Baqty – aýzy dýaly abyzdar jeri, jaqsylar mekeni. Paıǵambardan basqanyń bári shyqqan qunarly ólke, qutty jer, áıgili Qarqaraly, Qý, Kent taýlary sandyqtas shoqy, jon-qyrqaǵa ulasatyn urymtal tus.
Aqtoǵaı da Qarqaraly. Bul óńir bir shoǵyr alash ardaqtylarmen belgili, qazaqtyń ustazdary – Álıhan, Aqbaıdyń Jaqyby, Álimhan týǵan – kishi Otan.
Tarata kelseńiz, shaǵyn aýyl, usaq ulystarǵa bólinip ketetin dańqty aımaq, Qaz daýysty Qazybek bı, Táttimbet Qazanǵapuly, Mádı Bápıuly, Qalıbek Qýanyshbaev, Júsipbek Elebekov, Sholpan Jandarbekova, Kúlásh Báıseıitova, Qasym Amanjolov, eń sońǵy alyptar tuıaǵy Toqtar Áýbákirovtiń eli turǵysynda bir uǵym-túsinikti ataýǵa birigedi.
Top qaıyń, qasqyr quıryq qaraǵaılar qaptap ósken dóńes, shoqylar, jasyl bókter, jynysty-jyńǵyldy tal-shilik, qabyrǵadan qulaǵan taý sýy, ekpindep aqqan sarqyrama, burq-sarq atqylaǵan asaý bulaq, qaınar, shaıyrdyń ıisi, aǵash maıy ańqyǵan saf aýa, diń boıyna jınalǵan saǵyz, jemis-jıdek jupary, máýeli aǵashtar, qaraǵan adamǵa atamzamannan qalǵyp-múlgip turǵan tárizdi kórinetin, biraq shyn máninde, talaı tarıhı dáýir, shejireli ýaqıǵalarǵa toly, kýá, jad, izgilikti de, zulymdyqty da kórgen, soıqandy da, oırandy da bastan keshken, qýanyshy da, jubanyshy da kóp, topyraǵy asyl Qarqaraly.
Bir perzenti – keregeli áýlet jalǵasy, soıy-tegi, úrim-butaqty záýzat, urpaq atasy, yrysty, berekeli otbasy ıesi, keshegi alyp tulǵa, batyr, qamqor áke, jaqsy eldiń násili, qarakesektiń qyrǵyz tobynan, arǵy atalary muraǵa qazynaly jer qaldyrǵan, batasyn alǵan, ósıet aıtqan, Hangeldiden Keldibaı, Keldibaıdan Raqymbaı, Raqymbaıdan Túsipbaı, Túsipbaıdan Ydyrys, Ydyrystan Ahmet, Ahmetten Qońyrkóz, Qońyrkózden Dáýit, Dáýitten – Jumaǵul.
Jumaǵul aqsaqal alty bala súıdi. Bes uldyń ishinde jalǵyz ósken er minezdi, izgi jan – Kúlǵaısha.
Bar ǵumyry qurylys tóńireginde ótken beınetqor Jumaǵul aqsaqal zeınetke shyqqansha kóptegen úı turǵyzdy, eldiń ajaryn engizdi, qatar-qatar boı kótergen ǵımarattar bolashaqtyń elshisindeı, jaqsylyqtyń jarshysyndaı ózine shaqyryp turatyn.
Keler shaq, erteńgi kúnge bastaıtyn ótkel tárizdi. Qurylys – aýyr eńbek, jaýapkershiligi de az emes, úı salý – ómirge sábı kelgendeı jańalyq, rızyq, qýanysh, ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Talant, daryn, talapqa da bilimnen basqa kózben mólsherlep, oımen ólsheıtin bilik qajet. Aspanmen astasqan, kóterilgen saıyn qazbaýyr bult, aqsha bultpen aralasqan, kókpen tildesken shyń-quz, quz-shatqaldaı bıik munaralar, záýlim ǵımarattar tehnıkalyq tabystyń, arhıtektýralyq qabilettiń ǵana emes, sonymen qatar sanasyna, kókiregine tunǵan tájirıbeniń de týyndysy.
Úıge kirgende put-Budda sekildi tórde úndi shaıyn iship, qalqaıyp taý músindeı otyratyn. Qulama shatqal, tik jartastan shaýyp ákelgen balbaldaı elesteıtin.
Biraq ázilqoı adam edi. Keıde túsin sýytyp jan-jaǵyna shola qaraǵanda dastarqan basy tyna qalatyn. Úıge birge erip kelgen Asekeń dostary daýryǵa sóılesip, aǵyl-tegil áńgime aıtyp, syr shertip, arqa-jarqa otyrǵanda, kenet sýyq kózqarasty birden sezip, baıqap, úndeı almaı, kibirtiktep, aqsaqal kúlip jibergenshe, tyrp etpeýshi edi. Negizi, jumsaq, qonaqjaı, baıypty kisi edi.
Falshti unatpaıtyn, jalǵan sóılegendi jaqtyrmaıtyn. Keń, baısaldy, qoly ashyq, aqedil aqsaqal maqtanshaq jurtty da sýqany súıe bermeıtin. Jaqsy qasıetteri urpaǵyna juqty, bári tegis kishipeıil, elgezek, qarapaıym edi.
Esikti ashqanda taý teńselip, qozǵalyp kele jatqandaı kórinetin. Jasynda seri de boldy, jumysyn da múltiksiz atqardy, azdap ańshylyq, saıatshylyqty da kórdi, kúresti, kir kóterdi.
Urpaǵy da kúresti, jyqty, jeńilistiń de ashy dámin tatty, batyr uldary shetinen saıdyń tasyndaı iri, salmaqty edi, sportpen áýestendi, báıge shapty. Kenjesi Asqat bokspen shuǵyldandy, men kórgende, ol babynda edi, toqsanynshy jyldardyń alasapyranynda ınstıtýt, fakýltet, jataqhana namysyn qorǵady.
Boksshy dos-jaran Asqatty qatty qadir tutty.
Tólbasy Talǵat Jumaǵululy zaman ózgergende, iskerlikpen aınalysty. Qoly júrip, dáýlet bitti, eńbegi jandy, jurtqa arasha, janashyr boldy. Árıne qashanda baýyr-qaryndasyna úlgi Tákeńniń sońynan ergen bes týǵanyna osy joly da ónege kórsetkeni óz aldyna jeke bir áńgime.
Alty bala da jaqsy oqydy. Bári joǵary nemese ortasha bilim berý oqý ornyna tústi. Nurqat, taý-ken ınjeneri, Kúlǵaısha, Baǵdat, Saǵdat ta bir-bir mamandyq ıesi.
Asqat Qanysh Sátbaev atyndaǵy polıtehnıalyq ınstıtýttyń geologııalyq barlaý fakýltetin támamdap, Máskeýde bilimin jalǵastyryp, keıin dıplomattyq qyzmetke aýysty. Shetelde turyp jatyr.
Jumaǵul aqsaqal uly náýbettiń aldynda, 1930 jyly dúnıege keldi, qıyndyqty da kórdi, aýyrtpashylyqty da ótkerdi, qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı, sanaly urpaq ósirip, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, ákelik paryzyn tolyq atqaryp, 2010 jyly jaz aıynyń birinde baqıǵa ozdy.
Bıyl týǵanyna toqsan jyl, qaıtqanyna on jyl tolyp otyr. Qanaǵat. Jamanmen arpalysty, alaıda jaqsylyqty da kóp kórdi, qýanyshqa da shash-etekten batty.
Qaıtqanda, tamyz aıynda, kisi kóp boldy, óz dańqy bar, urpaǵynyń bedeli bar, aqtyq saparǵa shyǵaryp salýshylar qarasy mol edi. Qaraly kósh qyr asyp babalar zıratyna bet alǵanda, jurttyń bári jubanysh etti, asyl adam eken, ómiri bir qaraly kóshke syımaı bara jatyr desti, aza tutqandar qarasy bir taıpa eldiń kósemin arýlap qoıǵandaı qısapsyz kóp edi.
Kókiregine toqyǵany óz áýleti ǵana emes, bir ulystyń, búkil Qarqaraly dýanyna ósıet, ádilet pen shyndyqty murat qylǵan abyz aqsaqal bir emes, birneshe ómir súrgendeı qadirli, ondaı ataqqa jetýdiń ózi sheksiz abyroı, jumaqtyń joly.
Jaqsy men jaman egiz, aǵaıyndy, bir-birine shart, biraq tarazy basyn teńestiretin kirdiń tasy – izgi isteriń men Qudaıǵa qulshylyǵyń, aqsaqal ekeýin de jasady, desek te, jaqsylyǵy artyq shyqty, Táńiri nıetin, peıilin tanyǵan tárizdi, Qarqaraly silemi, Kent taýlarynyń arǵy jaǵynda, Qaraǵaılydan alpys úsh shaqyrym jerde, Baqtyǵa qarasty Abyzda, ata-babalar qorymynda, qajy, áýlıe, hafız, molda jurt, namazhandar arasynda, týǵan-týys zıratynda súıegi jatqan asyl erdiń jany jumaqtyń baǵyn keship júrgen shyǵar, tabaldyryǵyn attaǵannan keıin jumaqtyń bosaǵasy da tór ekenin bárimiz de ańǵaramyz.
Jaqsynyń ǵumyryn urpaǵy uzartady, isin ulysy jalǵastyrady, qyzmetin ulty umytpaıdy.
Dıdar AMANTAI
