Elbasy • 06 Shilde, 2020

Ýaqyttan ozǵan kóshbasshy

190 ret kórsetildi

Tarıhta óz atyn altyn árippen jazyp qaldyrý baǵy kez kelgen memleket basshysyna buıyra bermeıdi. Bul tek ózgelerden ary kóre alatyn, erik-jigeri myqty, atqarǵan isi tolaǵaı tulǵalarǵa artylatyn jaýapkershilik.

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary kúı­regen KSRO-nyń ornyna jas tá­ýelsiz memleketter paıda boldy, olarǵa basshylyq etkender qatarynda kópke tanymal N.Nazarbaev, B.Elsın men Á.Elshibeı jáne eshkimge belgisiz prezıdentter boldy. Solardyń arasynda Nazarbaevpen teń keleri bol­maǵany – shyndyq. Qazaqstan hal­qynyń ıgiligi úshin atqarǵan eren eńbegi ony álemdik aýqymdaǵy tarı­hı tulǵaǵa aınaldyrdy. Ame­rıka dıplomatııasynyń atasy G.Kıs­sınd­jer «Uly kóshbasshylar dara týady. Olardyń basty ereksheligi – áli eshkim baıqamaǵan syn-qaterlerdi tanyp bilýinde» degen eken.

Nursultan Nazarbaevtyń kóregen­diligi men strategııalyq oılaý qabi­letine birneshe mysal keltire keteıin. 90-jyldary postkeńestik keńistikti jaýlap alǵan adýyndy lıberalızm jańadan qurylǵan memleketterge qater tóndirdi. Osy almaǵaıyp sátte TMD elderi prezıdentteriniń arasynan N.Nazarbaev bul yryqqa kónýi qıyn «demokratııalandyrýdyń» qa­ýipti jaǵyn birinshi bolyp ańǵardy. Gorbachevtik qaıta qurýmen birge ke­­ńestik shyndyqqa aınalǵan demokratııa sýnamı sekildi býyrqanyp endi. Sol kezdegi parlamentshilerde beleń alǵan «mıtıngilik demokra­tııa» barlyq el úkimetterine basqarý tut­qalaryn saqtaýǵa kedergi keltirdi. Parlament aldynda jaýap beretin, túrli depýtattyq toptar tarapynan qysym kórgen el úkimetteri ty­ǵy­ryqqa tireldi: demokratııalyq ozyq ıdealdar týraly oılaıtyn shama bolǵan joq.

Bul jaǵdaıda basty suraqqa jaýa­p berý kerek boldy. Bastalyp ketken qaıta qurý kezeńinde ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerge basymdyq bergen durys pa, álde saıası yryqtandyrý men demokratııalandyrý mańyzdy ma? Osy suraqqa jaýap berý barysynda TMD elderi kóshbasshylarynyń reforma júrgizý tásili túrlendi. Ákim­shilik resýrstardyń kómegimen eko­nomıkany saıasattan joǵary qoıa­tyn ne bolmasa kerisinshe jasaıtyn memlekettik bılik qurýdy kózdedi.

Nursultan Nazarbaev atqarýshy bıliktiń aınalasynda shoǵyrlanǵan kúshti memlekettik bılik qurýdy tań­dady. Alaıda sol kezde Nursultan Nazarbaevty túsinbegen zamandastary da boldy.

Tranzıttik elderde demokratııalandyrý tek qýatty, qalyptasqan memleketterde bolýy múmkin ekenin tarıh kórsetti. Sondaı-aq ekonomıkalyq re­for­malardyń sapasy men qarqyny saıası júıeniń demokratııalyǵy men yryqtylyǵyn aıqyndaıtynyna da kóz jetkizdik.

N.Nazarbaev qabyldaǵan sheshimniń tarıhı durystyǵy, ásirese búgin anyq baıqalady. Álemde keshe ǵana HHI ǵasyrdyń basty jetistigi dep sanalǵan tektonıkalyq deglobalızasııa júrip jatyr. Ulttyq memleketter birinshi orynǵa shyqty. Ár eldiń ne halyqtyń taǵdyry jahandyq ınstıtýttardyń emes, óz qolynda ekenin kórip otyrmyz.

Nazarbaevtyń 30 jyl burynǵy memlekettik aralas saıası júıe qa­lyptastyrý týraly sheshimi utymdy boldy. Sebebi búgin dúnıe júzinde lıberaldy demokratııadan bas tartyp, avtorıtarızmge bet burǵandar kó­beıý­de. Fransııa prezıdenti E.Makron da «demokratııanyń sánnen shyq­qa­nyn» málimdedi. Nazarbaev osydan 30 jyl buryn túsingen qaǵıda Batys kóshbasshylaryna endi jetip jatqanǵa uqsaıdy. Shynymen de, avtorıtarly jáne lıberaldy memlekettik basqarýdy salystyryp qarasaq, kóp uqsastyqty baıqaýǵa bolady.

Bılikti bólý sekildi erekshelikter avtorıtarlyq rejimde jıi kezde­sedi jáne kúrdelirek zamanaýı pre­zıdenttik-parlamenttik júıelerdiń atrıbýttary bolyp esepteledi.

Jalpyǵa birdeı jáne teń saılaý ótkizý arqyly bıliktiń zańdas­tyrylýy – eki rejimge de tán.

Osy tusta qatarynan tórt mer­zimge saılanǵan AQSh prezıdenti Fra­nklın Rýzveltti eske alsaq. Ol basshylyq et­ken ýaqytta AQSh-ta demokratııanyń bolǵanyn Batysta eshkim joqqa shyǵar­maıdy.

Al Ulybrıtanııa nemese Ita­lııanyń premer-mınıstri, Ger­manııanyń kans­leri bolyp eshqandaı shekteýsiz uzaq ýaqyt qyzmet ete berýge bolady. Odan bólek bul el­­derdiń bıleýshilerine be­rilgen quzy­rettilik te joǵary. Onyń ústine Uly­­brıtanııada Parlament de­pý­taty, parlamenttik kópshiliktiń kósh­­­basshysy jáne patshaıymnyń premer-mınıstri bola otyryp, premer zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik­­tiń aıryqsha quzyretin óz laýazymynda qatar atqarady.

Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan nemese Ázerbaıjan prezıdentteriniń bıligi demokratııalyǵy men zańdylyǵy jaǵynan AQSh prezıdentteriniń, Uly­brıtanııa premer-mınıstriniń nemese Germanııa úkimet basshysynyń bı­liginen asyp túsedi.

El damýyndaǵy kóptegen ómir­lik mańyzy bar kórsetkishterde avtorı­tarızmniń oń áserin baıqaýǵa bolady. Belgili orys saıasatkeri Radzıhovskıı osyǵan baılanysty birneshe mysal keltiripti. Burynǵy KSRO-ǵa múshe bolǵan «demokratııalyq» elderdiń (Baltyq Jaǵalaýy + Ýkraına + Mol­dova + Grýzııa + Armenııa + Qyr­ǵyz­stan) halyq sany 1989-2018 jyldar aralyǵynda 72-den 60 mıllıonǵa deıin azaıǵan. Al kerisinshe «av­torıtarlyq» elderdiń (Ortalyq Azııa, Qyrǵyzstandy qospaǵanda + Qazaq­stan + Ázerbaıjan + Belarýs) halyq sany 66-dan 84 mıllıonǵa kóbeıgen.

Ishki jalpy ónim kórsetkishterin qarastyryp kórsek. Dúnıejúzilik banktiń málimetine sáıkes, 1990 jyl­dan bastap 2017 jylǵa deıin jo­ǵarydaǵy eki topta 2011 jyldyń dollarymen IJО́ «avtorıtarlyq» elder tobynda 386 mlrd-tan 3 esedeı ósse, «demokratııalyq» elder tobynda bul kórsetkish 690 mlrd-tan 610 mlrd-qa deıin azaıǵan.

Nursultan Nazarbaevtyń osy jasampaz úderistegi rólin atap ótpeýge bolmas. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynan bastap onyń boıynan naǵyz kóshbasshyǵa tán qasıetter baıqaldy. Sol kezdegi jaǵdaıdy jedel ári naqty baǵalaı kele, N.Nazarbaev halyq aldyna jan-jaqty oılastyrylǵan, pers­pektıvaly ári naqty qol jet­kizýge bolatyn maqsattar qoıa bildi. О́ziniń sarabdal saıasatymen, senimdi is-áreketimen ol otandastaryna bel­gi­lengen mejege qol jetkizýge degen senim uıalatty.

Respýblıka bilikti basshysynyń arqasynda saıası turaqsyzdyq pen álemdik ekonomıkalyq daǵdarystar kezindegi qaýip-qaterden aman ótti. Ná­tıjesinde, egemendik alǵan eki on­jyl­dyqtan keıin Qazaqstan órke­nıetti elderdiń qataryna qýatty, qar­qyndy damyp kele jatqan memleket, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qurmetti múshesi retinde endi.

El astanasyn soltústikke – Aq­mo­laǵa kóshirý týraly sol kezde múmkin emes sekildi kóringen ıdeıasyn usynyp, ony júzege asyrý úshin Nazarbaevqa qandaı batyldyq qajet boldy? Qoǵamdaǵy, ıntellıgensııa arasyndaǵy kúmándi pikirler men oppozısııanyń narazylyǵyna tótep berýge týra keldi. «Bul sheshimniń ne keregi bar?» degen suraqtar jan-jaq­tan qoıylyp jatty. Birneshe mıllıon halyqty jumyldyrý úshin qandaı uıymdastyrýshylyq, saıası jáne ıdeologııalyq jumysty júzege asyrý kerek ekenin elestetip kó­rińizshi. Is júzinde en dalada jańa qala turǵyzý maqsatyn oryndaý úshin qanshama nársege mán berý kerek boldy, onyń ishinde álemdik qarjy-nesıe júıesiniń erekshelikterinen bas­tap tehnologııalyq resýrstarǵa qol jetkizý máselesine deıin bar.

N.Nazarbaev ózi «Eger granttar men qaı­tarymsyz ınvestısııalar esebinen salynǵan nysandardy aıtsaq, tizim uzaq bolar edi» dep jazdy. Máselen, Prezıdent rezı­densııasy «Aqorda» Ábý-Dabı Damý qorynyń granty arqyly boı kó­tergen, bul mıllıon dollarǵa jýyq qarajat. Parlament Senatynyń ǵı­maraty Saýd Arabııasy bólgen 12 mıllıon dollar grantqa so­ǵylǵan. Stadıon qurylysyn «Ispat Karmet» qarjylandyrady. Oǵan 38 mıllıon dollar ketken. «Nur-As­tana» meshiti Qatar memleketiniń granty esebinen tur­ǵyzylǵan. Jalpy, áńgime elor­dadaǵy tutas shaǵyn aýdanǵa ınves­tısııa tartý týraly bolyp otyr. Ke­lisilgen ýaqyt­tan bastap qarqyndy qurylys bastalyp ketken.

Jańa astana qurylysy ishki jáne syrtqy ınvestısııa salasyna tıimdi bolǵandyqtan, bir qalanyń ǵana emes jalpy el ekonomıkasynyń damýyna tyń serpin berdi. Qyrýar qarjysyn qaıda quıaryn bilmeı otyrǵan álemdegi qaltaly ınvestorlar úshin bildeı bir memlekettiń jańa ortalyǵynyń qurylysy tamasha múmkindik bolyp kórindi. Sondyqtan da elordada zamanaýı bıik qonaqúıler, keńseler, bank­ter men turǵyn úı salý úshin ınvestorlar arasynda árbir metr jer úshin báseke joǵary boldy deýge bolady. Astananyń qarqyndy qurylysy barsha Qazaqstannyń ekonomıkasyn kótergenin sol jerde qyzmet etip júr­gen kezde óz kózimmen kórdim. Se­bebi el ekonomıkasy qurylys salasymen jáne qala ınfraqurylymynyń tabys­ty júzege asýymen tikeleı baılanysty boldy.

Keń-baıtaq Uly dalanyń júreginde álemge jańa ıdeıalar, tyń ınnovasııa­lar men batyl josparlardyń otany retinde tanylǵan tańǵalarlyq Nur-Sultan qalasy boı kóterdi. Búginde Qazaqstan elordasy Eýrazııanyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵyna aınalyp úlgerdi.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıden­tiniń bastamasymen júzege asqan bas­ty jobalardyń biri – túrli máde­nıetter, halyqtar men konfessııalar arasynda dıalog ornatý boldy. Batys pen Shyǵys órkenıetteriniń to­ǵysynda ornalasqan kópetnosty Qazaqstan mádenıetaralyq jáne kon­fessııaaralyq yntymaqtastyqty ilge­riletýde mańyzdy ról atqaryp keledi.

Búgin Nursultan Ábishuly 80 jyl­dyq mereıtoıyn atap ótedi. Biz qurdaspyz, soǵys jyldarynyń ba­lala­rymyz, bizdi ótken ǵasyrdyń 40-50 jyldaryndaǵy ashtyq pen yzǵar shy­nyq­tyrdy. Ekeýmiz birdeı keńestik bilim aldyq, partııalyq-saıası mansabymyz da qatar júrdi. Ystyqkól oblysynyń gýbernatory bolǵan ke­zimde ol Prezıdent atan­ǵan soń ǵana jeke tanysyp, kez­desý múmkindigi týdy. Ol otbasy­men birneshe kún Sholpan ata­da demaldy. Birde ekeýmiz «Qyr­shyn» shatqalyna atpen shyqtyq. Sonda jeke qalyp sóıleskenimizde, onyń aqyl-oıynyń tereńdigi men kúsh-jigerine, dúnıetanymynyń keńdigine qaıran qaldym. О́z halqynyń tarıhy, dástúri men mádenıetin qanshalyqty jaqsy biletinine tańǵaldym. Qara­paıymdylyǵy men adamgershiligi tánti etti. Taǵdyrdyń jazýyn qara­sańyz­shy, 2000 jyly Qyrǵyz Respýb­lıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetine ta­ǵa­ıyndaldym. Osy qyzmettegi 9 jy­lym­dy saıası jáne shyǵarmashylyq jumys turǵysynan ómirimniń eń je­misti kezeńi dep esepteımin. Men ár­daıym Nazarbaevtyń jyly lebizi men qoldaýyn sezindim. Bul, árıne kóp­tegen ekijaqty memleketaralyq máselelerdiń tıimdi sheshilýine áser etpeı qoımady. Sol jyldary «Nursultan Nazarbaev. Kóshbas­shy­lyq zańdary» atty irgeli saıası eńbegimdi jazyp shyqtym. Keıinnen týyn­dynyń tanys­tyrylymy Lon­don men Varshavada ótti. Sol sebep­ti de meniń Nurekeni mereıli mere­kesimen alǵashqylardyń biri bolyp qut­tyqtaýyma jáne denine saýlyq, otbasyna mol baqyt tileýime tolyq negiz bar.

 

Jumaǵul SAADANBEKOV,

qoǵam qaıratkeri

Qyrǵyz Respýblıkasy

Sońǵy jańalyqtar

Shymkentte karantın talaptaryna ózgerister engizildi 

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 21:05

M.Áıtenov "Shymkent" ÁKK" AQ jumysyn synǵa aldy

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 19:23

Bıyl Madrıd marafony ótpeıdi

Sport • Búgin, 15:15

Qashqyn taýdyń qoınaýyndaǵy qazyna

Týrızm • Búgin, 15:07

Jerlesterimiz Máskeýde aıqasady

Sport • Búgin, 15:00

Altyn quımasyna degen yqylas artyp barady

Ekonomıka • Búgin, 14:15

Brazılııada vırýs basylmaı tur

Koronavırýs • Búgin, 13:50

Dańqty basketbolshy 61 jasqa tolady

Sport • Búgin, 13:40

Pandemııa tyrnaǵy qatty batqan el

Álem • Búgin, 13:25

Uqsas jańalyqtar