Shetke kapıtal shyǵarý qylmysqa jatpaıdy
Parlament Senatynyń depýtaty Olga Perepechınanyń aıtýynsha, shetelge shyǵarylǵan kapıtaldyń kólemi týraly naqty derekti bilý óte qıyn eken. Sebebi elimizde bul baǵytta biryńǵaı monıtorıng júrgizilmeıdi. Halyq qalaýlylary sondyqtan halyqaralyq «Tax Justice Network» sarapshylyq uıymynyń qyzmetine júginýge májbúr bolǵan. Joǵaryda aıtqan 140 mlrd dollardy anyqtap berip otyrǵan osy uıym. Ol uıym álemdegi barlyq ofshorlyq aımaqtardan tıisti aqparattarǵa qol jetkizdi dep eshkim kesip aıta almaıdy. Bylaısha aıtqanda, shetelde «boı tasalap» júrgen aqshanyń kólemi qazirgi anyqtalǵan somadan da áldeqaıda kóp bolýy ábden múmkin. Biraq osy anyqtalǵan aqshanyń ózin elge qaıtarý bizge ońaıǵa túspeı tur.
Senator usynǵan málimetke qaraǵanda, 2015-2019 jyldary Qarjy mınıstrligine qarasty Qarjylyq monıtorıng komıteti óndirisinde ulttyq jáne sheteldik valıýtany elge qaıtarý talabyn oryndamaý faktisine qatysty 238 qylmystyq is qaralsa, sonyń tek úsheýi ǵana sotqa joldanypty. Qalǵandary quqyq buzýshylyq belgileri bolmaýyna baılanysty toqtatylǵan. Nege deseńiz, elimizdiń qoldanystaǵy zań talaptary boıynsha shetelge kapıtal shyǵarý faktileri quqyq buzýshylyq retinde saralanbaıdy eken. Jón delik, al endi sotqa joldanǵan 3 istiń nátıjesi ne boldy? Aqsha elge qaıtaryldy ma? Bul suraqtardyń jaýabyn estigende ne kúlerimizdi, ne jylarymyzdy bilmedik. Isti aılap qaraǵan sot aqyrynda aqshany elge qaıtarý jóninde eshqandaı talap qoıa almaǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni taǵy da sol, Qylmystyq-prosestik kodekste aqshany qaıtartýdy mindetteıtin baptar qaralmaǵan. Bizde jalpy solaı eken, bylaı jasaıyn deseń, zańda qaralmaǵan bolyp shyǵady, mynadaı shart qoıaıyn deseń, zańda ondaı talap joq (osy bizde zań joq bolǵandyqtan da, zańsyzdyq kóp-aý...). Bir sózben aıtqanda bizde shetelge qarjy shyǵarýdyń kóptegen zańdy tásili bar da, zańsyz ketip bara jatqan kapıtalǵa tosqaýyl bolatyn zań joq. Osydan keıin bizde ofshorlyq aımaqqa aparyp aqsha jasyratyndardyń kópshiligi zań shyǵarýshy organdarda otyr dep oılamaı kórińiz...
Ofshorlyq aımaqtar senimnen aıyryla bastady
Maqalanyń basynda kóleńkeli ekonomıkanyń sońyna sham alyp túsetin ýaqyttyń endi kelgenin aıtqan edik. Sebebi búgingi ýaqyt ofshorlyq aımaqta dollarlap aqsha jasyrǵandardyń urymtal jerinen soqqy jasaýǵa taptyrmaıtyn kezeń.
Birinshiden, álemdi qazir turaqsyzdyq jaılap barady. Qazir bir nársege senim artý qıyndady. Sonyń ishinde ofshorlyq aımaqtardyń da qupııaǵa asa berik emestigi baıqalyp qalyp júr. Máselen, eń birinshi 2016 jyly Panamadaǵy Mossask Fonsesa zańgerlik kompanııasynyń birqatar qujattary jýrnalıstik zertteý júrgizýshilerdiń qolyna túsip, aty álemge áıgili biraz saıasatkerdiń panamalyq ofshorlyq shottary batystyq BAQ-ta jarııalanyp ketken edi. Ile-shala 2017 jyldyń 6 jeltoqsanynda bolǵan jalpyhalyqtyq telekópir kezinde Elbasy birqatar ulttyq kompanııalarǵa sheteldegi esepshottarynda ustap otyrǵan aqshalaryn elge qaıtarýlaryn talap etti. Sonda jurtshylyqa 18 otandyq kompanııanyń 12,5 mlrd dollar qarjysyn shetelde ustap otyrǵany málim bolyp qaldy. Elbasynyń tabandy talap etýi arqasynda bul qarjynyń biraz bóligi keıin sheteldegi ofshorlyq aımaqtardan aýdarylǵan ınvestısııa túrinde elge qaıtarylǵan bolatyn. Osy jıynda «Shette ustap otyrǵan aqshalaryńnan aıyrylyp qalmańdar, kórmeı otyrsyzdar ma? Sanksııa jaǵdaıynda sizderge eshkim kómektese almaıdy. Aqshalaryńdy qaıtaryp, Qazaqstanda ustańyzdar. Qandaı kepildik kerek, zań qajet pe, jarlyq qajet pe, bárin jasaımyz, dep týrasyn aıtqan-dy. Bul sóz sheteldik shottarǵa aqsha jasyrǵan biraz adamnyń júıkesine salmaq túsirgeni anyq. Sodan beri olardyń júıkelerine túsken salmaq artpasa, kemigen joq.
Ekinshiden, qazir kóptegen el qupııa banktik esepshottar, kóleńkeli kapıtal, ofshorlarǵa qarsy kúresti bastap ketti. Máselen, Ulybrıtanııada qymbat jyljymaıtyn múlikti ıemdengen sheteldikterden ony qandaı jolmen satyp alǵanyn, ıaǵnı jumsaǵan qarajatty zańdy jolmen tapqanyn dáleldeý talap etiletin boldy.
Bul az deseńiz, ártúrli eldiń 300 ekonomısi el basshylaryna hat jazyp, ofshorlyq aımaqtardyń qyzmetin toqtatýdy talap etip jatqany taǵy bar. Olar mundaı aımaqtar álemde jemqorlyqtyń deńgeıi artýyna septesedi deıdi (oǵan sóz bar ma?!).
Úshinshiden, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy 11 mamyrda Tótenshe jaǵdaı jónindegi memlekettik komıssııanyń qorytyndy otyrysynda «...ulttyq kompanııalarǵa tıesili jekelegen qurylymdardy sheteldik ıýrısdıksııadan (ofshorlyq aımaqtardan dep uqsańyz durys bolady) «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna kezeń-kezeńimen aýystyrý jumystaryn bastaý qajet» degen edi. Budan soń, mamyr aıynyń 29 juldyzynda Olga Perepechına bastaǵan bir top Parlament Senatynyń depýtaty ofshorlyq aımaqtardaǵy aqshany qaıtarý jóninde Úkimetke depýtattyq saýal joldady. Bile bilseńiz, munyń bári sheteldik shottarynda mıllıondap aqsha ustap otyrǵandarǵa ońaı tımeıtin psıhologııalyq soqqylar. Qazir olardyń kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyryla bastaǵany kámil. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, zańy damyǵan shetelderde de zańsyz aqsha ustaý ońaı bolmaıyn dep tur. Bir kúni «myna aqshany qandaı jolymen taptyńyz, dáleldeńiz» dep halyqaralyq sotqa shaqyryp tursa, bári bir kúnde qurymaı ma? Jyldar boıy jınaǵan qarjysy (qandaı jolmen tapsa da) ózi túgili eline, halqyna bir tıyny buıyrmaı ketse, bul barmaq shaınatar úlken ókinish bolar edi.
Ofshorda aqsha ustaǵandardan qazir osy sebepti maza kete bastady. Oh, bul aqsha degenińiz osylaı ǵoı, barǵa bar bolǵany úshin ýaıym, joqqa joq bolǵandyqtan ýaıym. Endi Úkimet depýtattyq saýalda aıtylǵan zańnamalardy jetildirý baǵytyndaǵy jumystardy qolǵa alyp, shetelge aqsha shyǵarýshylarǵa zańdyq talapty kúsheıtse, birqatarynyń kópten juqaryp júrgen júıkesi syr berip, aqshany elge qaıtarýǵa ózderi bel sheship kirisip keter edi.
«Aldyńa kelse, atańnyń qunyn kesh»
Qazaqta «adasqannyń aldy jón, arty soqpaq» degen ádemi támsil bar emes pe. Eger «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda shetelden aqshasyn qaıtarǵandarǵa arnaıy zańdyq jaǵdaılar jasalsa qalaı bolar edi? Mysaly, aqshasyn qaıtarǵan adamdy qylmystyq qýdalaýdan, túrli jaýapkershilikten qorǵaý, sondaı-aq jazaǵa tartylmaıtynyna kepildik berý degen sııaqty. Shyndyǵyna kelsek, biz osy aıtylǵan jaǵdaılardy «Astana» qarjy ortalyǵyndaǵy sheteldik ınvestorlarǵa onsyz da jasap jatyrmyz. Buǵan qosa, olar barlyq salyq túrinen bosatylǵan. Mundaı jeńildikter bolmasa, aqsha-qarajatynyń qorǵalatynyna zań júzinde kepildik berilmese, olar kelmes te edi. Bulardyń arasynda da aqshany kúmándi jolmen tapqandar az emestigi belgili. Biraq biz ony qazbalamaımyz, teksermeımiz. Bizge eń bastysy, Qazaqstan ekonomıkasyna qarjy quısa bolǵany.
Endi osyndaı ustanymdy Qazaqstannyń sheteldegi ofshorlyq shot ıelerine de qoldanǵan durys. Muny Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta joǵaryda tilge tıek bolǵan jıynda tuspaldap aıtyp ótken bolatyn. «Eger bizdegi birqatar qurylymdar qoldaǵy qarajatyn sheteldik ofshorlyq aımaqtarda ustaǵandy tıimdi sanasa, biz qalaı sheteldik ınvestorlardyń seniminen shyǵamyz?» degen edi ol. Muny durystap tárjimeleseńiz,aldymen sheteldik ofshorlyq aımaqta júrgen qazaqstandyq qurylymdarǵa jaǵdaı jasaıyq, sonda sheteldikter de kóptep keledi degen sóz ǵoı. Memleket basshysynyń ózi buǵan basa mán bergen eken, «Astana» qarjy ortalyǵy naqty jospar quryp, iske kirisýi tıis.
Ashyǵyn aıtý kerek, Qazaqstanda qolyna qomaqty aqsha ustaǵandardyń bári kóleńkeli ekonomıkadan tabys tapqandar emes. Arasynda óziniń iri bıznesimen aqsha qoryn jasap jatqandar da barshylyq. Biraq solardyń kópshiligi ózderin óz elinde senimdi sezine almaıdy. О́zderi senimdilikti sezinbegennen keıin, aqshasyn da eshkimge senip tapsyra almaıdy. О́ıtkeni bizde sybaılastyq jemqorlyq kóp, jemqorlyq bolǵan soń zańsyzdyqtarǵa da jıi jol beriledi. Tipti reıderlikpen bıznesti tartyp alý faktileri de kezdesetinin joqqa shyǵara almaımyz. Sonyń bári bizde aqshaly adamnyń ózin (negizinen aqshasyn ǵoı árıne) qorǵansyz sezinýge májbúrleıdi. Sondyqtan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda bizdegi qaltalylarǵa, sheteldegi qazaqstandyq ofshorlyq shot ıelerine aıryqsha qorǵaý kepildigin berýi kerek. Ol kepildikter ortalyqtaǵy halyqaralyq zańnama turǵysynan rastalý tıis. Sonda ǵana, qarjy ortalyǵyna quıylatyn qarajat kólemi artady. Sheteldik shottarda onsyz da ár nárseden «shoshynyp» jatqan qazaqstandyq qarjyǵa qazir sál jeleý tabylsa boldy, elge qaraı aǵylǵaly tur.
Kóleńkeli ekonomıka arqyly bolsyn, basqalaı jolmen aqsha tapqandar ózderin aqtaıtyn jol tapsa, ıaǵnı qolyndaǵy qarjylaryn el ekonomıkasyna jumys jasatý úshin quısa, olar da bir kezdegi el aldyndaǵy aıybyn jýyp-shaıar edi. Igi maqsatqa jumsalǵan aqsha da kúninde aram jolmen tabylsa da, kúnádan «jýylady». Bastysy, qojasynyń nıeti durys bolsa bolǵany. Aldymyzǵa ózderi kelse, atamyzdyń qunyn keshpeı ne kórinipti?!
Meńdolla ShAMURATOV,
jýrnalıst
