Bas qolbasshy

Eldiń ishki qýaty

Táýelsizdigimizdi jarııalaǵannan keıin, araǵa 26 kún salyp, keshegi Ishki ásker búgingi Ulttyq ulan quryldy. Sol sátten bastap quqyqtyq tár­tip áskeri el men Elbasynyń basta­ma­laryn qoldaıtyn, halyqty, aza­matty, memleketti zańsyz áre­ket­terden qorǵaıtyn qýatty qury­lymǵa aınaldy. Ýaqyt ótken saıyn quqyqtyq tártiptiń turpaty bıik­tep, orny daralana bastady.

Elbasy 1998 jyly shilde aıyn­da IIM Ishki áskerdiń Bas qolbas­shy­lyǵyna saparmen kelip, Astana garnızonyndaǵy eki áskerı bólimge Jaýyngerlik Týdy tapsyrdy.

«...Ishki áskerimiz mańyzdy min­­det­terdi atqarady, elimizdiń ishki qa­ýip­sizdigin qamtamasyz etip, mem­lekettiń ulttyq qaýipsiz­digin nyǵaıtýǵa úlken úles qo­syp keledi. Men memlekettiń Qarý­ly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qol­bas­­shysy retinde ásker quramy­nyń jo­ǵarǵy deńgeıde qamta­masyz etilýine jáne sizderdiń qyzmetterińiz jaqsy jaǵdaıda ótýine qamqorlyq jasaı beretin bolamyn», dep atap ótti Elbasy.

Memlekettiń kók Týyn bıiktete túsý mindeti árbir Qazaqstan aza­ma­tyna taǵdyr syılaǵan uly baqyt desek te bolady. Al baqyt Elbasy aıtqandaı, «baǵalaı bilgenniń basynda turady». Táýelsizdiktiń negizgi tiregi memleket ishindegi turaqtylyqty qamtamasyz etetin ulttyq ásker ekeni sózsiz. Ulttyq qaýipsizdiktiń negizgi bóliginiń biri – eldiń ishki qaýipsizdigi. Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ulanynyń kúsh-qýatyn arttyrý men jetildirýge, ınfraqurylymyn damytýǵa Elbasy N.Nazarbaevtyń tarapynan árdaıym úlken kóńil bólinip, qaýipsizdik máseleleri árkez nazardan tys qalmaı keledi. Búgingi tańda qaýipsizdik júıesin jetildirý, Ulttyq ulan áskerı bólimderin zamanaýı qural-jabdyqtarmen qam­tamasyz etýge arnalǵan sharalar óz kezeginde el tynyshtyǵynyń senim­di qorǵalyp, áskerı qurylym­dardyń materıaldyq-tehnıkalyq baza­synyń jáne áleýmettik-turmystyq jaǵdaılarynyń jaqsarýyna ákeldi. Osydan táýelsizdik jyldaryndaǵy Ulttyq ulannyń qalyptasýy ári vedomstvonyń búgingi zamanaýı quraldarmen jaraqtalǵan, áleýeti zor, qýatty organnyń birine aınalýyna da Elbasynyń sińirgen eńbegi men qamqorlyǵy ushan-teńiz ekenin ańǵarýǵa bolady.

2014 jyldyń 21 sáýirinde El­ba­sy N.Nazarbaevtyń Jarly­ǵy­­men IIM Ishki áskeri Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Ulttyq ulany bolyp qaıta quryldy. Bul sheshimdi qabyldar aldynda sheteldik táji­rıbeler eskerilgenin eskergen jón. Al 2015 jyldyń 10 qańtar­ynda Elbasy «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Ulttyq ulany týraly» zańǵa qol qoıdy. Bul quqyqtyq tártip áskeriniń tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa, Memleket basshysy tarapynan kórsetilgen qamqorlyqtyń logıkalyq jalǵasy boldy. Araǵa bir jyl salyp, Elbasynyń Almaty oblysy Zarechnyı kentindegi IIM arnaıy maqsattaǵy bólimsheleriniń jaýyngerlik jáne ádistemelik daıyndyǵyna arnalǵan Ortalyqqa at basyn buryp, jeke tanysýy ásker tarıhyndaǵy aıryqsha oqıǵalardyń biri boldy. Osy jerde elimizdiń kúsh-qýat qurylymdarynyń ar­naıy maqsattaǵy bólimsheleriniń qa­tysýymen «Qaısar-2016» keshendi jattyǵýy ótkizilip, jasaqtardyń antı­terrorıstik baǵyttaǵy opera­sııa­lardy júrgizýdegi ádis-tásilderi pysyqtaldy.

Qorǵanysymyzdyń temir qazyǵy

Árıne Keńes Odaǵy ydyra­ǵan­nan keıingi jyldary Qazaqstannyń áskerı ahýaly da álsiredi. Al táýel­sizdikke endi qol jetkizgen el úshin egemendigi men aýmaqtyq tutas­tyǵyn qorǵaıtyn óz Qarýly Kúsh­terin qurýy ómirlik mańyzdy mindet bolyp sanaldy. Jańa úlgidegi armııa qurý úshin áskerı qu­­ry­lys­tyń zańnamalyq negizin, tu­jy­rym­damasy men tetigin jasaý qajet  boldy.

1991 jylǵy 25 qazanda Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti osy ıgi maqsat jolyndaǵy eń alǵash­qy qadamyn jasady, bul kúni Mem­le­kettik qorǵanys komıtetin qurý tý­raly Jarlyqqa qol qoıyldy. Qazaq KSR Memlekettik qorǵanys ko­mıtetiniń tóraǵasy bolyp Táýelsiz Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qu­ry­lýy men damýynda erekshe oryn alatyn tulǵalardyń biri Saǵadat Nurma­ǵambetov taǵaıyndaldy. Az ýaqyt ishinde komıtettiń negizgi la­ýa­­zymdary tájirıbeli ofıser­ler­den jasaqtaldy.

1991 jyldyń jeltoqsanynda burynǵy Odaq elderiniń taǵdyryna qatysty kóptegen sheshim qabyl­dandy. Solardyń biri – jańa quryl­ǵan TMD memleketteri áskerı áleýe­tiniń endigi taǵdyryna qatysty. О́tpeli kezeń kezinde burynǵy Odaq elderiniń qorǵanys isi Strategııalyq jáne Qarýly Kúshterge, Shekara ás­ker­lerine biriktirildi. Biraq ýaqyt kóshin toqtatý múmkin emes edi. Bu­rynǵy Odaqtyń Birikken Qarýly Kúshteriniń ǵumyry uzaq bolmasy baıqaldy.

1992 jyldyń basynda El­basy Áskerı máseleler tujyrym­da­ma­syn ázirleýge tapsyrma berdi. Son­daı-aq áskerı bólimderdiń qarý-jaraq jáne tehnıkasyn, múl­­kin túgendeý, ahýalyn tekserý jáne áskerı oqý-jattyǵý alań­daryn ǵylymı-tehnıkalyq jasaq­taý, Qa­zaq­stan aýmaǵynda ornalas­qan ás­ke­rı zaýyttardy óndiristik jab­dyq­taý týraly da sheshim qabyl­dandy.

Áskerı qurylys tujyrym­da­­masynyń jobasy Qaýipsizdik Keńesinde qaralyp, ondaǵy basty másele – ótpeli kezeń aıaqtalǵan soń eli­mizdiń óz Qarýly Kúshterin qurýy múmkin ekenine nazar aýdar­dy. Memlekettik qorǵanys komıteti eldiń áskerı áleýetiniń baǵyt-baǵ­dar­yn aıqyndaýǵa qatysty budan bas­qa da kóptegen is-sharalardy jedel júzege asyryp, túrli uıym­das­tyrý, taldaý jumystaryn júr­gizdi, sondaı-aq baqylaý mindetin de atqardy.

1992 jylǵy 7 mamyrda Elbasy táýelsiz eldiń áskerı qaýipsizdik júıesin qurýdaǵy kelesi sheshýshi quqyqtyq akt – «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Qarýly Kúshterin qurý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Osy mańyzdy qujat Qazaqstan aý­ma­ǵynda ornalasqan Qarýly Kúsh­ter men onyń búkil múlki respýb­lı­kanyń quzyretine kóshetinin anyq­tap berdi.

Elimizdiń keń baıtaq aýmaǵynda kóptegen áskerı bólimder, bazalar, áskerı-zertteý nysandary men oqý-jattyǵý alańdary, sonyń ishin­de ǵaryshty zertteý jáne áýe qorǵa­nysyna qatysty nysandar boldy.

Elbasy 1997 jyly 17 qarashada Qarýly Kúshter qurylymyna eleýli ózgerister engizgen Jarlyqqa qol qoıdy. Áýeli Qorǵanys mınıstrligi men Bas shtabtyń qyzmet aýqy­my ajyratyldy. Qorǵanys mınıstr­ligine áskerı-saıası basshylyq jasaý, eldegi qorǵanys qurylysyn uıym­dastyrý jáne Qarýly Kúshter­diń túrlerin basqarý júkteldi. Bas shtabqa Qarýly Kúshterdi shu­ǵyl-strategııalyq qoldanýshy organ qyzmeti tapsyryldy. Osy ózgeris­terdiń barlyǵy «Basqa memle­ket­ter sııaqty Qazaqstan da óziniń qor­ǵanysqa qabilettiligin nyǵaıtýdy búkilhalyqtyq is jáne memlekettiń eń basty murattarynyń biri dep sa­naı­dy. Bizdiń basty maqsatymyz – Qa­zaq­stannyń egemendigi men aýmaq­tyq tutastyǵyn qorǵaý» degen Elba­symyzdyń qadaǵalaýynda boldy.

2012 jyly Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańyna serjanttyq kor­pýsqa qatysty birqatar ózger­týler men tolyqtyrýlar engizildi: «ser­janttar» sóziniń maǵynasy naq­tylanyp, komandalyq quramnyń ózine senip tapsyrylǵan jeke qu­ramdy basqarý isin júzege asyratyn, qaramaǵyndaǵylardy oqytý men tárbıeleý mindetin atqaratyn áskerı qyzmetshileri sanaty dep tanyldy.

Tuńǵysh Prezıdenttiń syndarly saıasatynyń arqasynda, sondaı-aq Qorǵanys mınıstrligi men Bas shtab jetekshileriniń qoldaýymen Qarýly Kúshterdiń serjanttyq korpýsy búginde óziniń damý jolynda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi.

Táýelsizdik alýymyzǵa baıla­nysty, Qazaqstan áskerı qaýipsiz­diginiń negizin qurý maqsatynda, Tuń­ǵysh Prezıdent Jarlyǵymen az ǵana ýaqyt ishinde Qarýly Kúshter­men qatar, basqa da áskerler men áskerı qurylymdar qurylyp, kúni búginge deıin elimizdiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn saqta­lýyn kúzetip keledi. Memleke­ti­miz­diń egemendigin kúzetip kele jat­qan qurylymdar arasynda táýel­siz Qazaqstan shekarasyna qolsuǵyl­maýyna jaýapty UQK Shekara qyz­meti de bar. 

Shegendelgen shekara – qaýipsizdik kepili

UQK Shekara qyzmeti 1992 jyl­dyń 18 tamyzynda quryldy. Qazaq­stannyń Shekara áskerleriniń negizgi bazasy bolyp KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıteti Shyǵys sheka­ra­lyq okrýginiń quramalary men áskerı bólimderi sanalady. Mem­le­kettiń Tuńǵysh Prezıdenti Jar­lyqqa qol qoıýdan buryn, 1992 jyly 9 tamyzda Shonjy sheka­ra jasaǵyndaǵy «Baıankól» (beke­tin) zastavasyna alǵash ret baryp, jeke quramnyń jaýyngerlik qyzmetimen, ómiri jáne turmystyq jaǵ­daıymen tanysqanyn aıta ket­ken jón.

Araǵa jarty jyl salyp, 1993 jy­ly 13 qańtarda Qazaqstan Respýb­lıkasy Joǵarǵy Keńesiniń sessııa­synda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasy týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Shekara áskerleri týraly» zań­daryn qabyldap, memlekettik she­karada respýblıkanyń ulttyq jáne aýmaqtyq múddesin saqtaýdyń qu­qyqtyq negizderin belgiledi.

1996 jyly 17 qańtarda Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezı­denti She­kara áskerleriniń Memle­ket­tik sheka­rany kúzetý Tujyrym­da­ma­syn jáne 1996-2000 jyl­dary Mem­lekettik shekarany qalyp­tastyrý jáne jaılastyrý, Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń Shekara ásker­le­riniń qurylysy men damýy mem­le­kettik baǵdarlamasyn bekitetin Jarlyq shyǵardy.

Memlekettik shekarany qorǵaý salasyndaǵy jańa zańnamanyń qabyldanýy mańyzdy oqıǵanyń biri boldy. 2013 jyly 16 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasynyń «Mem­le­kettik shekarasy týraly» zańy qabyldandy. Bul zań memlekettik shekara týraly zańnamany jetil­dirýge, sondaı-aq osy saladaǵy mem­lekettik organdardyń ókilettigi men atqaratyn qyzmetterin naqtylaýǵa baǵyttaldy. Osy qujatpen «Qa­zaq­stan Resýblıkasynyń memlekettik shekarasy týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń Shekara qyzmeti týra­ly» zańdary biriktirildi. Zań mem­lekettik shekarany qorǵaý men kú­zetý mindetin atqarý kezinde Qa­zaq­stannyń ókiletti organdarynyń qarý-jaraq, áskerı tehnıka jáne arnaıy quraldardy qoldaný shart­tary men talaptaryn da anyq­tap berdi.

Beıbitsúıgishtik – basty ustanym

Aıtyp ótý kerek, Qazaqstan Ás­kerı doktrınany qabyldaǵan Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy memle­ket boldy, bul Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń memlekettik qurylys máselelerindegi tabandylyǵyn taǵy bir márte dáleldeıdi. Áskerı doktrına soǵysty boldyrmaý jó­nin­degi sharalardy da, Respýblı­kanyń egemendigi men aýmaqtyq tu­tastyǵyn qorǵaý tásilderin de kózdedi. Sonymen qatar Qazaqstan­nyń táýelsizdik kezeńinde qaýip-qaterler men syn-qaterler sıpaty, geosaıası jáne ekonomıkalyq ahýal únemi ózgeriske ushyrap otyr­dy, osyǵan baılanysty ulttyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý tásilderi de ózgergenin atap ótken jón.

Jalpy, Elbasy Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 5 áskerı doktrı­nasyna qol qoıdy.

Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń 2017 jylǵy 29 qyrkúıektegi №554 Jarlyǵymen Qazaqstannyń jańa Áskerı doktrınasyn bekitti.

Besinshi doktrınada respýb­lıkaǵa kelip-keter yqtımal áskerı qaterlerin eskere otyryp, áskerı-saıası, áskerı-strategııalyq jáne áskerı-ekonomıkalyq saladaǵy, memlekettiń jumyldyrý da­ıyn­dyǵy jónindegi memlekettik qyz­mettiń negizgi baǵyttary, sondaı-aq Qazaqstannyń áskerı uıymyn damytý jónindegi negizgi sharalar aıqyndalǵan. Qujatqa sáıkes, Áskerı doktrına qorǵanys sıpa­tyna ıe jáne Qazaqstannyń dıp­lo­matııalyq, saıası, quqyqtyq, ekono­mıkalyq jáne basqa da áskerı emes quraldardyń ulttyq múddelerin qorǵaý úshin basym paıdalanýǵa beıimdiligin kórsetedi.

Elbasynyń quqyqtyq murageri, búgingi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qarýly Kúshterdiń Jo­ǵar­ǵy Bas Qolbasshysy retinde Tuńǵysh Prezıdenttiń jolyn jalǵas­tyrý­shysy dep zor senimmen aıtyp ót­sek bolady. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaq­ty­lyǵy men órkendeýiniń negizi» at­ty Joldaýynan ulttyq ásker­ge degen qamqorlyqty baıqaı­myz. «Bizdiń aldymyzda jańa tujy­rym­­dama negizinde tegeýrindi əsker qalyptastyrý mindeti tur» degen Memleket basshysy sózin «Áskerı qyzmettiń bedelin arttyryp, Qarý­ly Kúshterdiń materıaldyq bazasyn nyǵaıtý qajet. Otanyna adal, kəsibı turǵydan daıyndalǵan ofıserleri men əskerı qyzmetshileri bar ar­mııamyz jańa geosaıası jaǵdaılarda el qaýipsizdigine qaýip tóndiretin qater­lerge toıtarys berýge daıyn bolý kerek», degen oımen tujy­rym­dady. El Prezıdentiniń otandyq ásker men kúsh qurylymdaryna de­gen kózqarasy Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń Ulttyq áskerdi qu­­­rýdaǵy ushan-teńiz eńbeginiń jal­­ǵasy. Elbasy N.Nazarbaev Qaýip­­­­­sizdik Keńesiniń Tóraǵasy re­tin­­­de de áskerdiń damý máselesin na­­zar­dan tys qaldyrmaı, únemi óz nazarynda ustaýy, otandyq Qarýly Kúsh­terimizdiń bolashaǵyna alańdaý onyń ǵalamdyq deńgeıdegi tulǵa retindegi kóregendiginiń belgisi dep bilemiz.

Abaı TASBOLATOV,

general-leıtenant,

Parlament Májilisiniń depýtaty