Kúreń kúz. Shańqaı tús. Nursultan Alataý baýraıyndaǵy alma baǵyn aralap, oı qushaǵynda júr. Gúldegen alma aǵashynyń taram-taram jasyl butaqtary burań bel aýrýlardaı buratyla maıysyp, Jer-Ananyń bir jemisi – alqyzyl almany áreń kóterip tur. Pisýi jetken almanyń burqyraǵan jupar ısi taza aýamen talasa kókirekti shaıdaı ashady.
«Ǵaryshta uryq bolmaıdy, – dep oılady Nursultan. – Jer-Ana dep tegin aıtylmaǵan. Onyń tereń syryn adamzat áli tolyq uǵyp bolǵan joq. Jerden ala bilýmen birge oǵan bere de bilý kerek! Adamzat ashkózdenip, tabıǵı tepe-teńdikti buzyp barady. Keńes Odaǵyndaǵy toıymy joq áskerı ónerkásip «maqta, taǵy da maqta» dep júrip Aral teńizin sýaltty. Endi soǵysqumar elder aýyr bombalardy úzdiksiz jaryp, Jer-Ananyń túbine jetpese eken. Úshinshi dúnıejúzilik soǵys bolsa, onyń beti ármen, onyń tarıhyn jazatyn adam da qalmaıdy jer betinde. Adamzat beıbitshilik pen Jer-Ananyń qadirine jetedi, ne aqylynan adasyp, óziniń túbine ózi jetedi. Myna tórtkúl dúnıe dóńbekshigen alasapyran ýaqyt, almaǵaıyp zamanda aınalaıyn halqymdy antalaǵan apattardan aman-saý alyp shyǵýdan asqan arman bar ma? «Otandy qaltqysyz súıý – onyń sýyǵyna shydap, ystyǵyna kúıýdi talap etedi.
Meniń ǵumyrym el taǵdyrymen enshiles.
Maǵan sırat kópirindeı qylpyldaǵan kezeńde táýelsizdik alyp, memleket qurý isi senip tapsyryldy. Sondyqtan men senimge sert berip, bar jaýapkershilikti moınyma aldym. Kúrmeýi qıyn túrli taǵdyrly sheshimderdi júregimnen ótkizip qabyldadym.
Men ómir boıy bar kúsh-jigerim men bilimim, tájirıbemdi aıamaı, halqyma qaltqysyz qyzmet etip kelemin. Osy jyldary mártebemizdi kóterip, mereıimizdi asyrǵan barsha jetistikterimiz – bizdiń ortaq tabysymyz. Sondyqtan bastamashy azamattar men tilekshi bolǵan barsha qazaqstandyqtarǵa rızashylyq bildiremin!
Men úshin qashanda memleket múddesi men el ıgiligi jolynda qyzmet atqarýdan artyq baqyt bolǵan emes.
Aldymyzda atqarylar qyrýar ister bar. Bul jolda bizdiń eń basty baılyǵymyz – berekeli birligimiz. Men aýyzbirshiligi aınymaıtyn aqjúrek jurtymnyń qýatty ultqa, shýaqty ulysqa aınalaryna kámil senemin».
Jemisi mol, jeńisi kóp tobylǵy tústes kúreń kúzde, shańqaı tústiń shaǵynda alma baǵyn armansyz aralap, taza aýamen tynystaǵan Nursultan ǵaryshtan jańa bir kúsh-qýat quıylǵandaı sergek sezindi ózin. Endi ol kóterińki kóńil kúımen Alataýdy betke alyp júrip ketti. Sol sát Nursultandy qandaı oılar, nendeı sezimder baýrap aldy eken? Múmkin toǵyz baldyq qýatty tolqyndaryn aspanǵa atyp, alyp kemelerdiń ózin dopsha domalatqan túpsiz, tuńǵıyq muhıttaı alasapyran kez, almaǵaıyp zamanda ózi janyndaı súıgen halqyn terrorızm, ultaralyq arazdyq, qarjy daǵdarysy, qarýly qaqtyǵystar sııaqty san apattan qalaı aman alyp shyǵý jaıyn oılaǵan bolar. Bálkim, elimizdiń erteńi – jastardyń boıynda ulttyq rýh qaıtsek kúshti bolady dep te oılaǵan shyǵar. Múmkin... Múmkin, bári de múmkin. Bir-aq nárse múmkin emes, ol ǵasyrda biraq týatyn uly tulǵa Nursultannyń tereń de kúrdeli, shalqyp jatqan shalqar muhıttaı tuńǵıyq, tabıǵattyń ózindeı tylsym jan dúnıesine boılaý. О́ıtkeni Nursultan Nazarbaev jaı qubylys emes, asa baı jan dúnıesiniń jumbaqtaryn eshkim, eshqashan sheshe almaıtyn qupııa qubylys!
Baqýatty ómir súrgisi kelmeıtin el, baqytty bolǵysy kelmeıtin halyq joq. Osynaý alys jol, asyl muratqa jetý úshin beıbitshilik pen halyqtardyń birligi, yntymaǵy aýadaı qajet. El tizginin ustaǵan saıasatkerdiń danyshpandyǵynyń bir ólshemi, bálkim, eń basty qasıeti – halqyna oq-dáriniń ısin sezdirmeı, muńsyz, qamsyz mamyrajaı ómir syılaýynda bolar. Qoǵamǵa da, jeke adamǵa da kerek nárseler kóp. О́te kóp. Sol kóp kerektiń eń mańyzdysyn birinshi kezekke qoıa bilgen qoǵam da, tulǵa da utady. Nursultan Nazarbaevtyń kemel oıly kemeńgerlerge tán kóregendiginiń jarqyn bir kórinisi – Táýelsizdiktiń eleń-alańynda kóp ultty Qazaqstan halqynyń birligi men yntymaǵyn birinshi kezekke qoıyp, ulttar men ulystardy urystyrmaı, beıbit ómir ornata alǵandyǵynda.
«Memleketti qutqarý úshin bir ǵana Uly Adam jetkilikti», depti Volter. Osy tusta «Qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan hanym-aı!» degen Buqar jyraý sózi de oıǵa oralyp tur. Dańqty aqyn men danyshpan jyraýdyń osynaý ulaǵatty sózderi Nursultannyń ulylyǵyn aıqyndaıtyny anyq. Olaı deıtinim, Nursultan – táýelsizdiktiń eleń-alańynda nebir qıyn isterdiń qııýyn taýyp, kúrmeýi qatty asa kúrdeli problemalardy kemeńgerlikpen sheshe bilgen, jas qazaq memleketin qatal ýaqyttyń qatygez dúleı daýyldary men nóser jaýyndarynan aman-esen alyp shyqqan Uly Adam! Elimizde ultaralyq kelisim men yntymaq, birlik ornatyp, uly jyraý aıtqandaı: «Qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan han».
О́zgesin aıtpaǵannyń ózinde, Nursultannyń osy bir ǵana tarıhı erligi Uly Adam, Uly Tulǵa deýge tolyq tatıdy.
Reseı baǵany bosatyp, aqsha reformasyn jasaǵan kezde kórshi elge táýeldi bolmaǵanymyz da Nursultan Nazarbaevtyń aldyn ala, astyrtyn ulttyq teńge jasatýy arqasynda ǵana múmkin boldy. Elimizdegi qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldy joıyp, Semeı polıgonyn jabý kóptegen kúrmeýi qatty problemalardy sheshýmen birge, soqa jasaǵan el, tajaldy aýyzdyqtaǵan er atandyryp, memleket mereıin asyrdy. Aldaǵyny anyq kórip, alysty qalt jibermeı qapysyz boljaıtyn Elbasy elimizde qordalanyp qalǵan kóptegen problemalardy kezek-kezegimen, tez, eń bastysy, tıimdi sheshe bildi. Onyń bárin baıypty baıandaı bersek, sóz uzara beredi. Eń bastylaryn sanamalasaq, olar: memlekettik shekaramyzdy zańmen bekitý, derbes qarýly kúshterdi der kezinde qurý, eskirgen zańnamalyq bazany jańartý, krımınogendik ahýaldy aýyzdyqtap, uıymdasqan qylmystyń ósýin tejeý, Ulttyq qor qurý...
Bizdiń elimiz – eńbekker, el basqarǵan erimiz Nursultan kemeńger. Eli eńbekker, eri kemeńger bolsa ańyzdyń ózi aqıqatqa aınalady. Bar bolǵany on jylda qulpynaıdaı qulpyrǵan jańa astana salyp, otyz jylda eki ǵasyrdyń júgin erkin kóterip ketken, álemdegi eń ozyq elý eldiń qataryna qosylýǵa umtylǵan Qazaqstan ańyzdyń ózin aqıqatqa aınaldyrdy. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵa bolyp qana qoımaı, Astana Sammıtin ótkizdik. Ol ol ma?! Elý alty memlekettiń basshylaryn bir jerge – elordaǵa jınap, ártúrli kózqarastaǵy, álemdik deńgeıdegi lıderlerdiń Astana deklarasııasyna qol qoıý jeńisine – uly oqıǵaǵa qol jetkizdik.
N.Á.Nazarbaev fenomeni osynaý tarıhı jeńistermen tyǵyz baılanysty. Kópvektorly modeldi tańdap, syrtqy saıasattaǵy san túıindi salqyn sabyrmen sheber tarqatqan Qazaqstan, BUU, EQYU, TMD, AО́SShK syndy birqatar halyqaralyq asa bedeldi uıymdarǵa múshe bolǵan Qazaqstan búginde AQSh, Qytaı, Japonııa, Reseı, Eýroodaq, Túrkııa elderiniń strategııalyq áriptesi. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin tabysty ótkizip, olardyń árqıly kózqarastaǵy kóshbasshylaryn bir ústeldiń basynda toǵystyrǵan, Sırııaǵa qatysty túıinderdi sheshýge septesken Nur-Sultan búginde álemdik problemalardy talqylaıtyn alańǵa aınaldy.
Nursultan Ábishuly Nazarbaev fenomeniniń taǵy bir qyry – jahandyq ótkir problema, ózekti máselelerdi sheshýge septesetin ómirsheń ıdeıalardy birinen soń birin úzdiksiz usynyp, udaıy álemdik deńgeıdegi saıasatkerlerden oq boıy ozyq júretindigi. Ana bir jyl álemge ortaq valıýta jaıly usynysy jahan oıshyldaryn jalt qaratty. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmdarda sóılegen sózderi, aıtqan usynystary, ekonomıka salasyndaǵy biliktiligi Nobel syılyǵy laýreattarynyń ózin tańǵaldyrdy.
Álemniń alpaýyt elderiniń ózin eseńgiretip ketken daǵdarys atty alapat daýyldardan Qazaqstannyń syr bermeı shyǵýy da Nazarbaev fenomenimen tikeleı baılanysty. Eger Nurekeń ózine tán kóregendilikpen Ulttyq qor qurmaǵanda, úleskerler problemasyn sheshpek turmaq járdemaqy, zeınetaqy, jalaqy degenderińizdiń ózi kózden bul-bul ushar edi.
Talantsyz halyq joq. Halyq boıyndaǵy talant pen jasampazdyqty kemel oıly kemeńgerler ǵana ashady. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Ult kóshbasshysy N.Á.Nazarbaev jyl saıyn ǵana emes, aı saıyn ósip, tolysqan álemdegi eń salmaqty sanaýly saıasatkerlerdiń biri, biri ǵana emes, biregeıi. Nursultan táýelsizdik jyldary tulǵalyq turǵydan qanshalyqty bıikke kóterilse, elin de sonshalyq bıikke kóterip, halyqtyń da, jeke azamattardyń da boıyndaǵy talant pen jasampazdyqty ashty.
Halyq boıyndaǵy talant pen jasampazdyqty kemel oıly kemeńgerler ǵana asha alady degen oıǵa óz ómirimnen naqty bir dálel – táýelsizdik meniń qalamyma qanat bitirdi. О́zgesin aıtpaǵannyń ózinde, sońǵy 30 jylda táýelsizdik jaıly júzdegen maqala, «Adaspańdar, Adamdar», «Júregimde júz sáýle», «Kemeńgerlik qupııasy», «Qas qaǵym jáne máńgilik», «Qynaptan sýyrylǵan qylysh» atty bes derekti kitap jáne tutas bir ǵasyrdyń kórkem shejiresin jasaǵan tórt kitaptan turatyn «Jıyrmasynshy ǵasyr» atty roman-epopeıa jazyp, jaryqqa shyǵardym. Nazarbaev dáýirinde ómirge kelgen ázirge jalǵyz epopeıa ádebıet synshylary men oqyrmandar tarapynan óte joǵary baǵa aldy. Kózi qaraqty oqyrman habardar osy «Jıyrmasynshy ǵasyr» roman-epopeıasy úshin maǵan Prezıdent Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, osy Memlekettik syılyq úshin men de, meniń áriptesterim de Elbasyna qaryzdarmyz dep oılaımyn. Ult kóshbasshysynyń júrgizip otyrǵan kemel oıly kemeńger saıasaty álem moıyndaǵan jemisi men jeńisi – elde tynyshtyq, ultaralyq kelisim bolmasa, shyǵarmashylyq zor jetistikterge jetpek turmaq, basymyzben qaıǵy bolyp keter edik. Kórshi elderde bolǵan qaqtyǵystar men Arab elderin qamtyǵan qantógister bizge Elbasynyń dana da sara saıasatynyń jemisi – beıbit ómir men basymyzdaǵy baqytty baǵalaı bilýge mindetteıdi.
Erte, erte kúnderden beri el esinde saqtalyp kele jatqan «Dalalyq megalıt» deıtin ulaǵatty uly uǵym bar. Onyń tarıhı ataýy «Megalıt mádenıeti». Bul – eneolıt jáne qola dáýirine jatatyn birneshe arheologııalyq mádenıetterdiń jalpy ataýy. N.Á.Nazarbaev fenomenin zerdelegende meniń oıyma osy «Dalalyq megalıt» – «Megalıt mádenıeti» oraldy. Bul tegin emes, onyń tereń syryn danalyqty «Dalalyq megalıttiń» qaınarynan qanyp iship, qos altynnyń qospasy syndy Azııa men Eýropanyń, jalpy, búkil adamzat órkenıetiniń injý-marjandarymen kómkere alǵan Nursultan syndy ǵulamanyń kemel oıly kemeńgerliginde.
Túıip aıtsaq, Nursultan – El baǵyna týǵan Er, kemel oıly kemeńger. Tireýsiz Aspan jaratqan qudireti kúshti, asa meıirimdi Alla taǵalanyń Alash jurtyna bergen eń úlken birinshi syıy – Azattyq, ekinshi syıy – Táýelsizdik týyn qıyn kezde qulatpaı ustap qalǵan Nursultan!
Iá, mezgil alma aǵashy gúldegen jemisi mol, jeńisi kóp tobylǵy tústes kúreń kúz, shańqaı tús.
Sábıt DOSANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
ALMATY
