Álem • 10 Shilde, 2020

Baıólkelik batyr Ikeıge eskertkish ornatyldy

851 ret kórsetildi

Mońǵolııanyń batys shebinde ornalasqan Baı-О́lke aımaǵynyń ortalyǵyna qazaqtan shyqqan Mońǵolııa Batyry Ikeı Mázimulyna eńseli eskertkish qoıyldy, - dep habarlaıdy Egemen.kz

Bul shara atalmysh aımaqtyń qurylýyna 80 jyl tolǵan dataly mereke qarsańynda qolǵa alynyp, 4 aıda daıyn bolǵan salmaǵy 2 tonna alyp músinniń búgin ashylý saltanaty boldy. Eskertkish ornalasqan taǵan-tuǵyrdyń bıiktigi 6.60 metr de, aýmaǵy 15h10 sharshymetr. Tuǵyrda turǵan jylqynyń, ıaǵnı batyr mingen sáıkúliktiń uzyndyǵy – 5 metr bolsa, at ústindegi batyr tulǵasynyń bıiktigi – 3.20 metr.

Músinniń avtory baıólkelik sheber Nurdyqan Rııanulynyń aıtýynsha, batyr eskertkishiniń tórt nusqa-maketi jasalyp, saraptaýdan ótken eken. Aqyry jumys toby búgingi kópshiliktiń kózaıymyna aınalǵan jobany durys kórgen. О́ıtkeni, Ikeı Mázimuly atty ásker komandıri bolǵandyqtan onyń at ústindegi beınesi eńseńli kórineri haq.

Ikeı Mázimuly 1911 jyly Baı-ólke aımaǵynyń Delún sýmyn jerinde týǵan. 1932 jyly  óz qalaýymen Mońǵol Halyq Armııasyna sapyna qabyldanyp, áskerı ómirin Ulanbatyr qalasyndaǵy Qujyrbulyń áskerı gornızonynda qatardaǵy soldattan bastap, keshikpeı Ulan-qýaryndaǵy Áskerı joǵary mektepke qabyldanady. Osynda oqyp júrip 1933 jyly batys aımaqtardy qamtyǵan lamalar kóterilisin janshýǵa qatysyp, erlik kórsetkeni úshin Bas qolbasshy marshal Demıttiń (Demıd) jarlyǵymen almas qylyshpen syılanady.

Áskerı joǵary mektepti 1934 jyly bitirgen Ikeı áýelgi qyzmetin Ulan-batyr qalasyndaǵy I atty dıvızııanyń II polkinde bastaıdy. 1936 jyly burynǵy Saın noıan han aımaǵy Zorıgt gún qoshýyny, qazirgi Arqanǵaı aımaǵy Senkir (Senher) sumyn týmasy ózinen úsh jas úlken Doljyn Sonymqyzyna (Sonomyn Doljın) úılenedi.

1939 jyldyń mamyr aıynda Halqyn-gol maıdany bastalady. Qazaq ofıseri Ikeı Mızamuly dereý maıdanǵa suranyp ótinish jazady. Ikeńniń arman-aryzyn qabyl etken basshylar ony altynshy Tamsyq dıvızııasynyń 17-atty polkynyń 4-sumyn (rota) komandır etip taǵaıyndaıdy. Bul dıvızııa áne-mine soǵysqa kiremiz dep entelep daıyn turǵan.

Qysqasy, Ikeń mamyr aıynda atoılap urysqa kirip, jaýdyń betin qaıtarǵan. Kelesi shilde aıynda bastalǵan ekinshi zor maıdanǵa taǵy da qol bastap shyqqan. Shildeniń 3-i kúni Baıan-saǵan shaıqasynda asqan erlik kórsetken. Ile-shala shildeniń 24-i kúni bolǵan kezekti shabýylda rotasyn bastap, samýraılardyń shebin buzyp, qorǵanysyn tas-talqan etedi. Aqyry qasynda birge júrgen kómekshisi orys Ivanov jáne  birneshe jaýynger joldastarymen birge zeńbirektiń dóp tıgen oǵynan qaza tabady.

1981 jyly mońǵol tilinde  jaryq kórgen "Halqyn-gol shaıqasyna qatysqan jaýyngerler esteligi" atty kitapta qatardaǵy bir jaýynger: "Komandır Ikeı onshaqty samýraıdyń ortasynda jalǵyz ózi ebelekteı shyraınalyp, barlyǵyn demde jýsatyp saldy" dese, taǵy bir maıdanger: "Bizdiń sumyn bastyǵy Ikeı jaýlardy qylyshymen jas shybyqtaı qyryqty, qarýynyń júzi qaıtqanda onyń muqalmas ushymen jaýdy shanshyp alyp, laqtyrǵanyn kórdim" depti. 

Batyr ólgen soń onyń jansyz denesin maıdandas dosy, sol kezde atty polk komandıri, Mońǵolııa Halyq Batyry ataǵyn alǵan, ańyz adam Lodonuly Dandar múrdeni Kólikti Manqynnan (Gólógt Manhan) at arbaǵa tıep alyp, Halqyn-gol ózeninen ótkizip, Baıansaǵan (Baıansagaan) jotasynyń ońtústigindegi Eke burqan (Ih býrhan) jazyǵyna aparyp óz qolymen jerlepti.

Bertinde Dandar batyr eptep qyzyp alyp "Meni batyr deısińder, Ikeıdiń qasynda men kimmin. Ol sııaqty er ekinshi qaıta týmaıdy-aý" eńiregeni jaıly ataqty jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýraeti S.Dashdoorovtyń esteliginde aıtylsa, zapastaǵy maıor, tanymal aqyn S.Bold: "Sonaý jyldary Memlekettik syılyqtyń laýraety jazýshy E.Oıýýn jáne ataqty batyr Dandar bastap Halqyn-golǵa bardyq. Dandar batyr Ikeı dosynyń zıratynyń basynda turyp "Qaıran Ikeıim-aı, aqtarylǵan ishek-qarnyn qolyna ustap alyp, jaýǵa shapqan erim edi", dep toqtamaı jylady", depti.

Qazirgilerdi bilmedim, mońǵoldyń kóne kózderi Ikeı dese ishken asyn jerge qoıatyn. Bertinde batyrdyń basyna qoıylǵan qulpytasqa mońǵoldyń úlken aqyny D.Nıamaa:    

Uly Otannyń batysynda,

Alǵashqy demin qyrnady,

Uly Otannyń shyǵysynda,

Sońǵy demin jınady, -  dep bádizdepti.

Qýat Ýatqan,

Mońǵolııa Baı-ólke aımaǵy

Sońǵy jańalyqtar

Abaı jáne Gaspyraly: Jádıtshildik murasy

Rýhanııat • Búgin, 18:36

Altyn astyq qambaǵa quıyla bastady

Qazaqstan • Búgin, 14:10

Almaty qalasynda jer silkindi

Ekologııa • Keshe

Uqsas jańalyqtar