha, artyna ergen qyzy men jıen-nemereleri jıyp alyp, óz otbasy arhıviniń qataryna qosqan bolý kerek. Álde, basqasha boldy ma eken?.. Aıtýǵa aýyz barmaıdy. Áıteýir olaı bolmaýyn tileımin...

Iá. Adamdar ómirge keledi, ýaqytpen jarysyp ósedi, ómirine serik bolatyn súıiktisin tabady, ul-qyz ósirip, ómirden ótip, artyna iz qaldyrady.

Jaqsy adamdar týraly san ret jaǵymdy estelikter aıtylyp, kóńil shirkin bir raqattanyp, jasaryp qalady. Ár kez solaı bolsa eken dep tileısiń. Biraq ómirde olaı bolmaýy da múmkin ǵoı.

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

TARAZ