Qala rýhy

Halqy uzaq ta baqytty ómir súretin, jaqsylyq pen ádildik dás­túri urpaqtan urpaqqa úzilmeı ja­l­­ǵ­asatyn qaıyrymdy qala bel­­gisi nede degende, áýeli sol qa­­la­nyń turǵyndary izgilik bel­­­gisi ózimizde bar ma dese kerek, qaıyrymdy qala qaıda de­gende, bizdiń boıymyzdaǵy qa­ıy­rymdylyq qaınary qaıda dese kerek-ti. Fýkıdıdtiń, kóne zaman oıshylynyń «Qala degenimiz – tas qabyrǵalar emes, adamdar» degen oıyn jalǵastyrar bolsaq, qaıy­rymdy qala, izgi memleket degenimizdiń ózi qaıyrymdy adamdar, izgi qoǵam degen maǵyna ala bastaıdy emes pe. Aqyldy adam boıynda bes qundylyǵy joq qaladan aýlaq júrgeni ab­zal, deıdi As-Samarqandı. Ol qan­daı sıpat degende, ádil basshysy, tuma bulaq – tunyq sýy men qunarly topyraǵy, ǵaqyl­dan shyraq ustaǵan ǵalymy, syr­qat­tyń qaı syryna da qanyq bolar sheber emshisi jáne jomart ári meıirban adamdary eken.

Osy oılardyń ojaý túbinde qalar qaspaǵy da sol, qala de­ge­ni­mizdiń adamdar ekeni. Qalanyń týýy, ómir súrýi, tipti kúıreýi de adam­darǵa baılanysty. Osy qun­dy­lyqtar men qasıetter bir­tutas­ta­nyp, qalanyń jany men rýhyna aınalatyndaı. Iá, ár qalanyń óz jany, minez-qulqy, mentalıteti bolady. Nábı de nárkes armandar men úmitterdiń úkisi ispettes Nur-Sultan qalasynyń – NS shaha­ry­nyń jany jáne rýhy qandaı degen oı keledi osy rette. Ol osy jıyrma úsh jyldyń ishinde qa­lyp­tasyp, tolysyp úlgerdi me? Ony biz sezine aldyq pa?

Máselen, álemniń eń uly qala­larynyń qalyptasqan bet-beı­ne­si, ádebıet pen ónerdegi ózine ǵana tán detaldary men shtrıhtary, adamzat órkenıetinde alar orny bar.

«Maǵan uly Londonnyń rýhy unaıdy, men ony barlyq tustan sezi­­nemin», degen eken jazýshy Shar­­lotta Bronte. London rýhy ir­ge­tasyn rımdikter qalaǵan, kúl­­ge aınalyp, fenıks qusyndaı qaıta túlegen, qazir álemdik eko­no­mıkanyń Vavılonyna aınalǵan qalanyń rýhy ǵana emes, aǵylshyn halqynyń, aǵylshyn tiliniń búkil álemdegi órisi men bedeliniń sımvoly. Demek, qalanyń rýhy asqaq bolý úshin ulttyń ózi, memleket, onyń tili men mentalıteti de as­qaq bolýy tıis. Sonda ǵana ol rýh­ty jan-jaqtan, barlyq tustan sezinýge bolady.

Al Rım she? Máńgilik qalanyń ortalyq alańynda «Milliarium Aureum» atalǵan alyp tuǵyr bol­ǵan eken. Rımge qaraǵan barlyq provınsııalardyń astanalaryna barar jol osy «nóldik kılometr­den» eseptelgen. Sodan kelip álem­dik sóz qundylyǵyna aınal­ǵan «joldardyń bári Rımge alyp barady» degen tirkes te qa­lyp­tas­qan. Sol tusta álemdik órke­nıettiń kindigine aınalǵan Rım qalasy keıin de óz ásemdigi men ǵalamat sharmyn joǵaltqan joq. Geteniń óz ımperııasynyń qala­la­ryn emes, dál osy qalany «O, Rım, sen men úshin búkil álem­siń» degeni de jaıdan-jaı emes. Ǵumyrynda bir mártebe bolsa da Rımdi kórgen jan baqytsyz bolmaıdy, deıdi taǵy da uly aqyn. «Aqyndar provınsııada týyp, Parıjde óledi» deıdi endi bir aqyn Jan Kokto. Parıj óziniń bar sán-saltanatymen, Lývrymen, ádebıet pen ónerdegi aǵymdar men baǵyttardy qalyptastyrýshy mádenı qubylysymen, ras, árkimge súıkimdi. Ágárakı, seniń jolyń bolyp, jastyǵyńdy Parıjde ótker­seń, odan keıin qaıda barma, qaıda turma – ol senimen birge qalady, óıtkeni Parıj – árqashan kóńilińde qalatyn mereke degende Hemıngýeı álemdik qalalardy seziný men túısinýdiń jańa dáýirin ashyp bererin bildi me eken?!. Jańa sıpattaǵy jıhangezder men dúnıe kezýshiler jer betiniń qaı qalasyna barǵanda da osy merekeni izdeıdi, jan dúnıesin jańartyp ári jasartyp jiberer tańsyq álemdi, tańǵajaıyp áser­ler­di izdeıdi. Barlyq qalalar osy talapty qanaǵattandyrýǵa umtylady. Parıj jaıly Dos­toev­­skııdiń oıy da qyzyq. Qasi­ret tartsań da baqsyz bolmaıtyn birden-bir qala osy, deıdi. Gete men Dostoevskııdiń qalany ba­ǵa­­laýyn baqsańyz, ekeýiniń de ba­qyt syılaı alatyn qalany ǵana uly qala dep tanıtynyn ań­ǵa­rasyz.

Árıne, teńiz jaǵasynda shashylyp jatqan marjandar sekildi Nıý-Iorkti aınalyp ótýge bolmaıdy. Bizdiń ǵasyrda uly qala qandaı bolýy kerek desek, sonyń birneshe sanatyna jaýap berer shahar da osy. Adamdar bul jaıly aıtqanda, onyń alyptyǵy men asqaqtyǵyn, aspanǵa umtylǵan ǵımarattary men djýnglılik kon­sep­sııasyn, dúnıeniń baılyǵy shyrq úıirilgen ıirimderin de ke­ıinge ysyrady. Qala jaıly aıt­qanda, onyń turǵyndarynyń mentalıteti jaıyn sóz qylýǵa áýes keledi. «Bul qalada bir kon­vert­tiń ashylýyna da adamdar jı­nala salady, áıteýir shampan quıylsa bolǵany» nemese «Nıý-Iork: barlyq adamdary attanshyl, biraq eshbiri ashynbaıtyn qala», «Tek osy qalada ǵana zombı bolyp kıingen adam eshkimniń nazaryn aýdarmaı-aq kóshede júre alady» degen anyqtamalardyń ózi-aq qalanyń janyn kóz aldyna jaıyp salady.

Kez kelgen qala álemdik qa­la bolýǵa, jahandyq sapar­na­manyń jańa uranyna aına­lý­ǵa umtylady. Biz de soǵan um­tyldyq. Ekspo ótkizdik. Elorda arqyly eldiń bet-beınesin qa­lyp­tastyrǵymyz jáne kórset­kimiz keldi. Jaǵrafııalyq Uly daladan ıdeologııalyq Uly da­la­ǵa óter tusta qaǵandar tá­jin­de­gi kózotaǵa sekildi Nur-Sul­tan shahary da jarq etti, jańa qala turdy, jańa ólshemderin usyn­dy. Ekspo-ǵa kelgender astana boıy­nan shyǵystyq náziktikti, ba­tystyq ójettikti qatar kór­gen­de­rin aıtty. Fýtýrıstik qala dedi. Alyp ǵımarattar adamdar úshin salynbaǵandaı dedi. Biraq bir qubylysty ázirge sezine alma­­­ǵan­daı: onyń jumbaq janyn. Onyń rýhy – dalalyq órke­nıet­tiń rýhy. Qalanyń jumbaq janyn túsiný úshin áli talaı urpaq almasar. Bás tigemin, bir kúni bir ǵana sóz sol jumbaqty sheship beredi.