Dúnıe dúrbisinen árkim ár jaqqa kóz tastaıtyny anyq qoı. Árkimniń joly men jóni, tańdaýy men talǵamy bar. Qııaly jetken qıyrǵa arman quryǵyn laqtyryp, oı ormanynan óz álemin izdeıdi. Tabady. Tańdanady. Taǵdyr dep qabyldap, sonymen birge ómir súredi. Biz áńgimege tartqan Symbattyń da syry sonymen sabaqtas. Jany janýarlar álemine jaqyn boıjetkennen totyqus týraly tolǵanysyn tyńdaıyq. Qalaı boldy? Neden bastaldy?
«Men 2018 jyly BQMÝ-dy bitirip sol jyly oblystyq bilim basqarmasynyń ekologııalyq-bıologııalyq ortalyǵyna qosymsha bilim berý pedagogi bolyp jumysqa ornalastym. Zoobaqty aralap júrgen kezimde bir aqyrǵan ashy daýysty estidim. Ol ne eken dep júgirip barsam, aq tústi, iri deneli, basynda sary tústi aıdary bar totyqus eken. Esimi – Rozıta. Qyzyǵýshylyǵym oıanyp, ortalyǵymyzdyń janýarlar meńgerýshisi Tatıana Nıkolaevnadan anyqtap surasam, 2018 jyly qańtar aıynda Almaty qalasynyń zoobaǵynan aldyrtylǵan eken. Sodan Rozıtamen jaqyn tanysqym keldi. Kúnde jumysqa kelgende, shyqqan kezde baqylap, qyzyǵa qarap ketemin. Ol kezde tek aqyryp, janyndaǵy totyqustarǵa maza bermeıtin edi. Kúnderdiń kúninde tordan alyp qolyma ustap júrdim. О́zi qanatynyń astyn sıpaǵandy qatty jaqsy kóredi. Kitap betterin aqtaryp bul qus týraly taǵy da kóptegen derekti bilgim keldi. Bul qus adamsha sóıleı alatynyn oqyǵan kezde qatty qýandym. Ádette totyqustardy kishkentaı kezinen bastap úıretý kerek ekenin bile tura, bálkim qolymnan keler degen oımen Rozıtaǵa kúnde bir sózdi qaıtalaı berdim. Árıne basynda óte qıyn boldy. Sebebi zoobaqqa kelýshiler kóp. Olardyń kózinshe meniń bir sózdi qaıtalap turýym yńǵaısyzdaý boldy. Rozıtaǵa alǵashqyda «sálem» degen sózdiń orysshasyn úırettim. Basynda anyq bolmasa da qaıtalaı bergesin anyq aıta bastady. Men buǵan qatty qýandym», deıdi ol.
Qarshadaı qyzdyń janýarlar dúnıesine janashyrlyq tanytyp, baýyryna basyp baýlyp, tamaqpen qatar sabaq berip júrgeni izgilik emeı nemene?!
«Sodan keıin «saý bol» dep oryssha aıtýdy meńgerdi. Sóıletýmen qosa Rozıtaǵa mýzyka qosyp, eki jaqqa qozǵalyp bıleýdi de úırettim. Kúnder ótkennen keıin óziniń esimin aıtqyzyp úıretip kóreıin dedim. Aty da ońaı emes, qıyn. Kúnde Rozıta dep aıqaılap aıtamyn, maǵan «prıvet» dep qaıtarady. Sodan mynadaı aıla qoldanyp kórdim. Kúnde janyna baryp, kózine kórinbeıtin jerden «Rozıta» dep aıqaılap júrdim. Onyń maǵan baýyr basyp qalǵanyn paıdalanyp, jalǵyz qaldyraıyn dep ketip bara jatqandaı syńaı tanyttym. Sol kezde meni tastamashy degendeı kúı tanytqanyn baıqadym. Jany qysylǵannan Rozıta dep aıqaılap jiberdi. Biraq anyq emes. Sodan qasyna júgirip baryp qaıtalap suradym. Aıtpady. «Prıvet» dep qoıady. Sodan taǵy da solaı istedim. Taǵy da «prıvet» dedi. Ishimnen «menimen oınaǵysy kelip júr me» dep qoıamyn. Sodan ketip qaldym, jarty saǵattan keıin kelip taǵy da ádisimdi qoldandym. Áreń degende anyq aıtty. Degenime jettim-aý dedim. Solaı 3 sózdi umytyp qalmasyn dep kúnde qaıtalatyp júrdim. Oǵan Rozıtaǵa ózimniń esimimdi nege úıretpeske degen oı keldi. Esimimdi úıretýde joǵarydaǵy aılany qoldandym. Bul da óziniń jemisin berdi. Qazir «Symbat» dep aıqaılap júr. Búginde Rozıta 4 sóz biledi: «prıvet», «poka», «Rozıta», «Symbat». Bul – men úshin úlken jetistik. Rozıta daýsymdy estigen kezde esimimdi qaıtalap ózine shaqyrady. Jaqsy kóretin janýaryń esimińdi qaıtalap tursa, kúshti emes pe?! Qasyna barsam aıaqtarymen aǵashtan órmelep maǵan meni sıpashy degendeı arqasyn berip erkeleıdi. Ádette mysyqty sıpaǵanda pyryldap, bir orynda jata almaı qolyńdy tisteýshi edi ǵoı. Bul qustyń da mysyqtan esh aıyrmashylyǵy joq. Erkelep, tumsyǵymen qolyńdy tisteleıdi. Endi toryna kirgizeıin deseń, kirip bolmaıdy. Tumsyǵymen esikti ustap alatyny taǵy bar. Minekeı, meniń jumys kúnderim osyndaı qaýyrsyndy janýarlarmen qyzyqty ótedi. Aldaǵy ýaqytta áli de kóptegen sózdi úıretemin. Ol úshin ýaqyt pen sabyrlyq kerek», deıdi Symbat.
Keıipkerimiz totyqusqa keleshekte qazaqsha sózderdi kóptep úıretýdi kózdep otyrǵanyn jetkizdi. Sebebi bastapqyda oǵan qazaqsha «sálem», «qalaısyń» degen sózder aýyrlyq týdyratynyn atap ótti. Jalpy, «Aıdarly kakadý» – totyqustardyń ishindegi eń úlken jáne erekshe túri. Bul negizinen Aýstralııa, Jańa Gvıne, Kengýrý jáne Tasmanııa araldarynda kezdesedi. Denesiniń uzyndyǵy 40-60 sm, al salmaǵy 1 kıloǵa deıin jetedi. Bul ekzotıkalyq totyqus usha almaıdy. Biraq aǵashtarda keremet órmeleıdi, jerde jaqsy qozǵalady. Totyqustyń eń basty aıyrmashylyǵy – tumsyǵy.
«Sol sebepti «Tumsyǵymen tistegish» degen maǵyna beredi. Tumsyqtary iri, uzyn, qatty jáne tómenge qaraı ıilgen. Bul qus tumsyǵy arqyly kez kelgen qulypty ashady. Sondyqtan úıde ustaǵan kezde qulypqa mán bergen jón. Taǵy bir jaıt, tumsyǵy arqyly kez kelgen nárseni shuqýǵa daǵdylanǵan. Iаǵnı úıde qaraýsyz qaldyrmaý kerek. Kakadý – jalpy óte renjigish jáne kekshil. Eger de ony renjitetin bolsańyz, tistep, terińizdiń syrtqy qabatyn julyp alýǵa deıin barady. Úıde kakadýdy ustaǵan kezde oǵan qatty kóńil bólmegen abzal. Sebebi janynan bir eli ketpeıtin bolsańyz, ol sizdi shaqyryp janynda bolǵanyńyzdy qalaıdy. Bul degenimiz – jeke sharýalaryńyzǵa kedergi keltiredi degen sóz. Sol sebepti kakadýdy jalǵyz qalýǵa úıretý kerek. Úı jaǵdaıynda qusty ustaý úshin eń aldymen úlken tor qajet bolady. Tor myqty, qatty metaldan jasalý kerek, qus ony syndyryp, qatty tumsyǵymen shuqı almaıtyndaı bolǵany abzal. Tordyń ishinde uıyqtaýǵa arnalǵan aǵashtan jasalǵan uıa, qozǵalý, órmeleý úshin taldar bolǵany abzal. Qusty ustaý kezinde onyń ornalasqan tory mindetti túrde taza bolý kerek. Sý ishetin jáne tamaq ishetin ydystary kún saıyn taza kúıinde, oıynshyqtary lastanǵan kezde jańadan aýystyrylyp turýy qajet. Al tordy apta saıyn tazartyp turǵan jón. Bólmedegi turaqty temperatýra – 18-20 gradýs bolýy kerek. Kakadý jańbyrdyń astynda shomylǵandy jaqsy kóredi. Sol sebepti torynyń ishine ydysqa jyly sý quıyp qoısańyz bolady nemese qolmen sý shashyp turyńyz. Qoregine keletin bolsaq, jemis-jıdek, kókónis, jańǵaq jáne t.b taǵam túrlerin jeıdi. Kakadý – óte aqyldy qus. Ony kóptegen sóz ben sóılemge jattyqtyrýǵa bolady. Sonymen qosa janýarlardyń daýsyn, ártúrli áreketterge jáne de turmystyq zattardyń daýystaryn úıretýge bolady», dedi Symbat.
