Sóıleý – aqyldyń ólshemi

«Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn» eken­digin eskertken Abaı aqynnyń da­na­lyǵyna da eshkim shek keltire qoımas. Bireýdiń qansha ýaqyt sóı­le­ge­nin eseptegish quraldy (hrono­met­raj aspabyn) eshkim qaltasyna salyp júrmeıtini de belgili. Jelbýaz kópirýdiń astarynda ósek aıtý, qaýe­set taratý, qyzdyrma qyzyl sóz, jada­ǵaı sózýarlyq sııaqty neshe túrli qııam­pu­rys qylyqtar jatary anyq.

«Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıi­nin» tosatyn halyq ta osy kúni asyl qasıetinen jańylyp qalǵandaı. Az sózge kóp oıdy, sony pikirdi syıǵyzý – aqyldyń, parasattyń, bilimniń ólshemi. Al uzaq sóıleý, buryn aıtylǵandy talmaı qaıtalaı berý – bilimsizdik, se­nim­sizdik, jaǵympazdyq pen jaram­saq­tyq qana emes, ortany syılamaý, tyńdaýshyny qurmettemeý. Ondaı­lar­dy jurt syrtynan «ezbe», «kókezý» nemese «myljyń» dep te ataıdy. Kóp sóılegishter taqyrypty bilsin-bilmesin ózgege qosamjarlanyp, janynan sóz qystyrýǵa áýes, ár tustan qo­ıyrtpaq aralastyryp, bastapqy kólemi bir pyshaq áńgime bara-bara bir qu­shaqqa aınalady. Qushaqtan asyp, jolaı shashylyp-tógiletini, jınap-teretini taǵy bar. Kelesi jerge ol bir arba­nyń júginen asyp jetetini de belgi­li. Qyryq jyl burynǵyny qyryq qaı­tara qaıtalap, ejiktep turyp alatyndar soıynan da sóz saptaǵyshtar shyǵady. Zamandastarymyzdyń taǵy bir kóp synalyp júrgen mini – ekeýara qatynasynda nemese telefon baılanysynda aıtýshy óz oıyn, ótinishin anyq ári naqty tujyrymdaı almaıdy. Sondaı-aq suhbattasýshy ony bar zeıinimen, yqylasymen muqııat tyń­da­maıdy. Sodan ótinish pen ýáde aıaǵy renish pen ókpege ulasady nemese shala-sharpy atqarylǵan sharýany da, sózdi de ári qaraı sozbaqtaýǵa máj­búr­­leıdi. Árıne, kúndelikti ómir­den alyn­ǵan mundaı myń san mysal azaısyn, múldem bolmasyn dep tileımiz. Dás­túrimizde joq nárse bolashaqta jal­py jurtymyzdyń ádetine aınalyp ketpes úshin nendeı qam jasaý kerek? Taǵy da danyshpan Abaıdyń: «Kisige qarap sóz salma, sózine qarap kisini al», degenine júginer bolsaq, sóz túsinetin adamdy ónege tutýdy, sóz­diń qadir-qasıetin bilýdi adam kapı­ta­­lynyń ólshemi retinde baǵalaýǵa tıispiz. Shyndyǵynda, sózge qulaq qoıa­tyn adam ǵana sózge toqtaı alady. Sonda ǵana Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymy is júzinde jalpyhalyqtyq qaǵıdaǵa aı­nalmaq. Atqarýshy bıliktiń, jaýapty mekemelerdiń halyqpen dıalog júrgizý mádenıetinde kópsózdilikke oryn bolmaǵany durys. Az sózdi altynǵa balaǵan halqymyz erteden «Kóp sóılegen kópten aıyrylar», «Ine kózinen synady, sheshen sózinen synady» dep eskertip te qoıǵan. О́ıtkeni uzyn til men sózbuıdalyqtyń shekarasy tym jaqyn. Munyń aıyrmasyn ajyratpaǵan adam – halyq túgil óziniń de qadir-qasıetin ańǵarmaıtyn jan. Sondyqtan qysqa da nusqa jazylǵan nemese aıtylǵan suraqqa bılik basyndaǵylar da tııanaqty túrde jaýap qaıtarýdy memlekettik qyzmet sharty men eldik ustanym tártibi retinde ornyqtyrý kerek. Máseleniń oń sheshimin berýge, sondaı-aq ne sebepti sheshilmeıtinin jazbasha ne aýyzsha túsinikti etip, ashyq, týra aıtýǵa ne ke­dergi?

Álbette, biliksizdik pen jaýap­syz­dyq kedergi. Aıtalyq, shala ja­ýap­tar­dyń «túpnusqa» mysalyn res­pýb­lı­ka­lyq, óńirlik BAQ betinde jarııalaý­dy ádetke aınaldyraıyqshy, qandaı qyzyq bolar eken? Qalam júreksinip, qaǵaz uıalatynyn baıqarymyz sózsiz. Sonda ol jaýaptyń avtorlary (qol qoıǵyshtar) ne kúı kesher eken? Resmı tildi jeleý etip, siresken termınderdi qoldanýǵa áýes jas laýazym ıeleriniń sózin Elbasy talaı márte oryndy bólgeni esterińizde shyǵar. Bul – eleýli taǵylym. Aýzynan sózi, qoınynan bózi túsip turǵan adam qaıdan qaıratker bolmaq? Elbasy halyqtyń uǵymyna jaqyn sóıleýdi, qarapaıym sózben uǵynyqty jetkizýdi qadap aıtqany da sondyqtan.

Qazir keńes kezeńinde jıi qolda­nyl­ǵan jaltarma, kópirme jaýap­tar­dyń, bıýrokratııanyń buqpantaı tásilderiniń ýaqyty ótken. Táýelsizdik jyldary onyń ara-jigin ajyrata bi­letin sanaly urpaq qalyptasty. Olar bılik tarapynan jumystyń ja­ńasha atqarylǵanyn qalaıdy. Jeke­le­gen mınıstrler men joǵary laýazym ıeleriniń ǵana emes, qatardaǵy mem­le­kettik qyzmetkerlerdiń jazýynda, sóı­legen sózinde ketken qatelikter jurt­shylyqtyń talqysyna túskenin, ázil-ospaqqa aınalǵanyn, bedeline nuqsan kelgenin el umyta qoıǵan joq. Sondyqtan eldiń aldyna shyǵyp, sóz sóıleý kez kelgen qyzmettegi azamattan daıarlyqty, shynaıylyqty talap etedi. Sonymen birge erkindik, demokratııa joly osy dep, jónsiz eleýrep, sheshensip sóıleıtinderdiń kóbeıip kele jatqany taǵy bar. Alaıda el kútken bılik pen halyqtyń arasynda syndarly qoǵamdyq dıalog qadamynyń reti, júıesi osylaı ma edi? Eń soraqysy – dástúrimizge jat sol úrdis endi tele­ekran­darǵa, radıoefırlerge aýysyp bara jatqandyǵy. Keńes zamanynda birjaqty monolog bolǵanyna tarıh ta, halyq ta kýá. Ol endi túsimizge de kirmesin desek, úkimet usynyp otyrǵan múmkindiktiń óńin teris aınaldyrý kimge qajet? Osy turǵydan alǵanda, aza­mattyq qoǵam ınstıtýttarynyń moı­­nynda kóp júk bar. Olar tıimdi dıalog júrgizý mádenıetin qalyptastyrý jo­lynda oń úlgi kórsete alar edi. Bul zańdy qurmetteý, júıeli sózdiń qudy­re­tin eskerý qaǵıdatyna tolyq sáıkes keledi.

Árıne, eger ornymen qoldansa, sóz – ári qamal, ári qarý. Amandyq ta, ja­mandyq ta – sózden. Sondyqtan Nur Otan partııa­sy ótkizetin praımerızge qatysýǵa, qoǵamdyq uıymdardy basqarýǵa saýatty, utymdy sóıleı alatyn, sózi men isi bir jerden shyǵatyn azamattar umtylýy kerek dep oılaımyz.

Áıtpese, bos sóılep, sóz qadirin qashy­ratyndardyń, arzan sózdi qarsha bora­tatyndardyń qarasy kóbeıip ketýi múmkin. Orystyń myqty aqyny Nıkolaı Gýmılev aıtqandaı, ondaı kezde «О́li sózderden bóten ıis múń­kı­tin bolady». Al partııa jumysyn jańǵyrtýda sózi salmaqty, eldik iste baǵyty aıqyn azamattar alǵa ozyp shyǵady dep oılaımyz. Onsyz da ult birligine syrttan syna qaǵýdy oılap júrgender men arandatýshylardyń ala kózi men jónsiz sózi ǵalamdyq epıdemııamen alysyp jatqan tusta eldiń eteginen tartqandaı áser qaldyrady. Biraq halyq ta kimniń kim ekenin jaqsy biledi. Búldirgi, jalǵan sóz qýyp, ony qa­saqana taratýshylar saýatty qo­ǵam­nan baǵasyn alyp, áshkerelene beredi. Qoǵam úni, halyq baǵasy men jazasy zańnyń kúshinen áldeqaıda qatal bolatyny sózsiz.

Halyqtyń kıesine, danalyqtyń ıesine bas ıgizgen tarıhymyzdy bur­ma­la­ǵysy keletinderdi, eldik qun­dy­lyqtarymyzdy mise tut­paǵan­dar­dy árýaq atatynyn ata-babamyz álimsaqtan aıtyp, amanattap ketken. Eldiń birligi men tutastyǵyn nyǵaıtý jolynda árbir azamattyń nıeti de, úlesi de aı­qyn, naqty, júıeli bolýǵa tıis. Kóp sóı­leıtin kezden óttik, judyryqtaı jumy­lyp, kóp is atqaratyn zamanǵa jettik. Sózi­mizdiń basynda aıtylǵan hakim Abaıdyń oıy da soǵan úndep turǵandaı.

Darhan MYŃBAI,

Parlament Májilisiniń depýtaty