Bilim • 07 Shilde, 2020

Bilim men ǵylymnyń astanasy

17 ret kórsetildi

Osydan 10-15 jyl buryn óńirlerdegi qalalar men shalǵaıdaǵy eldi-mekenderdiń mektepterin támamdaǵan túlekter sapaly joǵary bilim alý úshin Almatyǵa, oblys ortalyqtaryna nemese shetelge at basyn buratyn. Bul sheshim olar úshin bilimniń bıigine qol jetkizýmen teń edi. Al qazir aýyldan astanaǵa arman qýyp attanatyndar az emes. Sol bilim qýyp kelgen izdenýshilerdiń bir bóligi búginde izdenýin ári qaraı jalǵastyrý maqsatynda jas qalada qaldy. О́ıtkeni olar úshin elorda – eldiń ǵana emes, bilim men ǵylymnyń da astanasy.

Balabaqsha baspaldaǵy

Bas qalada maman bolyp qal­ǵan jandar bas qosyp, jas otba­sy­lardyń qatary jyl saıyn kó­be­ıip keledi. Sonyń nátıjesinde bala týý kórsetkishi de jyl sanap joǵarylap, balabaqshalarǵa su­ra­nys artty. Nur-Sultan qalasy bilim basqarmasynyń byltyr jyl sońynda taratqan málimetine sú­ıen­sek, elordada 369 mektepke de­ıingi uıym bar. Onyń 90-y – mem­le­kettik, 3-eýi – vedomstvolyq, 214-i – jekemenshik balabaqsha, al 43-i – memlekettik tapsyrys alatyn shaǵyn ortalyqtar. Osynshama mektepke deıingi uıymda 50 myńnan asa bala tárbıelenip jatyr. Bir qaraǵanda az kórinetin shyǵar, alaıda bul – bir aýdandaǵy halyqtyń sa­nyndaı kórsetkish. Demek aldaǵy ýa­qytta astanamyzdyń aýqymy ar­ta beretini sózsiz. Munymen bir­ge balabaqshalardyń, ondaǵy ba­la­­larǵa arnalǵan oryndardyń kóle­mi de kóbeıe túsedi. Qalalyq bilim basqarmasy jyl saıyn 240 oryn­ǵa la­ıyqtalǵan 1-2 memlekettik bala­baq­­shanyń salynatynyn aıtady. So­nyń janynda taǵy 10 shaqty je­ke­­menshik mektepke deıingi uıym­dar tárbıelenýshilerge esigin ashady.

Munyń barlyǵy jas mamandarǵa ju­mys ornyn ashýǵa septigin tıgizdi. Jadyra Ospanova elordadaǵy «Han­shaıym» jekemenshik bala­baq­sha­synda tárbıeshi bolyp jumys is­teı­di. Týǵan jerinen nápaqa tabýǵa ǵana emes, jas qalamen bolashaǵyn baılanystyrýǵa kelgen ol mundaǵy balaqaılardyń tárbıesine erekshe mán beretinin aıtady. «Elordalyq ba­lalardy tárbıelep júrgenime kóp bolǵan joq. Osy az ýaqytta qol jetkizgen jetistikter bar­shy­lyq. Tárbıelenýshilerim ózderi týǵan jáne ósip kele jatqan sha­ha­ryn súıedi, sondyqtan da bas qa­­lanyń beınesin qaǵaz beti­ne sú­ıis­­penshilikpen jáne maq­ta­nysh­­pen salady. Men olardy óz qııal­da­ryndaǵy ǵajaıyp qalanyń eń deni saý, tárbıeli, izetti, óz betinshe áreket ete alatyn, qorshaǵan ortasy­na meıirimmen qaraıtyn, bilimdi de tártipti turǵyndary bolǵanyn qa­laı­­myn. Sol úshin ár kúnimdi bala­larǵa barymdy berýge, ómirde qa­jet­tiniń bárin úıretýge arnaımyn», deı­di tárbıeshi Jadyra. Bizge beıne baılanysqa shyqqan ol eresek top­taǵy tárbıelenýshileriniń mektepke saqadaı saı ekenin kórsetti. Bala­lar­dyń árqaısysy áripti tanıtynyn, býyndardy qosyp oqı alatynyn jáne sanaýǵa da júırik ekenin bir-birimen jarysyp kórsetti. Iá, olar – elordanyń ǵana emes, eli­miz­diń erteńi.

 

Mektepten mamandanyp shyǵatyn shákirtter

Elordada búginde 180 myńnan asa oqýshy bar eken. Elorda ákimi Altaı Kólginov 2020 jyly 12 mektep sa­lý josparlanǵanyn jáne aldaǵy 5 jylda 60 myń orynǵa 50 myń oqý oshaǵy boı kóteretinin aıtqan edi. Osy materıaldy ázirleý barysynda Nur-Sultan qalasy bilim basqarmasynyń derekteri arasynan bir kórsetkishke kózimiz tústi. El astanasy Arqaǵa kóshirilmeı turǵanda qalada nebári 35 mektep bolǵan eken. Al qazir orta bilim beretin oqý oshaqtarynyń sany 100-ge jýyqtaıdy. Endi myna bir derekke nazar salsaq, el egemendigin alǵan jyly qaladaǵy bir ǵana oqýshy «Altyn belgige» úmitker bolypty. Al qazir ár mektepten kemi eki-úsh oqýshy «Altyn belgimen» bitiredi. San árdaıym sapaǵa áser etedi, bá­se­ke qashanda bıikteýge bastaıdy.

Álıhan Rahmetov elordadaǵy №73 fızıka-tehnıkalyq mektep-lıseıin bıyl bitirdi. Atalǵan oqý oshaǵynyń ereksheligi – el astanasynda ǵana emes, elimiz boıynsha biregeı baǵytqa beıimdelgeninde. Qazaqstanda fızıka-matematıkalyq mektepter kóp, biraq fızıka-teh­nı­kalyq baǵytta bilim beretin oqý oshaǵy joq edi. 2014 jyly bas qalada boı kótergen, búginde bólekshe baǵytta bilim beretin oqý ordasynyń túlegi Álıhan mek­tep­ten-aq mamandanyp shyqty. Álbette kásibı shyńdalyp shyqpasa da, mektep qabyrǵasynda júrip ómirlik kásibiniń irgetasyn qalaı aldy. Ol №73 fızıka-tehnıkalyq mektep-lıseıinde ashylǵan STEM zerthanasynda zaǵıp jandarǵa jolda júrýge kómektesip, sıgnaldar arqyly keńistikti baǵdarlaýǵa jár­demdesetin qurylǵy jasady. «Asta­namyz barlyq jaǵynan, ási­re­se biz sekildi oqýǵa, bilýge, jańa­lyq ashýǵa umtylǵan ulandar úshin bilim básekesinde de bas bolyp keledi. Men mekteptegi bilimimmen múmkindigi shek­teýli jandardyń múmkindik aıa­syn keńeıtýdi kózdedim. Endi osy oılap tapqan qurylǵymdy ári qaraı jetildirgim keledi. Bul úshin joǵary bilim alý kerek. Bolashaqta baǵdarlamalaý baǵytynda mamandansam deımin. Bul maqsatyma shetelge ketpeı-aq Astana IT ýnı­ver­sı­te­tinde bilim alyp qol jetkize alatynyma senimdimin», deıdi Álıhan.

 

Irgeli qalanyń izdenýshileri

Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń deregi boıynsha bas qalada 35 ká­sip­tik-tehnıkalyq kolledj bar. Kol­ledjderde 23 myńnan asa ma­man daıarlanyp jatyr. О́tken jyly dál osy ýaqytta elordalyq kol­led­jderdiń jármeńkesi boldy. Bıyl eldegi jaǵdaı oń bolǵanda, taǵy da ótkiziler edi. О́tken jylǵy jár­meńkede astanalyq arnaýly oqý ornynda kásiptik-tehnıkalyq bilim alyp júrgen stýdentterdiń biligin baıqadyq. Biri tigin tigip, dızaınerlik jumysyn kópshilikke usynsa, ekinshisi arnaýly apparatpen emdelýshisiniń aýyz qýysyndaǵy tisterine dıagnostıka júrgizip jatty. Úshinshi bir kolledj stýdenti taǵam nemese sýsyn túrin ázirleýdiń teh­nologııasyn kórsetti, al kelesi biri shash úlgisiniń jańa túrin jasap shyqty. Al aýyl sharýashylyǵyna qajetti quraldy qurastyrǵan stý­dent­­ter tipti súısindiredi. Osy qa­­tar­dy tolassyz tizbekteı berýge bolady. Shyny sol, astanalyq mek­tep­tiń 9 synybyn taýysqan túlek kez kelgen mamandyqqa daıarlaıtyn kolledjdi ózi týǵan, turatyn qaladan taba alatynyna kýá bolasyz.

Bas qaladaǵy joǵary oqý oryn­dary men olardyń bedeli de, sóz basynda aıtqanymyzdaı, alys­ta­ǵy mektep túlekterin, tipti she­tel­de­gi qazaq jastaryn týǵan jerge tar­tý­ǵa túrtki bolyp otyr. О́ıtkeni mun­daǵy oqý oryndarynyń basym bó­ligi qazaqstandyq jáne álem­dik reıtıngterde úzdikter qata­ry­nan kórinip keledi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aqparatyna qaraǵanda, elordada 18 joǵary oqý orny bar eken. Sonyń ishinde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti Quacquarelli Symonds (QS) halyqaralyq reıtıngi ja­rııa­la­ǵan «Álemniń úzdik 1000 joǵary oqý orny» tiziminiń 365-ornyna turaqtady. El astanasyndaǵy osyndaı aldyńǵy qatarly ýnıversıtetter óz kezeginde mamandar daıarlaýmen shektelmeı, olarǵa jumys taýyp beretin ári ǵylymı orta syılaıtyn alańǵa aınalyp otyr. Máselen, joǵaryda atalǵan bir ǵana JOO-da 11 akademık, 533 ǵylym kandıdaty, 164 PhD doktory, 181 ǵylym doktory, 163 professor, 299 dosent, 48 qaýymdastyrylǵan professor eńbek etedi. Al bilim sapasyn ulttyq jáne halyqaralyq FIBAA, IQAA, ACCA agenttikterinde aldyńǵy orynnan kórinip kele jatqan, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń zert­teý nátıjesi boıynsha túlek­te­riniń 88%-y oqý bitirgennen keıingi alǵashqy aılarda jumysqa ornalasatyn, qazirgi tańda 7 professor, 8 akademııalyq professor, 34 ǵylym kandıdaty, 25 PhD doktory, 10 ǵylym doktoryna ǵylymı orta syılap otyrǵan M.Nárikbaev atyndaǵy zań ýnıversıteti túrli iri kompanııalarda qyzmet etetin mamandardy jumysqa tartýǵa erekshe mán beredi. Jalpy ǵylymı-oqytýshylyq quramdy sheteldik bilikti mamandarmen tolyqtyrýda Nazarbaev ýnıversıteti alda ke­le­di. Qurylǵanyna bıyl 10 jyl tolǵan NÝ stýdentterin daıarlaýǵa AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Grekııa, Italııa, Ońtústik Koreıa, Reseı, Aýstralııa, Túrkııa jáne Ún­­distan elderiniń úzdik ulttyq jáne halyqaralyq zertteýshileri jumys­qa shaqyrylǵan. Oqytýshy-professorlar men ǵylymı qyzmet­ker­lerdiń 74 paıyzy (477 adam) álemniń 53 elinen kelgen, al 26 pa­ıyzy – ulttyq kadrlar. Kadry sapaly joǵary oqý ornynyń beretin bilimi de sapaly bolatyny sózsiz, al joǵarydaǵydaı qatardy astanalyq ýnıversıtetterdiń bilikti mamandarymen tolyqtyra túsýge bolar. Mańyzdysy 59 297 bakalavrıat, 7 100 magıstrant pen 1 473 doktorant elordadaǵy joǵary oqý oryndaryn beker tańdamaǵany anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Emhanalar josparly jumystaryn bastady

Aımaqtar • Búgin, 07:11

Ázil ádebi

Rýhanııat • Búgin, 07:07

«Jaz áýenderi» – jańa joba

Qoǵam • Búgin, 07:05

Shaqpaq ataýy týraly shyndyq qandaı?

Rýhanııat • Búgin, 07:03

Aqyn toıyna daıyndyq qandaı?

Abaı • Búgin, 07:00

Abaı kúni

Abaı • Búgin, 06:57

Saılaý aldyndaǵy dúrbeleń

Álem • Búgin, 06:54

Germanııanyń ustanymy ózgere me?

Álem • Búgin, 06:52

Ury alysqa uzamady

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar