Kóshbasshylyq strategııasy
Baýyrlas Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty, sózsiz, álem saıasaty tarıhyndaǵy yqpaldy lıderlerdiń qataryna qosýǵa bolady. Ol eki bólek áleýmettik qurylymda jınaqtaǵan baı tájirıbesi, ulttyq-rýhanı mura men qazaq jáne túrki memlekettilik tarıhyn tereń meńgergen lıderlik erekshelikteri, kóregendiligi jáne tańǵajaıyp danagóıligimen jańa saıası mekteptiń negizin qalady. Bul – "Nazarbaev saıası mektebi".
Nursultan Nazarbaevtyń "Jol kartasy" sıpatyndaǵy úzdiksiz baǵdarlamalary, túrli maqalalarynda oryn alǵan tuǵyrly pikirleri bul saıası mekteptiń teorııalyq-ıdeologııalyq negizderin qalyptastyrdy. Bul maqalalar men olarda jasalǵan paıymdar kóp jaǵdaıda tek Qazaqstan úshin emes, kúlli túrki álemi úshin «Jol kartasy» ispetti, ulttyq ózindik tanym, damý konsepsııasy rólin atqarady jáne keleshektegi damý kókjıegin kórsetedi. Bul turǵydan "Ǵasyrlar toǵysynda", "Uly dalanyń jeti qyry», "Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý", "100 naqty qadam", "Qazaqstan - 2050 Strategııasy" syndy tereń kózqarastar qamtylǵan kitaptar, maqalalar jáne baǵdarlamalar zor mańyzǵa ıe.
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryna kóz tastar bolsaq, bul jyldar ishinde Qazaqstannyń baı ári kúrdeli joldan ótkenin, tarıh úshin az ýaqytta keremet, berik memlekettik dástúrin, eń mańyzdysy, qazaq halqyna senimdilikti, memleketke degen senimdi qalyptastyrǵanyn kóremiz. Elbasy Nursultan Nazarbaev eldi táýelsizdiktiń qıyn da kúrdeli kezeńinen aman alyp shyǵyp, jarqyn keleshekke jetkizdi. Qazaqstan ótpeli kezeńdi artta qaldyryp, jańa jáne úlken maqsattar belgiledi.
Eldiń jahandyq deńgeıdegi róli men bedeliniń artqanyn Qazaqstannyń sońǵy kezeńderdegi Reseı-Ýkraına, Reseı-Túrkııa qarym-qatynastaryndaǵy rólinen, "Astana prosesinen" baıqaýǵa bolady. Bul, Elbasynyń Qazaqstannyń ǵana emes, búkil álemniń problemalaryn sheshý úshin ynta-jiger jumsaıtynyn, jahandyq beıbitshilik pen ádiletti ornatýǵa zor úles qosqanyn kórsetedi.
Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵannan keıingi N.Nazarbaevtyń 27 jyldyq Prezıdenttik kezeńiniń kórinisi men erekshe qyzmetterin qysqasha kelesideı atap ótýge bolady:
- Qazaqstanda jańa, demokratııalyq memleket qurylymy qalyptasty.
- Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap elde saıası turaqtylyq ornady.
- Beıbitshilik maqsatynda ıadrolyq qarýlar joıyldy.
- Kópvektorlyq syrtqy saıasat ustandy jáne "kórshilermen 0 problema" praktıkasynyń eń sátti úlgisin kórsetti.
- Erkin naryq ekonomıkasy quryldy jáne turaqty ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizildi.
- Shetelde bilim alý baǵdarlamasy qabyldandy. Bul arqyly eldiń eń mańyzdy problemasy – óndiriste adamı resýrstardyń jetispeýshiligi jáne zamanaýı talaptarǵa saı ulttyq kadr jasaqtaý problemalary sheshimin tapty.
- Ulttyq bilim alý júıesinde kem degende 3 til meńgergen, aqparattyq qoǵam talabyna saı, ózine senimdi, "kemel, jan-jaqty jáne zeıindi azamat" túsinigi qalyptasty.
- El ordasy Nur-Sultanǵa kóshirildi jáne sol arqyly baıtaq terrıtorııaǵa ıe elde ekonomıkalyq jáne demografııalyq úles teńgerildi.
- Ortalyq Azııa keńistiginde Qazaqstan jetekshilik ról aldy jáne óńirde basty elderdiń birine aınaldy.
- Jahandyq úsh daǵdarystan sátti shyqty.
- Álemniń básekelestik qabiletke ıe 50 eliniń qataryna qosyldy. 2050 jylǵa deıin álemniń damyǵan 30 eli qatarynda oryn alý maqsatyn alǵa qoıdy.
- Latyn álipbıine kóshý úderisi sheńberinde álipbıdi ózgertý jumystary bastalyp ketti.
- Eldiń baı etnıkalyq quramy saqtalyp, "bir ult" túsinigine negizdelgen etnostyq jáne dinı tózimdiliktiń biregeı úlgisi qalyptasty.
- Reseı-Ýkraına daǵdarysynda bitimgerlik jasady.
- Reseı-Túrkııa qarym-qatynasynyń durystalýynda mańyzdy ról atqardy.
- Sırııa daǵdarysynda kelissózder úshin platforma usyndy, "Astana prosesi" óńirdegi qaqtyǵysty birshama baqylaýǵa alýǵa úles qosty.
- Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine eki jylǵa turaqty emes múshesi bolyp saılanýy uıymnyń elge degen senimin kórsetedi.
- Parlamenttiń róli kúsheıtildi.
- Bılikti berý prosesi beıbit jaǵdaıda ótti.
Joǵaryda tirkelgen jetistikter, ásirese N.Nazarbaevtyń lıderlik erekshelikteriniń jemisi jáne ózi negizin qalaǵan «saıası mekteptiń» biregeıliginiń dáleli. Bular, sondaı-aq qazirgi Qazaqstannyń negizin quraıtyn basty faktorlar bolyp tabylady.
Túrki keleshegine ózindik kózqarasy
Táýelsizdikke qol jetkizilgennen keıin túrki memleketteri basshylary túrki elderi arasyndaǵy ıntegrasııany tereńdetý baǵytynda ynta-jiger jumsady. Bul jaǵynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń úzdiksiz, aqylǵa qonymdy jáne pragmatıkalyq eńbegin aıryqsha atap ótken jón. Ol, 1992 jyly bastalyp osy kúnge deıin túrli ókilderdiń qatysýymen ótkizilip kele jatqan Túrkitildes memleketter basshylarynyń 17 sammıtiniń bárine qatysqan jalǵyz memleket basshysy. Ol, ortaq qundylyqtardy bólisetin túrkitildes memleketter arasynda ıntegrasııany nyǵaıtýda árdaıym ózindik bastamalar jasady jáne ol bastamalardyń bári de damý úshin daıyndalǵan "Jol kartasyna" teń boldy. Elbasy túrki áleminiń ıntegrasııasyna úles qosqan Túrki keńesi, TúrkPA, Halyqaralyq Túrki akademııasy, Túrki mádenıeti jáne murasy qory, TÚRKSOI, Aqsaqaldar keńesi, sondaı-aq Túrki saýda-ónerkásip palatasy syndy qurylymdardy qurý bastamashylarynyń biri boldy.
Bul turǵydan 2019 jyldyń 15 qazanynda Baký qalasynda ótken Túrki keńesiniń VII Sammıtinde Nursultan Nazarbaevtyń Túrki keńesiniń Qurmetti tóraǵasy retinde jasaǵan jańa usynystary túrki áleminiń keleshek ıntegrasııasy perspektıvalarynyń sheńberin aıqyndady. Túrki álemi aqsaqalynyń kózimen ıntegrasııa prosesiniń jaı-japsary aıdaı anyq kórindi. Ol qalaı bolmaq?
Birinshiden, jańa kúrdeli geosaıası jaǵdaıda túrki ıntegrasııasy Eýrazııa keńistiginde qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń sheshýshi faktorlarynyń biri retinde strategııalyq mańyzyn qorǵap qalýy tıis.
Ekinshiden, álemde iri memleketter arasynda kelispeýshilik jáne senimsizdik ornaǵan kúrdeli geosaıası jaǵdaıda túrki memleketteri arasyndaǵy ózara senimdi saqtap qalý jáne kúsheıte túsý qajet. Bul úshin negizder jetkilikti: baı rýhanı muraǵa ıe ortaq tarıh, ulan-baıtaq keńistikte turyp jatqan 160 mıllıondyq halyq, baýyrlas halyqtar arasynda baılanystardy keńeıtý jáne damytý úshin qajetti qolaıly jaǵdaılar.
Úshinshiden, túrki áleminiń ıntegrasııa konsepsııasynyń qabyldanýmen ıntegrasııanyń kelesi deńgeıi – jalpytúrkilik keleshektiń jańa kókjıegin qalyptastyrýdy bastaý kerek.
Nursultan Nazarbaev bul úderiste óziniń kózqarasyn usynyp qana qoımaıdy, pragmatıkalyq lıderligin kórsetip, ıntegrasııa jolynda tabysty bolý úshin naqty quraldar usynady. Osy maqsatta onyń Baký Sammıtinde jasaǵan negizgi usynysynyń biri "Túrki keleshegi – 2040" baǵdarlamasy óte mańyzdy. Bárinen buryn Elbasynyń baǵdarlamany "Túrki keleshegi" dep ataýy bul túsinikti ulttyq sheńberden, belgili keńistik pen shekteýden shyǵaryp, jahandyq saıası sıpat beretinin atap ótkenimiz jón.
N.Nazarbaev bul qujatqa túrkitildes qoǵamdastyqtyń uzaqmerzimdi maqsattary men oǵan qol jetkizý joldary engizilýi tıis ekenin, onyń syrtqy saıasat pen "jumsaq kúsh" saıasaty, saýda jáne tranzıt, týrızm jáne ınvestısııa, energetıka men «jasyl ekonomıka», shaǵyn jáne orta bıznes sııaqty basym baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı serpin beretinin basa aıtyp, baǵdarlamaǵa mádenıet jáne bilim berý, jastar saıasaty men densaýlyq saqtaý, sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt salalaryn engizý qajettigin nyqtady. Elbasynyń pikirinshe, túrki áleminiń Túrkistan syndy kıeli mekenderin qorǵaý, damytý jáne tanytý – ortaq tarıh jáne bir din túsinigin odan ári nyqtaı túsip, nátıjesinde ortaq pikir jáne oı birligin qalyptastyrady.
Bul usynys-pikirler jalpy túrki memleketteriniń birligine jeteleıtin joldyń perspektıvalaryn aıqyndaý, naqtylaý, túrki memleketteri men halyqtarynyń mádenı, saýda-ekonomıkalyq, saıası ıntegrasııasyn ýaqyttyń jańa talaptaryna sáıkestendirý qajettigin meńzeıdi.
N.Nazarbaevtyń ıntegrasııa keleshegine qatysty mańyzdy usynystarynyń taǵy biri bolashaqta Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń ataýyn qaıta qaraý usynysy. Túrki halyqtarynyń til, tarıh, mádenıet, dúnıetanym jáne salt-dástúrleriniń bir tekten shyqqanyn negiz etken bilge lıder túrki ıntegrasııasynyń bizdiń halyqtarymyzdyń ǵana emes, barsha Eýrazııa keńistiginiń qaýipsizdigi jáne turaqtylyǵynda strategııalyq mańyzǵa ıe ekenine nazar aýdardy. Bul turǵydan, uıymnyń deńgeıin kóterýdi usynyp, keńestiń myqty memleketteraralyq uıymǵa – halyqaralyq quqyqtyń belsendi sýbektisine aınalǵanyn qalady. Ol keńesti Túrkitildes emes, "Túrkitektes memleketter uıymy" dep ataýdy durys dep tapty. Osylaısha uıym keıbir tarıhı sebepterge baılanysty tili ózgeriske ushyraǵan, túrki tilderi tobynan ajyrap qalǵan nemese túrkitildes bolmasa da bizben ortaq tarıhty, murany jáne qundylyqtardy bólisetin memleketterge de yntymaqtastyq múmkindikterin beredi. N.Nazarbaevtyń usynysymen "keńesten" "uıymǵa" jasalatyn qadam oıymyzsha Túrki Memleketteri Birliginiń ınstıtýttanýyna aparar joldaǵy mańyzdy qadam bolady.
Barlyq jol túrki áleminde toǵysady
Nursultan Nazarbaevtyń aqsaqaldyq erekshelikteri jáne lıderlik qabileti, túrki memleketteri basshylarynyń saıası erik-jigerleri táýelsiz túrki respýblıkalarynyń tereń tarıhı tamyrǵa, rýhanı baılanysqa negizdeletin áleýetti ıntegrasııa múmkindikterin iske asyrýǵa múddeli ekenin kórsetedi. Túrki ıntegrasııasynyń júzege asýy ulttyq-rýhanı qundylyqtardyń, ortaq muraǵa ıe túrki halyqtarynyń birigýine, osy negizderde ómir súrý salttaryn birge jaqsartýǵa jaǵdaı jasaıdy. Bul jaǵdaı, sonymen qatar kúlli Eýrazııa keńistiginde beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge úles qosady.
Táýelsiz túrki memleketteri arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq ıntegrasııanyń maqsatqa saı jalǵasyn tabýy, sondaı-aq Eýrazııanyń geosaıası ortalyǵynda jańa ekonomıkalyq kúshtiń paıda bolýyna negiz bolady. Qazirgi tańda táýelsiz túrki memleketteriniń ishki jalpy ónimi jalpy alǵanda shamamen 1,5 trıllıon dollarǵa teń. Bul kórsetkishtiń qarqyndy túrde artýy, ınstıtýttanǵan uıymǵa aınalǵan jaǵdaıda aldaǵy onjyldyqta Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń óńirdiń basty ekonomıkalyq kúshterimen básekelese alatynyn alǵa tartýǵa negiz bolady. Sonymen qatar basqa negizgi kúshterdi bir-birine baılanystyratyn Shyǵys-Batys jáne Soltústik-Ońtústik tasymaldaý dálizderiniń túrki aýmaǵynan ótýi jan-jaqty damýǵa serpin beretin taǵy bir mańyzdy faktor. Túrki memleketteri arasynda ıntegrasııa úderisin arttyrý osy ekonomıkalyq kúshti odan ary kúsheıte túsýge, qalyptasqan geosaıası jaǵdaıdy ońtaıly paıdalanýǵa múmkindik beredi.
Túrki keńesiniń Qurmetti Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligindegi túrki memleketteriniń ıntegrasııasyna jeteleıtin prosester álemdik saıasatqa jańa sıpat ápererine kúmán joq. Iri kúshter arasyndaǵy kelispeýshilikter men senim daǵdarysy oryn alǵan, jahandyq pandemııa qaýpi tóngen qazirgi geosaıası jaǵdaıda ózine tán tarıhı-saıası salt-dástúrlerin, memlekettilik tájirıbesin, ulttyq erekshelikteri men adamı qundylyqtaryn saqtap, solar arqyly aldyńǵy qatarda oryn alyp otyrǵan túrki memleketteri álemdik saıası júıede syndarly da belsendi múshe rólin atqarý múmkindigin paıdalanyp baǵýda. Túrki keńesiniń is basyndaǵy tóraǵasy, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıevtiń bastamasymen COVID-19 pandemııasyna baılanysty yntymaqtasý maqsatynda ótken kezekten tys Sammıt jıyny da osy syndarlylyqtyń naqty kórinisi bolýmen qatar, túrki memleketteriniń daǵdarys kezeńinde yntymaq pen yqpaldastyqta áreket etý tájirıbesiniń alǵashqy sátti synaǵy boldy.
Osylaısha, kóregendi lıderlik tájirıbesimen túrki saıası tarıhyna "Nazarbaev mektebin" tartý etken Nursultan Nazarbaevtyń jolymen zamanaýı álemde beıbitshilik pen ádiletti qamtamasyz etýge jáne jalpyadamzattyq problemalardy sheshýge yqpal etýge ábden bolady.
Fýzýlı MAJIDLI,
Ázerbaıjan Memlekettik telearnasy ortalyǵy Azııa bıýrosynyń basshysy
