Rýhanııat • 03 Shilde, 2020

Ult tárbıesiniń ózegi – ulttyq taǵam

45 ret kórsetildi

Ádette úlkender «ne jeseń soǵan uqsaısyń» dep jatatyn-dy. Sonda orystyń oılanbaı aıtqan mátelin mysalǵa alǵany nesi dep, kekesin ilip, ókpeleı túsetinbiz. Áıtse de jany bar sóz eken. Ony fransııalyq genetıkter osydan III ǵasyr buryn kesip-pishipti. Onda da bórkin aspanǵa atyp, «dálel» atyn dabyraıtyp aıtqany bolmasa, babatanym ashqan baıaǵy qupııanyń jarqyraı túsken álpeti ǵana. Oǵan tuspal, ataqty ál-Farabı babamyzdyń: «Eger ulttyń óziniń tarıhı taǵamy joǵalatyn bolsa, ol ult aýrýǵa ushyraıdy», – degen ǵıbratqa toly paıymy. Shynynda, tól taǵamynsyz tutas bir halyqtyń ósip-ónbeıtini, kóktep-jetilmeıtini shúbásiz shyndyq.

Ásili álemniń ekinshi ustazynyń biz tıek etken súıekti sózinde mynandaı bir aqıqat buǵyp jatqan sekildi. Ǵalym­dardyń pikirinshe, bıe sútiniń qunarlyǵy ana sútinen kem emes. Oǵan Donesk medısına ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri E.Grebnıkov bastaǵan zertteýshilerdiń derekteri negiz bola alady. Qymyzdyń quramyndaǵy «S» dárýmeni sıyr sútimen salystyrǵanda on ese kóp bolyp, tórt túliktiń ishinde jylqy sútiniń emdik qasıetin túzgen. Iаkı, bul turǵydan kelgende, qasıetti ana sútimen qatar kıeli Qambarata túliginiń ıindisimen erjetken naǵyz kóshpendi urpaǵy qazaqtyń osal bolýǵa qaqysy joq edi. Osylaısha qos ýyzǵa jaryǵan qońyr eldiń baǵzydan jetken bul asty qadirlemeýi múldem múmkin emes-tuǵyn. «Minse – kólik, kıse – kıim, ishse – sýsyn» atanǵan jylqyny arǵy tarıhtaǵy ata-babamyz úısinderdiń kóptep ustaýynyń ózi bizge ónege boldy. Onyń jarqyn kórinisi – ultymyzdyń sózdik qoryndaǵy «Saýmal ishseń – qymyz joq, bıe minseń – qulyn joq» dep keletin nemese «Saýyn saýsań bıe saý, boz qyraý túspeı sýalmas» dep atakásiptiń artyq tusyn qalqyp alǵan osy bir qaımaqty sózderi edi.

Syralǵy sýsyn jaıynda sóz ilikse aldymen ájelerimizdiń tobylǵymen torsyǵyn ystap, súr jaıanyń, qazynyń synyq súıegin salyp ashytqan sary qymyzy menmundalaıtyndaı. Saba toly qymyzdy sapyra shaıqap, sáske aýsada soraptap otyratyn sát kóz aldyna keledi. Ulysty ultymyzdyń osy bir qýatty dámge qumarlyǵy kópti súısintedi. Muny áıdik jazýshy Júsipbek Aımaýytovtyń ataqty «Aqbilegi» jarııa etti emes pe? «...Tutam emshek janýardyń baýyrynan sút sorǵalap, sút emes-aý, qut sorǵalap, kónek-kónek lyqyldaıdy, qara saba emiziktep, qoıý, salqyn, sary qymyz, byjyldaǵan dári qymyz shara-shara shypyldaıdy. Bir sharasyn ishken adam dál qor qyzyn qushqandaı bop, beti shıqan dýyldaıdy, aýzy qobyz gýildeıdi, mas bolady, jas bolady: jel jetpeske minip alyp, Altaı taýyn dúsirletip, taýdyń tasyn kútirletip, kókpar, jarys, alys-julys, asyr salyp jatqany» dep kózge úıirsek bir keremet sýretti kókiregińe syzyp beredi. Tábet kletkalaryńdy oıatatyn tátti tirkester. Sulý sýsynnyń syrbaz keıpin, syrly dámin tańdaıyna ákeletindeı.

Aty máshhúr Áýezovtiń «Abaı joly» romanynda tarıhı oqıǵalardy talqylaý úshin abyz-bılerdiń maldas quryp mámile izdeıtini bar. Sol keleli jıynda, keńesýge kelgen kisiler saba-saba qymyzdan shabyt alyp sheshile sóıleıtindeı kórinedi bizge. Avtor da muny astarlasa kerek. Alystan ańqasy quryp kelgen attynyń saryǵy qymyzben basylyp, jan saraıy han saraıdaı ashylatynyn qosyp qoıyńyz. Úı ıesiniń de súıkimi sol tátti sýsyn arqyly kiretindeı. Aqylman Abaıdyń zamanynda nege mundaı kartına syzyldy? Bul asta-tók as ázirlep, dastarqany toltyra sozyp baıekeshterden maqtaý kútken áldekimniń áreketi me? Álde dáýirdiń dabyrasy ǵana ma? Joq, mán tereńde, gáp basqa da...

Áýeli bul jazýshynyń ultymyzdyń uly jaýharyn tizege basýǵa árekettengen keńestiń keri ıdeologııasyna degen ókpesi. Tarpań da tekti kóshpendi urpaǵynyń jadynda ǵulama ǵurpymyzdyń qordalanyp qalýy. Sol úshin de ulttyq sýsyndy tutas shyǵarmada áspetteı tústi. Ekinshiden, kósh­peli qazaq turmysyndaǵy as pen toı­dyń saltanaty, mártebesi saba-saba bolyp ashyǵan, kónek-kónek lyqsyǵan kól-kósir ashytylǵan qymyzben de ólshenetin. О́zi de osy dáýirdiń shetin kórgen Omarhanuly úshin mundaı etnografııalyq detaldy jazbaı ketý – ult aldyndaǵy umytylmas qııanat bolary haq. Sirá, zamanynyń zańǵar jazýshysy muny ult murasyn qorqaý qoǵamnyń qulqynyna jutylyp ketpesin degen qos qajettilikpen jeke shyǵarmashylyǵynda eskeripti delik, al búgingi «ólgeni tirilip, óshkeni janǵan», joǵalǵany adaqtalǵan beıbit tańda bul taqyrypty biz ne úshin qaýzaımyz?

О́ıtkeni, qymyz qazaqtyń ulttyq taǵamy ǵana emes, jany, tarıhtan taǵan tartqan tarpań bolmysy. Onyń qalaı deısiz ǵoı. Biz búgingi qajettilikti keıinge shegerip, ótkenniń súrleýine súıenip jazyp otyrmyz. Mysaly, bizdiń eramyzǵa deıingi V ǵasyrda grek tarıhshysy Gerodot skıfterdiń bıe sútinen sýsyn ashytatynyn ári olardyń sút saqtaý qupııasyn eshkimge aıtpaıtynyn jazady. Al túrki halyqtary etnografııasyn zertteýshi L.Potapov: «Qymyzdy oılap tapqan – kóshpendiler, sebebi naǵyz kóshpendi turmys shydamdy da, júriske myqty jylqy ósirýmen baılanysty boldy. Kóshpendi turmysta bul jańalyqqa tap bolý áste qıyn emes edi. Saýyp alynǵan bıe sútin teri ydysqa quıyp kóship júrgende ystyq kúnde shaıqalǵan sút ózinen ózi qymyzǵa aınalǵan», dep qymyzdyń paıda bolýy týraly óz paıym-pikirin jetkizedi.

Iá, Potapovtyń pikirimen kelisý, kelispeýińiz óz enshińizde. Quptarlyǵy – osy bir sútten ashytylǵan qyshqyl sýsyn­dy kóshpendiler tapty degeni bolsa, kelis­peıtin tusymyz – teri torsyqta ys­tyq kún­de shaıqalǵannan paıda bolǵan deı­tin atústi, bir jaqty áfsanasy. О́ıt­keni jal­byzdyń emdik qasıeti týraly ańyz­­ǵa bergisiz bir oqıǵa negizinde qory-typ, «jalbyz bar jerde jan qalaty­nyn» bilgen qazaqtyń ejelden jylqy baq­qan ult retinde bul túliktiń sútin ashy­­ta bilmeýi múmkin emes edi. Mundaı qur dol­bardy Moıynqumda moıyny yr­ǵaıdaı bolyp qoı baǵyp júrgen malshy­nyń da kez kelgen ýaqytta aıta salý múm­kindigi bar ekenin eskersek, bir halyq­tyń ja­sampazdyǵyn bir-aq sóılemmen joqqa shy­ǵarǵysy keletin sózi dúdá­mal tarıh­shy­larǵa sengiń de kelmeıdi. Ágá­rákı, bar­lyq jańalyqtyń bir sáttik tap­qyr­lyq­tan turatynyn oıǵa alsaq, qymyz HHV ǵasyr buryn Gerodot aıtqandaı skıf­ter qupııasyn jasyrǵan arǵy ata-baba­larymyzdyń ashqan jańalyǵy ekeni anyq.

Bul orystyń belgili ǵalymy V.Daldiń jazbasyn oqyǵanda baryp, jańaǵy etnograftyń pikirinen týyndaǵan renishiń basylyp, bir sátke bitpes qýanyshty ýystaǵandaı kúı keshesiń. Ol: «Qystan júdep shyqqan adamdy árlendiretin jáne qansha ishse de tábetin qaıtarmaıtyn qymyzdyń ornyna júretin sýsyndy oılap taba qoıý, sirá, qıyn shyǵar», deıdi. Osy aradaǵy jalǵyz-aq «qıyn shyǵar» sózi qazaqtyń ulttyq sýsynynyń baǵa-syn asyryp, básin arttyrady. Anaý aıtqandaı óz ózinen qymyzǵa aınalǵan jaı sút emes ekendigin rastaıdy.

Al búgingi medısına ǵylymynyń atasy atanǵan grek dárigeri Gıppokrat: «Olar bir jerde maldyń shóbi bitkenshe otyrady. Shóp bitken ýaqytta basqa jerge kóshedi. О́zderi pisirip et jeıdi, bıe sútin ishedi jáne bıe sútinen jasalǵan irimshik jeıdi», – dep jazsa, fransýz saıa­hatshysy Vılgelm Rýbrýn 1253 jyly Tatarstanǵa jasaǵan sapary barysynda jol-jónekeı qymyz ishkenin aıtady. Ári qymyzdy ashytý joldaryn, dámin, adam aǵzasyna, onyń ishinde nesep bólýge áser etetinin anyqtap turyp bederlegen. Endi buǵan Aqtanberdi jyraýdyń: «Bıeniń súti sary bal, qymyzdan asqan dám bar ma?!», degen naqylymen, júz jasaǵan Jambyl qarttyń: «Úıirilgen sary altyndaı sary qymyz, aýrýǵa – em, saýǵa – qýat, dári qymyz», – degen jyryn qosyp qoıyńyz. Ol az deseńiz, orystyń uly aqyny Pýshkındi qaıta bir paraqtap shyqsańyz bolady.

Sóz sońynda biraýyz lepes. Lepes deımiz-aý, taqyryptyń tuspaldamasy. Biz qymyz arqyly qazaqtyń kóne keıpin, bekzada bolmysyn kórsetkimiz keldi. Tarıh sóıledi, qalam qýattady. Qymyz degende, qolyna qyran qondyryp, tulpar mingen bórikti jurttyń jurnaǵyn izdeısiz. Biraq qumsaǵat ǵumyrdyń ıleýinde qalǵan qundylyqtarymyz osylaı áspettep otyrýǵa zárý. Keshegi baba ańsaǵan ulttyń urpaǵy bolý úshin árbirimiz osylaı qam jasaýǵa tıispiz. Ult tárbıesiniń ózegi ulttyq taǵamda ekenin umytpaıyq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Elektrondy qyzmet úlesi ósti

Tehnologııa • Keshe

Brazılııada vırýs basylmaı tur

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar