SEMSERDEN SOQA SOQQAN SAIаSATKER

Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń Qazaqstanǵa sapary Elbasymyzdyń búkil álemdegi ıadrolyq qaýipsizdikke qosqan uly úlesin kelisti kórsetip berdi Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń Qazaqstanǵa sapa­ryn elimiz jurtshylyǵy zor yqy­laspen qarsy aldy. Ashyǵyn aı­taıyq, qazir Qazaqstanǵa aýzymen qus tistegen nebir kánigi júırik saıasatshylar men memleket bas­shy­larynyń at basyn burýy esh­kimdi tańyrqata qoımaıdy. Al álemdegi basty uıym jetek­shi­si­niń saparmen kelýi, kelgende de al­ǵashqy qadamyn burynǵy Se­meı atom polıgonyna jasaǵany qarapaıym halyqty bylaı qoı­ǵanda, zııaly qaýymnyń ózin tań qaldyrǵany anyq. Búkil álem hal­qynyń qaıǵy-muńy men qasi­retin jete biletin Pan Gı Mýn kelesi kúni Memleket basshy­sy­men bolǵan kezdesýde bul qadamyn bylaısha túsindirdi: “Men keshe Semeıde boldym. Ol óńirge jasaǵan saparym men úshin baǵa jetpes tájirıbe. Semeı polıgonyndaǵy synaqtar bary­syn­da zardap shekken mıllıon­da­ǵan adamdardyń qasireti men on­daǵy ekologııalyq ahýaldyń qı­yn­­dyq­ta­ryn sýretteýge til jet­peıdi. Tip­ti, ony elestetýdiń ózi asa aýyr. Eger Sizdiń kóregen­di­gińiz ben bas­shylyǵyńyz bolmasa, kim bilsin, qazir de mıllıondaǵan adamdar sol qasiretti bastan ótkerip jatqan bolar ma edi? Men Sizge Semeı ıadrolyq synaq ala­ńyn japqan jáne Qazaqstan aý­ma­ǵynda barlyq ıadrolyq ın­fraqurylymdy joıǵan ulttyń basshysy retinde sheksiz rızashy­lyǵymdy aıtqym keledi”. “Habar” telearnasynan kórse­til­gen beınereportajdan Pan Gı Mýn myrzanyń kezdesý kezindegi Qazaqstan Prezıdentine bildirgen lebizi men tilekterin tizip shyǵyp, jaı qaraǵannyń ózinde búkil álemniń osy kezde qarjy daǵda­ry­synan, Jer sharynyń ár túk­pi­rinde júrip jatqan qaqty­ǵys­tar­dan góri ıadrolyq qarýdyń toq­taýsyz ósip bara jatýyna, atom qa­rýyna ıe elderdiń qatary jú­gen­deýsiz kóbeıe túskenine alań­daýshylyqtyń basym ekenin túsinýge bolar edi. – Qazir Siz jahandyq ıadro­lyq qarýǵa qarsylyq sammıtine bar­ǵa­ly otyrǵan sátte, – dedi BUU Bas hatshysy, – ıadrolyq qarý­syzdan­dy­rý týraly aıtýǵa, ony tereń talqylap, basqa mem­le­ket basshy­laryna pikir aıtýǵa Sizdiń bar­ly­ǵynan joǵary mo­ral­dyq quqy­ǵy­ńyz, kúshińiz bar, sondyqtan da daýsyńyz jarqyn shyǵýy tıis dep sanaımyn. Árı­ne, Sizdiń bul sam­mıtte qarala­tyn máseleler jó­ninde óz piki­ri­ńiz, óz ustanymyńyz bar. Men de BUU-nyń Bas hat­shy­sy retinde óz oıymdy ortaǵa sa­lamyn. Degen­men, biz sózderimiz ben ustanym­da­rymyzdy úılestirip alyp, bi­ri­ge sóılesek, oılaǵan­daǵy­dan da úlken tabysqa qol jetkize alar edik. Qazaqstan táýelsizdiginiń al­ǵash­qy kúninen bastap beıbit saıa­sat ustanyp, álemge ıadrolyq po­lı­gondy jabýshy jáne atom qarýy­nan óz erkimen bas tartýshy memleket retinde tanylǵany bel­gili. Derbes damý jolyna túsken jas memleket retinde Qazaqstanǵa álemde tórtinshi oryn alatyn atom arsenalyn ustap turýdyń ózi qanshama kúshke túsetini belgili edi. Alaıda, bul turǵyda Qazaq­stanǵa qarjylaı da, basqashalaı da kómek kórsetkisi keletin talaı elder tabylǵan bolatyn. Elbasy Nursultan Nazarbaev atom qa­rýyn ońdy-soldy siltep, dúnıeni titir­ken­dirýshilikten góri beıbit saıasat­ty tańdady. Eń aldymen 40 jyl­daı atom jarylystarynan zá­rezap bolǵan halqynyń ty­nysh­tyǵyn, urpaǵynyń erteńin, eliniń qaýip­sizdigin oılady. Atom qarýynan bas tartý ǵana emes, ony taratpaý jolynda, tajal qa­rýy­nan ada aımaqtar qurý jolyn­da kúresýshi memleket bolýdyń mańyzyn Nursultan Nazarbaev jete túsindi. Sodan beri ıadrolyq qarýdy aýyzdyqtaý jolyndaǵy qan­shama qazaqstandyq bastama kóterildi. Bas hatshy ózi jaqsy biletin bul jaıdy da aıryqsha atap ótti. “Iаdrolyq synaqtardy toqta­typ, ıadrolyq qarýlardan ada bolý qajettigin álemge jar salyp aıtý­shy róline jer betinde Sizden laı­yq adam joq. Sebebi, kezinde Siz­diń halqyńyz sondaı synaq­tar­dyń qurbany bolǵan. Tıisin­she, Siz bar qıyndyqtardy jeńip, bul máse­le­ler jóninde jahandyq deńgeıdegi mańyzdy sheshim qabyldaý sáti týǵanda batyl túrde ıadrolyq sy­naq­tardy toqtatyp, synaq alańyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan birjola bas tarttyńyz. Siz jáne Sizdiń elińiz Ortalyq Azııada ıadrolyq qa­rýdan ada aımaq qurý bastama­syn kóterip, ony is júzinde júzege asyrdyńyz. Bul jóninde tek qu­jat qabyldap qana qoımaı, onyń tap-tuınaqtaı oryndalýyn qam­tamasyz ettińiz. Sondyqtan da Sizdiń bul másele jóninde batyra aıtyp, qatań málimdeme jasaýǵa taǵy da bárinen artyq moraldyq ta, saıası da quqyǵyńyz bar. Sizdiń Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurý bastamańyzben soltústik jarty sharda ondaı aýmaq tuńǵysh ret qurylǵanyn da zor rızashylyqpen aıta alamyn”. Adam sanaly ǵana emes, sa­naýly da ǵumyrdyń ıesi bolǵan­dyq­tan, onyń ómiri basty baılyq, zor áleýet sanalady. Al Qazaq­stan halqyn qoldan jasalǵan atom qyrǵynyna ushyratqandar ne zaýal kóripti? Qanshama adam­nyń júrek qınalysy men kóz jasy úshin Qazaqstannan basqa burynǵy Odaqtyń qaı memleketi ne tólepti?  Jatsa-tursa oıynan halqynyń jaı-kúıi ketpeıtin Elbasynyń alǵashqy jarlyq­tary­nyń biri Semeı polıgonyn jabýǵa arnalǵanyn eskersek, mu­nyń ózi Nursultan Ábishulynyń sana-seziminde at jalyn tartyp mingennen-aq qalyptasqanyna kóz jete túsedi.  Álemdegi basqa saıasatkerler men memleket basshylary osyndaı jolmen júrse, dúnıe júzin dúrliktirgen bas­ty másele sheshimin taýyp, adamzat balasynyń oı-nıeti jasampaz basqa máselelerge aýar edi. Bul týraly oıyn Semeıdegi burynǵy ıadrolyq polıgonnyń ortasynda turyp BUU Bas hat­shysy Pan Gı Mýn bylaısha jetkizgen edi: “Men qazir ıadrolyq synaq ala­ńynyń nóldik núktesinde, dál synaq jasalǵan jerden nebári eki shaqyrym jerde turmyn. Munda 450 atom bombasy synaldy. Son­dyq­tan da men osynaý nóldik núk­­teni óz kózimmen kórip, bir kezde bar­sha ıadrolyq synaqtar­dyń bas­taýy bolǵan jerdiń ózinde turyp kúlli adamzat balasyna “biz­diń jer betinde ıadrolyq qa­rýsyz álem quratyn kezimiz keldi” dep jar salǵym keldi... Jer, ózender men kólder túgel ýlanǵan, urpaqtar qaterli isik aýrýlarynan jáne týa bitti dertterden áli kún­ge deıin zardap shegýde. Qazaq­stan Prezıdentiniń osynaý synaq alańyn jaýyp qana qoımaı, tutas óńirde ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurǵanyna zor qoldaýymdy bil­di­re­min. Onyń bul qadamy bizdiń ıadro­lyq qarýsyz álemdi qurý isimizdiń eń berik irgetasy ispetti. Barlyq elderdiń basshylary Nur­sultan Nazarbaevtan úlgi alyp, onyń jolymen júrýi tıis. Men BUU-ynyń Bas hatshysy retinde ıadro­lyq synaq alańynyń qaq júre­ginde turyp, barlyq álem elderin Qazaqstannan úlgi alýǵa sha­qyramyn”. Qazaqstan Prezı­den­tin semser­den soqa soqqan saıasatker retinde qarastyrý ábden negizdi. PAN GI MÝN: Iаdrolyq qarýsyzdan­dy­rý týraly aıtýǵa, ony tereń talqylap, basqa memleket basshy­laryna pikir aıtýǵa Sizdiń bar­ly­ǵynan joǵary moraldyq quqy­ǵy­ńyz, kúshińiz bar, sondyqtan da daýsyńyz jarqyn shyǵýy tıis dep sanaımyn. *  *  * Iаdrolyq synaqtardy toqta­typ, ıadrolyq qarýlardan ada bolý qajettigin álemge jar salyp aıtý­shy róline jer betinde Sizden laı­yq adam joq. *  *  * Qazaq­stan Prezıdentiniń osynaý synaq alańyn jaýyp qana qoımaı, tutas óńirde ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurǵanyna zor qoldaýymdy bildire­min. Onyń bul qadamy bizdiń ıadro­lyq qarýsyz álemdi qurý isi­mizdiń eń berik irgetasy ispetti. Barlyq elderdiń bas­shylary Nursultan Nazarbaevtan úlgi alyp, onyń joly­men júrýi tıis. Men BUU-ynyń Bas hatshysy re­tinde ıadro­lyq synaq alańynyń qaq júre­ginde turyp, barlyq álem elderin Qazaqstannan úlgi alýǵa sha­qyramyn. (Qazaqstan Respýblıkasyna sapary kezinde sóılegen sózderinen). JEŃISTI JOLDYŃ JEMISTI JALǴASY AQSh pen Reseı prezıdentteri strategııalyq shabýyldaý qarýlaryn qysqartý týraly jańa kelisimge qol qoıdy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnmen kezdesýinde Praga qalasynda AQSh jáne Reseı prezıdentteriniń strategııalyq shabýyldaý qarýlaryn qysqartý týraly jańa kelisimge qol qoıǵaly otyrǵan qadamyn  barynsha quptaıtynyn málimdegen bolatyn. Endi, mine, eki ıadrolyq alpaýyt memleket óz qarýlaryn qysqartý jónindegi ýaǵdalastyqqa qol jetkizip, jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıta túsý isinde úlken saıası erik-jiger tanytty. Bul Qazaqstan sekildi ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa barlyq kúsh-jigerin jumsap kele jatqan el úshin de zor tabys sanalatyny kúmánsiz. Demek, Nursultan Nazarbaev bastap bergen jeńisti jol jemisti jalǵasyn tapty. Qutty bolsyn! Sonymen, keshe Chehııanyń astanasy – Praga qalasynda AQSh prezıdenti Barak Obama men Reseı prezıdenti Dmıtrıı Medvedev strategııalyq shabýyldaý qarýlary (SShQ) týraly jańa AQSh-Reseı kelisimine qol qoıdy. SShQ-3 degen ataýǵa ıe bolǵan jańa kelisim 1991 jyly AQSh pen KSRO arasynda qol qoıylyp, 2009 jyldyń 5 jeltoqsanynda merzimi bitken strategııalyq shabýyldaý qarýlaryn qysqartý týraly eski kelisimdi almastyratyn bolady. Jańa kelisimge sáıkes, AQSh jáne Reseı taraptary aldaǵy 7 jyl bederinde strategııalyq ushyr­ǵysh­tar – qurlyqaralyq ballıs­tı­kalyq zymyrandaryn, súńgýir qaıyqtardaǵy ballıstıkalyq zymyrandaryn, sondaı-aq aýyr strategııalyq bombalaýshy ushaq­taryn 700 birlikke qysqartýǵa mindetteme alady. Oqtumsyqtar ushyrǵyshtar sany ár jaqtykin eseptegende 800 birlikten aspaýy tıis. Oqtumsyqtardyń eń kóp ortaq sany 1550 birlik dep aıqyndalǵan. Qujat eki el zań shyǵarýshy organdarynyń ratıfıkasııalaýyna jatady jáne ratıfıkasııalaý gramotalarymen almasý sátinen bastap, kúshine enedi. Qujattyń kúshinde bolý merzimi – 10 jyl. MAQSAT – IаDROLYQ QARÝDAN TOLYQ BAS TARTÝ Qazaqstanǵa saparmen kelgen BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Semeı óńirinde bolǵan kezinde jáne Elbasy Nursultan Nazarbaevpen kez­de­sýinde 1991 jyly Semeı synaq polıgonyn jabýy Qazaqstan basshysy tarapynan batyl sheshim bolǵanyn, munyń búginde búkil álem elderi úlgi alatyn úderis bolýy tıistigin aıta kelip, ıadrolyq qarýǵa ıe barlyq memleketterdi Qazaqstannyń jolymen júrýge shaqyrǵany belgili. Al Elbasy óziniń 2 sáýir kúni Reseıdiń “Izvestııa” gazetine shyqqan maqalasynda ıadrolyq taratpaý qazirgi zamanǵy ımperatıv bolýy shart ekenin atap kórsetkeni taǵy málim. Osy oraıda ótken dúısenbide AQSh prezıdenti Barak Obamanyń amerıkalyq ıadrolyq doktrınany ózgertip, ıadrolyq qarý qoldanýǵa yqtımal jaǵdaılardy aıtarlyqtaı azaıtatynyn aıtqan málimdemesi de kókeıkestiligimen erekshelenedi. Obama óziniń baǵytyn túpki maqsaty ıadrolyq qarýdan tolyq bas tartýǵa, sondaı-aq memleket­ter­di ıadrolyq shamshyldyqtan aryltýǵa yntalandyratyn jaǵdaı­lar jasaýǵa jumsalatyn kúsh-ji­ger­diń bir bólshegi retinde sıpat­ta­dy. Mysaly, jańa doktrına jańa ıadrolyq qarý jasaýdy tolyq toq­ta­týdy boljaıdy: bul sheshim AQSh-tyń qazirgi Qorǵanys mı­nıstriniń alǵashqy kózqarasyna qa­rama-qaıshy keletinin aıta ketken jón. Obamanyń strategııasy qadir-qasıetten aıyrylǵan memleketter men terrorlyq uıymdar Reseı men Qytaı sııaqty dástúrli derjava­lar­dan qaýiptirek bola túsip otyr­ǵan jaǵdaıda ıadrolyq doktrınany jańa dáýirge beıimdeýge talpynys bolyp tabylady. Jańa doktrına kóp jaǵdaıda AQSh “qyrǵı-qabaq soǵystyń” al­ǵashqy kúnderinen bastap ıadrolyq doktrınaǵa sanaly túrde qosylǵan ambıvalenttiligin alastaýdy kóz­deı­di. Qurama Shtattar tuńǵysh ret ıadrolyq qarýdy Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartty (IаQTSh) saqtaıtyn ıad­rolyq emes memle­ket­terge qoldan­baý­ǵa naqty mindetteme alý nıetinde. Bul ustanym tipti ondaı memleketter Qu­rama Shtat­tarǵa qarsy bıologııa­lyq nemese hımııalyq qarý qol­dan­ǵan, sondaı-aq adamdy sal etetin hak­ker­lik sha­býyldy júzege asyrǵan jaǵ­daıda da kúshinde qalmaq. Aq úı ta­ra­pynan túsindirilgenindeı, bıolo­gııa­lyq shabýylǵa ıadrolyq soqqymen jaýap berý máselesine eger bıoqarý je­­tildiriletin bolsa qaıta oralýǵa bolady. Obamanyń doktrınasy AQSh-tyń basty qaımyqtyrýshy áleýetin álsiretpeýdi usynatyn konserva­tor­lar tarapynan, sonymen bir mezgilde, Amerıka ıadrolyq qarýdy esh­qashan birinshi bolyp qoldan­baı­dy deıtin úzildi-kesildi málimde­me­sinen úmitte­ne­tin lıberaldar tarapynan qarsylyq týdyratyny anyq. Doktrınanyń ja­rııalanýy qarýlanýdy qysqartýǵa ba­ǵyt­talǵan toǵyz jyldyq kezeńdi qam­tıtyn, úlken kúsh-jigerdi qajet etken ıadro­lyq dıplomatııanyń ývertıý­ra­sy bolady: 8 sáýirde, ıaǵnı keshe Obama Reseımen kelisimge qol qoı­sa, aldaǵy aptada Vashıngtonda ıad­ro­lyq qaýipsizdik jónindegi sammıt ótkizedi. Jańa doktrına úshin taıaý mań­daǵy ekzamen Iranmen qarym-qa­tynas bolatyn sekildi. Suhbatynda Obama bylaı dep málimdedi: “Teh­ran óziniń qazirgi saıasaty jaǵ­daıynda ıadrolyq qarý jasaý áleý­e­tine ıe bolatynyn jáne de sank­sııalardyń birde-bir paketi Iran­dy avtomatty túrde baǵytyn aýys­tyrýǵa májbúrleı almaıtynyn moıyndaýymyz kerek”. Doktrına AQSh-qa qarsy ıadro­lyq soqqylardy irke turýdy óziniń odaqtastary nemese árip­testeri arqyly júzege asyrý – ıadrolyq qarýdyń basty róli ekenin kóldeneń tartatyn bolady. Alaıda Obama qarýlanýǵa baqylaý jasaýdy jaqtaýshylardyń oı-paıymdaryn qaıtaryp tastady. Sóıtip, irke turýdy ıadrolyq qarýdyń birden-bir fýnksııasy dep jarııalaǵan joq. Az-kemi joq 50 álemdik kósh­bas­shy bas qosatyn ıadrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıtte Obama 4 jylda álemdegi barlyq ıadrolyq materıal­dardy saqtaýdy qaýipsiz ete­tin naqty sharalar týraly kom­mıýnıkege qol jetkizýge úmittenedi. The New York Times KEMELDILIK KО́RINISI HHI ǵasyrdyń alǵashqy on­jyl­dyǵy lańkestikpen kúres jáne ja­han­dyq ári óńirlik úderisterdi geo­energetıkalyq qaıta qurylymdaý belgisimen ótýde. Halyqaralyq arenadaǵy kúshter ornalasýynyń serpindi ózgerisinde Qazaqstan birtindep jetekshi memleketterdiń biri retinde ornyǵyp keledi. Bul el usynǵan aqyldy ıdeıalar sáıkes is-sharalarmen ushtasyp, eýropalyq, eýrazııalyq jáne álemdik prob­le­ma­lardy sheshý kezindegi Qazaq­stan­nyń sarabdal saıasatymen úndestik tabýda. Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń “Izvestııa” gazetinde jarııalanǵan “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik” degen maqalasy bul turǵydaǵy kezekti dálel bolyp tabylady. Maqala adamzat úshin mańyzdy bolyp tabylatyn birqatar oqıǵalardyń – Ekinshi jahandyq soǵys aıaqtalýynyń 65 jyldyǵy, 2010 jylǵy 6 sáýirde jarııa etilgen jańa amerıkalyq ıadrolyq dok­trı­na, 8 sáýirde Pragada qol qoıylýy josparlanǵan Reseı men AQSh arasyndaǵy Strategııalyq shabýyl qarýlary týraly jańa sharttyń, son­daı-aq aldaǵy kezde Vashın­gtonda bolatyn ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıttiń qar­sańynda jarııalandy. Sońǵy jahandyq alapattyń tarıhı jyldyǵy mundaı apat endigi jerde qaıtalanbaıdy degen úmitpen baılanystyrylady. Munan keıingi josparlanǵan oqıǵalar bul úmit syndarly halyqaralyq únqa­ty­sý­dy jáne yntymaqtastyqty saq­taýǵa, radıkaldyq is-áreketterden bas tartýǵa baǵdarlanǵan jetkilikti dálelderge, dıplomatııalyq kelis­sózder men saıası qujattarǵa negiz­deletinin kórsetip beredi. Qazaqstan Prezıdentiniń maqa­lasynda keltirilgen ıdeıalar men dálelder amerıkalyq ıadrolyq doktrınanyń negizgi qaǵıdattarymen úndes shyqqan. Eki qujatta da ıadro­lyq taralýǵa jol bermeý jó­nindegi ustanym berilgen, bul rette N.Nazarbaev maqalasynda ol qazirgi dáýirdiń ózegi retinde usy­nylǵan. Amerıkalyq ıadrolyq dok­trınamen basqa salystyrýlar júr­gizbesek te, qos qujatta da osynaý kúrdeli problemany sheshý úderisi jóninde túrli ekpin túsirile oty­ryp, ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaý qajettigi atap kórsetiledi. “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik” maqalasynda aıtylǵan tuǵyrnama problemany aıqyn da naqty anyqtaıdy. Alaıda, budan da góri mańyzdysy N.Nazarbaevtyń basqa da baǵdar­lamalyq qujattary sekildi munda strategııalyq maqsattarǵa qol jet­kizý úshin, al naqty jaǵdaıda – ıadrolyq qarýsyz dúnıe qurý úshin aıqyn usynystar aıtylǵan. Ás­kerı maqsattarda bólshektenetin materıaldar óndirisine tyıym salý týraly shartty jedel qabyldaý jónindegi usynys, álemde qor­dalanǵan eki myń tonnadan artyq bólshektenetin materıaldardy eskergende, ózekti de oıly bolyp tabylady. Qazaqstanda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq oqý ortalyǵyn qurý usynysy talqylanyp otyrǵan problemany syndarly da uzaq merzimdi turǵyda sheshý nıetiniń dáleli bolyp tabylady. Iаdrolyq synaqtarǵa tolyq tyıym salý jolyndaǵy eleýli qadam Iаdrolyq synaqtarǵa barsha­ny qamtıtyndaı tyıym salý tý­raly sharttyń ázirlik komıssııa­symen Halyqaralyq monıtorıng júıesi jáne jergilikti oryndar­daǵy ınspeksııa ádisin damytý má­seleleri boıynsha ózara yqpal­das­tyq bolyp tabylady. Nursultan Nazarbaevtyń resmı ıadrolyq mem­leketterdi osy shartty ratıfıka­sııalaýǵa shaqyrýy kezdeısoq emes, óıtkeni, ıadrolyq qaýipsizdikti saıa­sı sheshimder jolymen ǵana eńserýge bolady. Qazaqstan Prezıdentiniń tuǵyr­na­masynda kóptegen ótkir prob­lemalar men syndarly usynystar keltirilgen. Alaıda, osynaý baǵdar­lamalyq qujattyń ózindik ózegi bolyp tabylatyn negizgi ıdeıasy – ıadrolyq qarýdan ada óńirlik aı­maq­tardyń oń tájirıbesin paı­da­laný qajettigi. Muny N.Nazarbaev ıadrolyq qarýsyz aımaqtardyń halyqaralyq quqyqtyq mártebesi týraly máseleni dereý talqylaýmen baılanystyrady. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev ózekti problema­lardy durys anyqtaý jáne olardy der kezinde jáne durys jolmen eńserý Qazaqstandy óńirlik jáne jahandyq úderisterdiń baıypty faktory retinde ornyqtyrý bolyp tabylatynyn taǵy da bir ret dáleldep otyr. Nına DIýLGEROVA, Varna erkin ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory. Sofııa, Bolgarııa. 2010 jylǵy 6 sáýir. ATOMNYŃ BEIBIT QYZMETI Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev “Izvestııa” ga­zetinde jarııalanǵan maqala­syn­da: “Qazaqstan beıbit baǵyttaǵy atomǵa barlyq elderdiń tepe-teń qoljetimdiligi qaǵıdatynyń se­nim­di jaqtaýshysy bolǵan jáne bo­lyp qalady. Sondyqtan Qa­zaq­stan Reseımen birge Angarski­de Ýrandy baıytý jóninen ha­lyqaralyq ortalyq qurýǵa at­sa­lysatyn bolady, sol úshin de bizge MAGATE aıasynda Iаdrolyq otynnyń halyqaralyq bankin qurý ıdeıasy meılinshe jaqyn jáne túsinikti”, dep jazǵan bola­tyn. Elimizdiń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń ǵalymdary men mamandary Elbasynyń bul ıdeıasyn tolyǵymen qoldap, Qazaqstan Iаdrolyq otynnyń halyqaralyq bankin ornalastyrý úshin eń durys nusqa dep sa­naı­dy. Qazaqstanda turaqty jáne boljaýǵa bolatyn saıası rejim ornyqqan, respýblıkada ıadro­lyq qarý joq jáne ony jasa­maıdy. Iаdrolyq ındýstrııa ny­sandary MAGATE baqylaýy úshin tolyqtaı ashyq. Respýb­lı­kanyń áleýet qurylymdary syrt kúshterdiń ıadrolyq otyndy ur­laý maqsatymen bankke shabýyl nemese lańkestik áreketin júzege asyrýyna tosqaýyl qoıatyn jaýyngerlik ázirlikte. Kýrchatov qalasyndaǵy or­talyǵymyzdyń múmkindikterimen osynda bolǵan BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn jete tanysty. Atom­dy beıbit maqsatta paıda­lanatyn jaǵdaıymyzdy kórgen mártebeli meımannyń qyryq jyl boıy qyrǵyn keltirgen polıgon ortalyǵynyń Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń sarabdal saıasatynyń arqa­synda beıbit maqsatqa qyzmet etip otyrǵanyna kóz jetkizip, elimizdi, Elbasymyzdy jappaı qyryp-joıý qarýyn beıbit teh­nologııaǵa aınaldyrǵan mem­le­ket, basshy retinde jete tanyp, atom qarýyna ıe barsha elderdi osy jolmen júrýge shaqyrdy. Kúni keshe Praga qalasynan jaqsy habar kelip jetti, Reseı men AQSh basshylary strate­gııa­lyq shabýyl qarýlaryn shekteý týraly jańa shartqa qol qoı­yp­ty. Qazaqstan basshysynyń bir úmiti aqtalyp otyr, endigi jerde qalǵandary da aqtalyp, atom energııasy tek qana beıbit maqsatqa qyzmet etetin ýaqytqa da jetetin bolarmyz. Qaırat KÁDIRJANOV, Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas dırektory. KÝRChATOV. ADAMZAT QAÝIPSIZDIGINIŃ KEPILI Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik” atty maqalasy der ke­zinde jarııalandy. Onda aı­tylǵan oılar men usynystar Vashıngtonda bolatyn Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtke qatysýshylardyń naza­rynda bolaryna senim mol. О́ıt­keni, Reseı men AQSh-tyń jańa shartqa qol qoıýy aıryqsha ma­ńyzdy bolǵanymen, atom qarýyna ıe basqa elderdiń de bar ekendigin umytýǵa bolmaı­dy. Iаdrolyq qarýdy taratpaý jáne ony birtindep qysqarta berý Pre­zıdent maqalasynyń basty ózegi. Sondyqtan da bul talap bar­shaǵa ortaq bolýy kerek. Beıbit ıadrolyq baǵdarlama­lardy damytý egemen memleket­terdiń  ajyraǵysyz quqyǵy retinde olardyń jan-jaqty damýynyń mańyzdy tezısi bolyp tabylady. Mundaı múmkindik ıadrolyq qarý men ıadrolyq arsenalǵa ıe elderdiń ǵana quzyrynda bolmaýy tıis. Bul turǵyda Qazaqstannyń atom energııasyn tek qana beıbit maqsatta paıdalanyp, ekonomıka men halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý qyzmetine qoıýyna bizdiń Ulttyq ıadrolyq ortalyq óz úlesin qosa beredi. J.JOTABAEV, Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas ǵylymı qyzmetkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor. BATYL BAILAMDY BAIYPTAǴAN 2010 jylǵy 2 sáýirdegi “Iz­vestııa” gazetinde jarııalanǵan Elbasynyń  “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik” at­ty maqalasyn oqı otyryp, qa­zirgi kezdegi bizdiń elimizdegi asa qurmetpen baǵalaıtyn uǵym –  ol eldiń tynyshtyǵy ekenin tú­sindim. Osy oraıda ýaqyt ıadrolyq qarýdy taratpaýdy – qazirgi za­manǵy ımperatıvtik baǵytty, ıaǵnı HHI ǵasyrda beıbit ómir sú­rýdi qalaıdy. Moratorııden ıad­rolyq synaqtarǵa tolyq tyıym salýǵa deıin Qazaqstan qanshama ıadrolyq synaqtan ótkenin oı­la­saq, Qazaqstan halqy úshin atom qa­rýynyń aýyzdyqtalýy ózekti másele bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń búkil halyqara­lyq qoǵamdastyqtyń, onyń ishin­de ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sáýir sammıtine qa­tysýshy­lar­dyń nazaryn birneshe qaǵıdattyq jáıtterge taǵy da aýdaratyn­dyǵy aıtylǵan. Osyǵan oraı biz­diń qazaq halqy dúnıe júzinde beı­bitshiliktiń ornatylýyn qa­laıdy. Iаdrolyq  energııa tek qana beıbit maqsattarǵa paıda­la­nylsa deımin. Elbasynyń ıadrolyq qarýsyz álemniń jalpyǵa ortaq deklara­sııa­syn qabyldaý týraly máse­lesi durys sheshim dep oılaımyn. Elimizde atom energııasynyń beıbit maqsattarǵa jumsalýyn, ıadrolyq qarýdy taratpaýdy qoldaımyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń “Alyp aýqymdy álem jáne ıad­ro­lyq qaýipsizdik” atty maqa­lasyna baılanysty aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bólimine qarasty klýbtar men kitaphana qyzmetkerleri halyq arasynda túsindirme jumys­taryn júrgizetin bolady. Q.ÁBILǴAZIEVA, Aral aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń bastyǵy.