Másele túsiniktirek bolý úshin áńgimeni tarıhtan bastaǵan jón bolar. Bizdiń dáýirimizdiń V ǵasyrynda qazirgi Anadoly jerinde Vızantııa ımperııasy ómir súrgeni belgili. Sol kezeńde ımperııa astanasy – Konstantınopol (qazirgi Ystanbul) shahary edi. 532 jyly ımperator Iýstınıan Vızantııanyń dańqyn asqaqtatyp, el astanasyn álemge áıgileıtin úlken ǵıbadathana saldyrýǵa sheshim qabyldaıdy. Aııa Sofııanyń aýqymyn mynadan-aq baıqaýǵa bolady. Birneshe jylǵa sozylǵan qurylysqa Vızantııa ımperııasynyń úsh jyldyq qazynasy ketken eken.
Áýlıe Sofııa ǵıbadathanasy 15 ǵasyrlyq tarıhynda talaı oqıǵany bastan ótkizdi. Birneshe ret jer silkinisinen zardap shegip, qaıta jóndeldi. Al 1453 jyly túrikter Konstantınopol qalasyn jaýlap alady. Osman ımperııasynyń basshysy Fatıh Sultan Mehmed ıslam áleminiń hrıstıandardan ústemdigin dáleldeý maqsatynda Áýlıe Sofııa ǵıbadathanasyn meshitke aınaldyrý týraly sheshim qabyldaıdy. Soǵan baılanysty ǵımarat mańynda tórt munara turǵyzylyp, «Aııa Sofııa» ataýyn ıelenedi.
XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynda II Selım men III Murat sultandar tusynda ǵıbadathananyń syrtqy kelbetine aıtarlyqtaı ózgerister engizildi. Alaıda XIX ǵasyrdyń ortasyna deıin meshitte jóndeý jumystary júrgizilmegendikten, ǵımarat toza bastaıdy. Muny ańǵarǵan Abdýl-Medjıd sultan 1847 jyly Aııa Sofııany kúrdeli jóndeýden ótkizýdi buıyrady.
Ǵımarattyń mýzeı mártebesin alýy bertinde, Osman ımperııasy tarap, onyń ornyna Túrkııa Respýblıkasy qurylýymen tyǵyz baılanysty. Anadolyda túrikter memleketiniń negizin qalaǵan Mustafa Kemal Atatúrik 1935 jyly arnaıy jarlyq shyǵaryp, Aııa Sofııa meshitin mýzeıge aınaldyrýǵa sheshim qabyldaıdy.
Osylaısha, ǵıbadathananyń jańa dáýiri bastaldy. Búginde Aııa Sofııa Túrkııanyń ǵana emes, álemniń jaýhary sanalady. Oǵan qosa, ǵımarat týrıster kóp baratyn orynǵa da aınaldy. Máselen, 2019 jyly Aııa Sofııany kórýge shartaraptan 3,7 mıllıon meıman kelgen eken.
Ǵımaratty mýzeıge aınaldyrý sheshimi Atatúrikke tıesili ekenin joǵaryda aıttyq. Aııa Sofııany qaıtadan meshitke aýystyrýǵa túrikter birneshe ret talpynyp kórgen-di. Alaıda bılik tarapynan qoldaý bolmaǵandyqtan, jabýly qazan jabýly kúıinde qalyp keldi. Byltyr kóktemde Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan Áýlıe Sofııa mýzeıin meshitke aınaldyrý qajettigi týraly sóz qozǵaǵan bolatyn. Sodan beri bul áńgime Anadolyda qaıta kóterilip, aqyry memlekettik keńestiń qaraýyna ótti.
Keńes óz sheshimin málimdegennen keıin Rejep Taııp Erdoǵan Aııa Sofııanyń meshit mártebesin alatynyn, budan bylaı qulshylyq jasaýǵa ruqsat etilgenin jarııalady.
«Osy sheshimge sáıkes, Aııa Sofııa meshitin basqarý Din ister basqarmasyna berilip, qulshylyq jasaýǵa esigin ashady», delingen el prezıdentiniń jarlyǵynda. R.Erdoǵan resmı qujattyń kóshirmesin óziniń týıtterdegi paraqshasynda jarııalady.
Túrkııa bıliginiń bul sheshimi halyqaralyq qoǵamdastyqta qyzý talqyǵa tústi. Ásirese, AQSh, Grekııa jáne Reseı bul qadamdy quptamaıtynyn málimdedi. Elladalar eli Aııa Sofııany meshitke aınaldyrý ashyq provokasııa dep esepteıdi.
IýNESKO uıymy Túrkııa bıliginiń sheshimine ókinish bildiretinin jetkizdi. Esterińizge salsaq, 1985 jyly Aııa Sofııa IýNESKO-nyń muralary tizimine engen edi. Degenmen, túrikter Aııa Sofııanyń mártebesin aýystyrýdan bas tartýǵa shaqyrǵan pikirlerdi toıtaryp tastady. Túrkııanyń syrtqy ister mınıstrligi ǵımarat Túrkııanyń menshigine jatatynyn aıtyp, Ankara bıligi ózgelerdiń pikirinsiz ǵıbadathanany meshitke aınaldyrýǵa quqyly ekenin málimdedi.
Qoryta aıtqanda, ǵıbadathananyń meshit atanýyna qajetti resmı qujat jaǵy taıaý arada tolyqqandy sheshilmek. Qysqasy, budan bylaı Aııa Sofııada azan shaqyrylyp, namaz oqylmaq.
