«Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol»

О́tken aptada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Úndeý jarııalap, elimizdegi jaǵdaıdyń ońaı bolyp turmaǵanyn, ár azamattyń qazasy júregine qatty batatynyn, alapat indettiń aramyzdan talaı asyldarymyzdy julyp áketip jatqanyna qaıǵyratynyn aıtyp, qara jamylǵan otbasylaryna kóńil aıtty. Soǵan oraı 13 shildeni Ulttyq aza tutý kúni dep belgiledi. Prezıdent bul in­detti adamzat jýyq arada jeńe qoı­maıtynyn, alaıda ýaıym men qaıǵyǵa batyp, eńseni túsirýge bolmaıtynyn da atap ótti.

Iá, «ot ishinde maqtany saqtaıdy» degen sóz bar qazaqta. Ultymyzdyń basyna túsken náýbet kóp. Babalarymyz búgingi zamanǵa deıin qanshama qıyn­dyqty eńserdi. Talaı ot keshýlerden, taıǵaq joldardan ótti. Ǵasyrlarǵa jalǵasqan alashapqyn jaýgershilik, azamattyq soǵys, asharshylyq, repressııa, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne basqa da aqtańdaqtar jeterlik. Sonyń bárinde qurbandyqsyz bolǵan joq.

Ásili, jazmyshtan ozmysh joq desek te halyqtyń jartysynan asta­myna deıin qyrylǵan qasiretti jyl­dardyń qaıǵyly jasy tarıh paraq­taryna talaı tamdy. Eger osy jastan ár adamnyń ómirin jeke kórer bolsaq, shyn máninde aza boıyń qaza bolady.

Qamyqqan jubanyp, taryqqan qýanyp, armanǵa dármen demeý bolyp HHI ǵasyrǵa jetken ult jahandy jaılaǵan joıqyn indetti de jeńýi tıis. Úmit órge tartady, úmitsizdik kórge tartady. О́mir úıi jelde, úmit úıi saǵymda. Yǵa bermeı, laıyqty qareketke kóshý qajet. Qoǵamdaǵy ortaq oı osyǵan saıady. Qazir memleket bastap, kásipkerler qoshtap, qolynda qarjysy barlar ústep, adam ómirine arasha túsetin qat ta qymbat medısınalyq apparattardy satyp alýǵa bir kisideı jumylyp jatyr. Eldik, kisilik degen – osy.

«Kemedeginiń jany bir» degen, kúlli elimiz ǵana emes, jer-jahan bul indetke tosqaýyl qoıa almaı daǵdaryp otyr. Árıne, biren-saran elder koronavırýsty jeńip shyqqanyn jarııa­lap, emhanadan emdelip shyqqan eń sońǵy pasıentine iltıpat kórsetip ja­tyr. Biraq aýyzy-basyńyzdy qansha tumshalasańyz da bir márte tynystaý kerek qoı, alys-berissiz ómir súre almaıtyn ıntegrasııalyq keńistikte shekaralyq kedennen qandaı kedergi qoısańyz da, kózge kórinbeıtin indet ótip ketkende kimge kiná artaryńyzdy da bilmeısiz. «Jazym bolsa, bylamyqqa da tis synady» degen osy shyǵar, bálkim. Dese de qol qýsyryp otyrýdyń qajeti shamaly. Osy bir oımen boıdy bekitsek, barlyq aýyrtpalyqty jeńip shyǵarymyz anyq.

Álbette, Prezıdent aıtqan­daı, otandyq medısına bul sy­naq­qa tó­tep bere almady. Den­saýlyq saq­taý mınıstrliginiń jaýapty oryn­dar­daǵy tulǵalaryna syn aıtyl­dy, qyzmetterinen shet­tetildi. Bul qa­lyptasqan den­­saýlyq saqtaý júıe­siniń kem­shilikterin taıǵa tańba bas­qandaı kórsetip berdi. Iá, kemshilik túze­ler, kináliler jazalanar... Qazirgi mindet – ár ýaqytty tıimdi paıdalanyp, barynsha qol ushyn sozýǵa jumylý. О́ıtkeni ýaqyt – adam ómi­riniń ólshemi.

Al búgin – Ulttyq aza tutý kúni. Elimizdiń damýyna úles qosqan, tosynnan kelgen indet jaz ómirin qıyp túspegende áli de jurt kádesine jaraıtyn jaqsylarymyzdy, qapyda ómirden ótip kete barǵan azamattarymyzdy aza tutatyn, joq­taıtyn kún. Jalpy, «ár qazaq – meniń jalǵyzym» degen uly sózdi aıtqan biz qazir joqtaı alamyz ba? Laıyqty, baıypty joqtaý bar ma? Álbette, qa­zaq halqynyń ǵuryptyq tanymynda joqtaýdyń ózi aıryqsha baǵalanatyn alabóten kepıetti dúnıe edi ǵoı. Aıtalyq, ómirden óter aldynda tiri adam áýeli aryz­dasady, baquldasady. «Qııa­mette júzdeseıik, mahsharda kez­deseıik» dep kózine jas alady. Jan tásilim eter aldynda keıingi ur­paǵyna ósıet qaldyrady, áldebir jaqynyna ótinish, keńes nemese tapsyrmasyn aıtady. Imanyn úıirip, tilin kálımaǵa keltiredi. Mine, qazirgi indet osynyń bárine úlgertpeı jatyr. Bul jaǵdaıdy ıspan sýretshisi Hýan Lýsenniń «Qoshtasa almaı ketkender» taqyrybyndaǵy polotnosy dál beınelegen.

Qazir estirtý, kóńil aıtý, joq­taý túgelimen áleýmettik je­­lige kósh­ken­deı. О́kinishke qa­raı, búgingi joq­taýy­myz alystan «oı, baýyrymdap», bir-birimizdi qapsyra qushaqtap, óksi­gimizdi basa almaı, kóp bolyp bólise jeńildetetin beıbit kúnniń joqtaýy bolmaı tur. Oǵan jaqyndap ketkendi jalmaı­tyn jaman aýrý mursha bermeı turǵany da belgili. Áıtpese qazaqta aqtaı joqtaý, shashyn jaıý, qara tigý syqyldy joq­taýdyń da adamnyń qo­ǵam­daǵy ornyna, jasyna qaraı san alýan túri bar. Mine, osynyń bári jaqynynan aıyrylǵan jannyń kóńi­line demeý edi ǵoı. Qazir osy ǵuryp, súıekke kirý, arýlaý, topyraq salý, bata oqyrdyń bári tirshiligimizden syrt qalyp otyr. Janazaǵa jıylyp, qaı­ǵyǵa ortaqtasyp jatqan jurt qa­rasy artsa «bul qalaı?» deıtin kún­ge kez boldyq. О́ıtkeni eń basty qun­­dylyq – adam ómiri. Al jeri men hal­qy­nyń sany arasynda aıtarlyqtaı alshaqtyq bar bizdiń elge qazirgi eń basty murat – adam resýrsyn saqtaý bolýy tıis.

Jalpy, aza tutýdy ár halyq árqa­laı rásimdermen ótkizedi. Kıim kıisine, tipti shash qıysyna deıin mán beriletin halyqtyq ǵuryptar bar. Qaıbir elder aza­ly poshta markasyna deıin shyǵarady. Búgingi zamanda kó­bi­nese Frederık Shopenniń «Jer­leý marshy» oınalady. Al eli­mizde kók baıraq tómen túsi­riledi. Bir mınýt únsizdik jarııa­lanady. Budan basqa qandaı sabaq alatyn dástúrler engizilýi qajet?

Qazaq halqynyń dombyra, qobyz, sybyzǵy sııaqty ult­tyq aspaptarynda oryndalatyn kúıleriniń ishinde joqtaý tý­raly kúı jeterlik. Mine, osy bir baıyrǵy joqtaýlardy osyn­daı qaraly kúnde qazirgi kó­rermenge ańyz-ápsanasymen bir­ge jetkizýdiń joldaryn oılastyrý qajet sııaqty. Bul kúıler qanymyzda qalǵan ulttyq kodty tap basady. О́ıtkeni kúı qaıǵyly sarynda bolǵanymen, onyń ózeginde eldiń taǵdyry, adamnyń kórgen teperishi bar. Iаǵnı kez kelgen kúıdiń otansúıgishtik, optımızmge toly rýhy bolady. Qıyndyqtarǵa moıymaýǵa, kúresýge shaqyrady. Osy bir asyl qazynany elimizdiń tele-radıo arnalary múmkindiginshe halyqqa jetkizýge kúsh salsa, bul da bir Ulttyq aza tutý kú­ni­niń qaıǵyǵa qulaı bermeı, qaı­ta qaırat qosýǵa úndegenindeı tálimi bolar edi.

Sondaı-aq bul indetpen kú­restegi maıdannyń alǵy shebinde bolyp, indet juqtyryp qaza bolǵan dárigerlerge, polısııa qyz­metkerlerine jáne basqa da salalyq mamandardyń jaqyn­dary­na marqumnyń ujymy men memleket tarapynan belgili bir dárejede qoldaý kórsetetin kún­ge aınalǵany jón.

Izgilikte shek joq. Atandy da jy­ǵa­tyn aýrýǵa atoılap qar­sy shyq­qan eriktilerdiń eń­begin laıyqty baǵa­laýdy da oılastyrý kerek shyǵar. Árı­ne qo­ǵam bolyp oı qosyp, azaly kún­niń mán-mańyzyn arttyratyn taǵy­lymdy dúnıe aıasyn keńeıte túsýge bolady.

Eń bastysy, Ulttyq qaýip­sizdik qyz­metkerleri kúnimen tuspa-tus kelgen Ulttyq aza tutý kúninde densaýlyq salasynyń eń basty qaýipsizdik máse­lesine aınalǵanyna kózimiz jete tús­kendeı.