Qazaqstan • 04 Shilde, 2020

Belgili ǵalym Rábıǵa Syzdyq dúnıeden ótti

41 ret kórsetildi

UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Rábıǵa Syzdyq 96 jasynda dúnıeden ótti. Bul týraly A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynan habarlady, - dep jazady Egemen.kz

"Búgin túnde qazaq til biliminiń abyz anasy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Rábıǵa Sátiǵalıqyzy Syzdyq dúnıeden ótti. A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Rábıǵa Sátiǵalıqyzy otbasynyń qaıǵysyna ortaqtasyp kóńil aıtady", delingen habarlamada.

Rábıǵa Sátiǵalıqyzy Syzdyq – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Túrik Til qoǵamynyń korrespondent-múshesi, Qazaq SSR-niń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, QR ǴA-nyń Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵynyń, I dárejeli "Barys" ordeniniń ıegeri.

Ol 1924 jyly 17 tamyzda Aqtóbe oblysy Oıyl qalashyǵynda týǵan. Rábıǵa Syzdyq 1938-1940 jyldary Temir qalasyndaǵy pedýchılıshede bilim alyp, 1940-1945 jyldary – Alǵa poselkesi men Temir qalasynda mektep muǵalimi, pedýchılıshe oqytýshysy bolyp qyzmet etken.

1945-1947 jyldary – Abaı atyndaǵy Almaty pedagogıkalyq ınstıtýtynda, 1947-1951 jjyldary – osy ınstıtýttyń aspırantýrasynda oqyǵan. 1951-1957 jyldary – Qazaq memlekettik oqý-pedagogıka baspasynda (qazirgi "Raýan") redaktor, keıin redaksııa meńgerýshisi, 1957 jyldan bastap – Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýtynda (qazirgi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy) ǵylymı qyzmetker, Til tarıhy jáne dıalektologııa bóliminiń meńgerýshisi, 1980-1994 jyldary – Til mádenıeti bóliminiń meńgerýshisi, 1994 jyldan – bas ǵylymı qyzmetker bolyp jumys istedi. "Abaı qara sózderiniń morfologııalyq erekshelikteri" taqyrybynda kandıdattyq (1959 j.), "Abaı shyǵarmalarynyń tili" taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa (1971 j.) qorǵady. Osy salada úsh monografııa jarııalady: "Abaı shyǵarmalarynyń tili" (1968), "Abaı óleńderiniń sıntaksıstik qurylysy" (1971), "Abaıdyń sóz órnegi" (1994). Dıssertasııalyq zertteý eńbekterinen bólek, R. Syzdyq qazaq ádebı tiliniń bes ǵasyrlyq (HV – HIH) damý tarıhy, qazaq tiline qatysy bar ortaǵasyrlyq jazba eskertkishter tili, tarıhı leksıkologııa, lıngvıstıkalyq stılıstıka, til mádenıeti jáne orfografııa, orfoepııa baǵyttarymen aınalysqan.

Sonymen birge, ádebı til tarıhyn, ortaǵasyrlyq jazba eskertkishter tilin zertteýmen qatar, tarıhı leksıka máselelerin de arnaıy qarastyrǵan. Ǵalymnyń "Sózder sóıleıdi" (1980, 1994) degen eńbegi – osy saladaǵy izdenistiń nátıjesi. Tarıhı leksıkologııa boıynsha birden-bir oqý quraly bolǵan bul eńbek 1994 jyly tolyqtyrylyp, óńdelip, ekinshi ret jaryq kórdi. Kitapta tarıhı, lıro-epostyq jyrlarda, aqyn-jyraýlar tilinde, turaqty tirkester quramynda, maqal-mátelderde kezdesetin kóne sózderdiń baıyrǵy maǵynalary, túp-tórkini ashylyp, semantıkalyq ózgeristerine taldaý jasalady.

Sondyqtan atalmysh eńbek tek til mamandary ǵana emes, baıyrǵy kórkem muralardy súısine oqıtyn bylaıǵy jurtshylyq úshin de baǵaly zertteýdiń biri boldy. Rábıǵa Syzdyq qazaq til bilimi úshin "Lıngvıstıkalyq stılıstıka" dep atalatyn jańa salanyń negizin salýshy dep esepteledi. Muny ǵalymnyń "Abaıdyń sóz órnegi", "Sóz qudireti" atty monografııalary men shákirtteri qorǵaǵan dıssertasııalyq jumystary dáleldeıdi. R .Syzdyqova lıngvodıdaktıka salasyndaǵy jumystarǵa erte kezden aralasyp, oqýlyqtar men oqý quraldaryn jazyp, baǵdarlamalar túzdi.

Atap aıtqanda, ol orys mektepteriniń joǵary klastary úshin "Qazaq tili" oqýlyǵyn (1952-1953), "Úlkenderge arnalǵan álippeni" (1958, 1963), "Eresekterdi oqytýdyń programmasyn" (1958), ýnıversıtetter men ınstıtýttarda "Qazaq ádebı tili tarıhyn oqytýdyń programmasyn" (1965, 1969, 1975) jazysýǵa at salysty.

Repressııaǵa ushyraǵan asa kórnekti ǵylym men qoǵam qaıratkerleri, qazaq til biliminiń negizin qalaýshylar A.Baıtursynov, Q.Jubanov syndy ǵalymdardyń ómiri men ǵylymı eńbekteri týraly R.Syzdyqova alǵashqy bolyp, ǵylymı ocherk jazyp, kitapshalar shyǵardy. Onyń Q. Jubanov týraly "Ǵalym-azamat" (1966, 2004), A.Baıtursynov týraly "Ahmet Baıtursynov" (1990) degen kitapshalary jurtshylyqqa keńinen málim.

Kórnekti ǵalym 1971 jyly "Qurmet Belgisi" ordeniniń ıegeri atandy. 1984 jyly Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri qurmetti ataǵy berildi, onyń esimi Qazaq SSR-iniń "Qurmetti Altyn kitabyna" jazyldy (1981), Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń (1995), QR Memlekettik syılyqtyń (1996) laýreaty atandy.

1945 jyly "1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy kezindegi eńbektegi erligi úshin" medalimen nagradtaldy. 2004 jyly "Parasat" ordenimen marapattaldy.

Al 2019 jyldyń 29 tamyzynda R. Syzdyq QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen I dárejeli "Barys" ordenimen marapattalǵan edi.

Sońǵy jańalyqtar

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 09:32

Qaz-qatar qarasózder

Abaı • Búgin, 06:55

«Yzǵar» báıge alǵan kún

Oqıǵa • Búgin, 06:51

Art-ónerge arqaý bolǵan asyl beıne

О́ner • Búgin, 06:45

Alash balasyna ardaqty kún

Abaı • Búgin, 06:42

Tulǵa týǵan topyraq

Qoǵam • Búgin, 06:39

Qazaqtyń rýhanı qubylasy

Abaı • Búgin, 06:34

Sana sáýlesi, júrek juldyzy

Rýhanııat • Búgin, 06:12

Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes

Ádebıet • Búgin, 06:07

Dáripteýge laıyq danalyq

Rýhanııat • Búgin, 05:59

Abaıdy tanytý – boryshymyz

Abaı • Búgin, 05:52

Qyzylordada ınternet-alaıaq quryqtaldy

Tehnologııa • 08 Tamyz, 2020

Uqsas jańalyqtar