Mańǵystaýda ıtbalyqtarǵa tas atyp, teńkıte sabaý birine-biri jalǵas bir emes eki ret oryn aldy. Birinde Aqtaý qalasyndaǵy teńiz jaǵalaýynda jas balalar toby jaǵalaýǵa jaqyndaǵan ıtbalyqqa tas laqtyryp, qorqyta keri qashyrsa, ekinshisindegi ospadarlyq odan asyp tústi.
Mańǵystaýdaǵy bir aýylda iri tastarmen, kespeltek aǵashtarmen qarýlanǵan jastar men eresekter birge ıtbalyqtarǵa qarsy «ereýildep», sý janýarynyń esin shyǵardy. Ony sileıte sabap teńizge qaıta toǵyta saldy. Tilsiz, qorǵansyz janýardyń odan keıingi taǵdyry beımálim – dóreki toptyń qolynda óldi me, álde sýǵa túsken soń alǵan jaraqaty saldarynan jan tapsyrdy ma, joq álde tiri me – ony eshkim bilmeıdi.
Bul – kýágerlerdiń kómegimen taspaǵa tartylyp, jahanǵa jarııa bolǵan jaı. Al tasada ıtbalyq bolsyn, ózge de jan-janýar, qorshaǵan orta, tabıǵatqa jasalyp júrgen qastandyq, soraqylyqtar qanshama?! Ádette asyl dinimiz, ulttyq tálim-tárbıemiz, qazaqy minez-qulqymyzben ózgelerge meıirimdi, qonaqjaı, janashyr kórinetin halqymyzdy bul bir-eki oqıǵa kúlli jurtqa «nadan, dóreki» retinde tanytty, al biraq sol synǵa, sol baǵa men tildeýge shýlaı renjip, áleýmettik jelini kere tartyp, jaırata jaryp jibererdeı renjir edik.
Jazda jaılaýǵa, qysta qystaqqa kóship-qonyp júretin malshy otbasynda tárbıelendik. Ǵalamtory, muzdatqyshy men úı salqyndatqyshy, televızory, tipti elektr jaryǵy joq aýylda – japandaǵy jalǵyz úıdegi sanaýly kitap pen gazet-jýrnaldy da taýysyp, ábden erikken sátte shybyn-shirkeı, qurt-qumyrsqa, tyshqan aýlap oınaıtynymyz bar edi. Osyny ańǵarǵan ákemiz bizge tyıym salyp, «tyshqan turmaq, shybynǵa zııandaryń, qumyrsqaǵa qııanattaryń tımesin!» dep qatań eskertkeni este. Al anam qashanda baısaldy qalypta olardyń obal-saýaby týraly túsindirip, olar keıipkeri bolǵan ertegiler men ańyzdardy tamsana aıtyp, bala qııalymyzdy qıssalarmen maqal-mátel, jumbaqtarmen qanyqtyratyn. Qumyrsqanyń qanaǵatyn, qarlyǵashtyń quıryǵynyń nege aıyr ekenin, kúrishtiń shyǵý tegin, qurmanyń qasıetin, tórt túliktiń mán-mańyzyn, barlyq jybyrlaǵan qurt-qumyrsqa, qorshaǵan ortanyń úlken bir tylsym kúshke ıe, ózara úılesimdi qubylys ekenin balań sezim ańǵara túsetin, osylaısha ony syılaý, qorǵaý qajettigin óz-ózinen moıyndaıtynbyz.
Búginde balalarmen qosylyp tabıǵatty búldirip, ıtbalyqqa ıttik jasap júrgen eresekterge qarap keshegi bizdiń ákelerimizdiń temirdeı tártip-talaby, analarymyzdyń halyq aýyz ádebıeti úlgilerinen quralǵan ertegilerdi qarý ete otyryp tárbıeleıtin kemeńgerligi qaıda ketken dep oılanasyń, tabıǵatta, ómirde oryn alyp jatqan árbir qıyndyqtardyń artynda osyndaı san-sapat sebepter joq pa eken degen kúmándi oıǵa oıysasyń...
Jelilerdi shýlatyp, Memleket basshysynyń pikirine ilikken oqıǵa Mańǵystaýdyń «atyn aspannan bir-aq shyǵardy» deýge bolady. Quzyrly oryndar da qarap qalǵan joq – Mańǵystaý oblysynyń orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasy janýardy qorlaǵan adamdardy anyqtap, jaýapkershilikke tartý jóninde oblystyq polısııa departamentine hat joldasa, elimizdiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi komıtetiniń baspasóz hatshysy Sáken Dildahmet zańda ań-qusty qorlaǵandar úshin aıyppul nemese qoǵamdyq jumysqa tartý jazasy qarastyrylǵanyn aıtty, «Vıdeoda kórinip turǵandaı, ıtbalyq adamdarǵa shabýyl jasaý nıetinsiz, qyzyq kórip jaqyndaǵan. Jas ári ushqalaq. Itbalyqtardyń tabıǵatynan aınalaǵa qyzyǵýshylyǵy joǵary jáne olar qaýipti emes. Biraq árbir jyrtqysh janýar ózine shabýyl jasasa agressııa kórsete alady. О́kinishke qaraı, otandastarymyz qaýip týdyrmaıtyn ańǵa jabaıylyqpen jaýap berip, tas laqtyrǵan. О́zge elderde delfınder, ıtbalyqtar, morjdar, tipti akýlalar adamdarǵa jaqyn jerde júredi jáne barlyǵy buǵan úırenip alǵan. Dostar! Birlikte ómir súreıik jáne tabıǵatty aıalaıyq. Adam bolyńyz!» dep málimdedi ol.
Iá, ıtbalyq – sýda júrgen sany joq, syıy joq janýar emes. Tek qana Kaspıı teńizinde kezdesetin bul jalǵyz sútqorekti tuqymnyń sońǵy kezderi ártúrli jaǵdaılarǵa baılanysty sany azaıyp, tuqymy quryp bara jatqany alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Bul týraly elimizdiń Gıdrobıologııa jáne ekologııa ınstıtýtynyń mamandary birneshe jyldan beri aıtyp keledi. Sanynyń azaıýymen alańdatyp, birese aýyryp, birese qyrylyp qorqytatyn ıtbalyqtar joıylyp bara jatqan túr retinde 2008 jyldan bastap Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń Qyzyl kitabyna engen. Málimetter olardyń sany ótken ǵasyrdyń basynda mıllıonǵa jýyq bolsa, 2005-2012 jyldar aralyǵynda júrgizilgen antennalyq zertteýler nátıjesinde 90 paıyzǵa azaıǵan, ıaǵnı 100 myńǵa jýyǵy qalǵan. Buǵan birinshiden terisine bola tuqymyn tuzdaı qurtýǵa aınalǵan qaskóıler kináli bolsa, munaı jáne gaz óndirisiniń damýyna, keme joldary qarym-qatynasynyń, ózge de teńizge qatysty alyp jobalardyń áserinen teńiz sýynyń lastanýy da sebep. Qorǵansyz, san jaǵynan onsyz da az qalǵan ıtbalyqtarǵa jekelegen adamdardyń qylyǵy «jyǵylǵanǵa – judyryq» bolyp tur.
Itbalyqtardyń soqqyǵa jyǵylǵan taǵdyry tekke ketken joq. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen endi mektepterde jańa pán oqytylyp, balalardy tabıǵatty qorǵaýǵa qaıta baýlymaq. Bir nárse bir nársege sebepshi bolady degen – osy.
Biraq ıtti qylǵyndyryp, mysyqtardy darǵa asyp, qońyzdardyń qatty qabyǵyn sypyryp qum tıep, kólik etip súırep máz bolǵan eresekterdiń esi qalaı kirip, tabıǵatqa degen mahabbaty qalaı qalyptasar eken?
Mańǵystaý oblysy
