Keıbir memleketterde ondaǵan myń adamdar sheıit ketti. О́rkenıettiń órinde, tabyskerliktiń tórinde sanalatyn Amerıka Qurama Shtattarynyń ózi shatqaıaqtaı shaıqalyp ketkenin kórip-bilip otyrsyzdar. Ulybrıtanııa, Fransııa, Italııa men Ispanııa qatty qınalysta. Latyn Amerıkasynyń ahýaly anaý. Úndistan úreıde. Qytaı qapylysta.
О́kinishke qaraı, qaıran Qazaqstanda da qaraýly indettiń qarmaǵyna qarmalǵandar 63 myńnan, qaıtys bolǵandar 380-nen asty. 1916, 1932, 1937-38 jyldarǵy qoldan jasalǵan qyrǵyndarda 4,5 mıllıonynan aıyrylyp, qasqa joldan qaıyrylyp qalmaǵanda 40 mıllıonǵa jeter edik-aý dep kúrsinesiz. Bir qazaq týsa bar qazaq qýanatyndaı, bir qazaq qaza tapsa bar qazaq qaıǵyratyndaı kúıdemiz ǵoı, aınalaıyndar. Myna pandemııa jalmaǵan jandardyń jaqyndaryna qalamgerlerdiń atynan qaıǵyryp kóńil aıtamyz. Sheıit ketkenderdiń o dúnıelerin bersin Jaratqan.
Mamyr aıynyń ortasyna taman elimizdegi tótenshe jaǵdaı rejimi aıaqtalǵanda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jahandyq jaǵdaıattardy tarazylady. Koronavırýs pandemııasy álemdik resessııanyń bastalýyna sebep boldy. Tipti uzaqqa sozylatyn ekonomıkalyq daǵdarysqa da alyp kelýi ábden múmkin. Tutas salalar toqyraýǵa ushyrap jatyr. Tórt júz mıllıonnan astam kásiporyn bankrot bolýdyń aldynda tur. Dúnıe júzindegi eńbekke jaramdy halyqtyń jartysyna jýyǵynyń tabysy toqyrady. Sarapshylar jahan ekonomıkasy sońǵy júz jyl ishinde bolmaǵan deńgeıge tómen túsetinin boljap otyr... Mine, shym-shytyryq, shytyrman soǵys – myltyqsyz maıdan emeı, nemene.
Sol jıynda Prezıdentimiz el aldyndaǵy mindetterdi ereksheledi. Taldady. «Qarjy rezervi jetkilikti jáne memleket qaryzynyń kólemi múmkindigimizge oraılas. Eń bastysy, biz jańa ahýal jaǵdaıynda jumyspen qamtamasyz etý jáne ekonomıkalyq tıimdilikti arttyrý úshin resýrstardy qaıda, qalaı jumsaý kerektigin bilemiz», dedi Qasym-Jomart Kemeluly. Halyqtyń ómiri men densaýlyǵyn saqtaý, azamattardyń tabysyn arttyrý, bıznesti qoldaý, bilim men ǵylym júıesin jetildirý joldaryn saralady. Daǵdarys kezindegi jáne odan keıingi damýdyń basymdyqtaryn daralady.
Odan keıin de Prezıdentimiz birneshe márte mániske toly málimdemelerin jarııalady. Halyqqa qoldaý kórsetýdiń joldaryn júıeledi. Sóz ben istiń birligine jetýdiń tapsyrmalaryn naqtylady. Tikeleı ózi baqylaýǵa aldy. Jalpy, azamattar men bıznesti qoldaý úshin 6 trıllıon teńgege jýyq qarjy bólindi. 4,5 mıllıonnan astam adamǵa 42500 teńge kóleminde qarjylaı kómek kórsetildi. 1 mıllıonnan asa azamatqa azyq-túlik pen turmystyq zattar úlestirildi.
«Halyqsyz ekonomıka bolmaıdy, eshkim de memlekettiń nazarynan tys qalmaıdy. Densaýlyq saqtaý men bilim berý salalaryn, memlekettik basqarýdy túbegeıli ózgertemiz», dedi Prezıdent. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrýdaǵy qadamdar asa quptarlyq. Beıbit jınalystar týraly zań qabyldaýdy da Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda Toqaevtyń tikeleı ózi usyndy ǵoı.
Aıtyp ta aıtpaı ne kerek-aı, 2019 jylǵy Áz Naýryzdyń ertesine Prezıdent retinde Túrkistanǵa alǵash kelgen Qasym-Jomart Kemeluly sabaqtastyq, ádilettilik, ilgerileý týraly izgilik ustanymdaryn tuńǵysh márte málimdegen edi. Sol sózin ispen dáleldep keledi, aǵaıyndar. Búginde Túrki el – Túrkiler tóri Túrkistan shahary bir kezdegi Astana, qazirgi Nur-Sultan sııaqty aı saıyn ajarlana túsýde. Sál kórmeseńiz, tanymaı qalasyz. Allaǵa shúkir, Táýelsizdikke táýbe, Arys apatynyń alapattary jylǵa jetpeı jónge keldi. Bıylǵy Maqtaaraldaǵy tasqyn zardaptary joıylyp, jańa aýyldar men jaınaǵan kentter kóshe túzep, boı kótere bastady. «Nur-Sultan – eldiń júregi, Túrkiler tóri Túrkistan – tiregi, shuǵylaly Shymkent – reńi» - desetinder kóp qazir.
О́kinishke qaraı, soǵystyń aty soǵys. Koronavırýs soǵysy shyǵyndarǵa ushyratyp jatyr. Láıim, Jaratqan Ie jar bolǵaı. Kúni keshe Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy qazirgi ahýalǵa, atqarylar mindetterge tereń de eren taldaýlar jasady. Kemshilikterdi jasyrmady. Ashy da bolsa ashyp kórsetti. Tapsyrmalardy túgendep, táptishteı túsindirdi. Talapshyldyq pen tártipti, jaýapkershilikti qataıtatynyn qaıtalaı qaǵıdalady. Aıtylmaǵan nárse qalmady. Ult bolyp uıysa bilsek, barlyq maqsattarǵa qol jetetini de aıqyn aıryqshalandy. Qudaı qalasa, myna myltyqsyz maıdandaǵy jeńis te jaqyndaı túser.
Osynaý taza tilek pen kórkem nıet barshamyzdyń jan-júregimizden jaryp shyqsa deımiz. Osyndaı syn-qaterli shaqtarda, kezeneıli kezeńderde biz jahandyq Ekinshi Ustaz Ábý-Nasyr Ál-Farabıge, izgilik ilimderiniń izashary, shandoz shaıyr Ahmet Iаsaýıge, Adamzattyń Abaıyna júgingenimiz jón. Ábý Nasyr babamyz qaıyrymdylyqty bárinen bıik qoıǵan. Árbir adamnyń, árbir áýlettiń, árbir kósheniń, árbir aýyl men árbir qalanyń qaıyrymdylyǵy men kórkemnıeti búkil adamzattyń amandyǵyna aparady degen. Adamgershilik asyl qasıetterdiń bar-barshasyn qaıyrymdylyqqa jatqyzǵan. Al Ahmet atamyz: «Ishterinde qýlyq tolǵandardyń, keýdelerinde ar-uıat solǵandardyń júrekteri tebirenbeıdi», degen. Qunanbaıuly: «Tynyshtyq izdep taba almaı júrgen jurt tynyshtyq kórse, sátke turmaı tynyshtyqtan jalyǵa qalatuǵyny qalaı?!» degen.
Aınalaıyndar, áleýmettik jeliniń áleýeti kúshti, ádilettilikke, shyndyqqa jetpekke jeteleıdi. Alaıda áleýmettik jelińizdiń áleýmetti áýlekilendirip, ásireńkilendirip áketetin keselderi de koronavırýstan kem soqpaıtyn sekildenip barady-aý. Osy oraıda taǵy da Abaıǵa júgingen jón-aq.
«Qazaqtyń shyn sózge nanbaı, qulaq ta qoımaı, tyńdaýǵa qoly da tımeı, páleli sózge, ótirikke sútteı uıyp, bar sharýasy sýdaı aqsa da, sony ábden estip uqpaı tynbaıtuǵyny qalaı?!»
«О́zderiniń yrbańy bar ma, pysh-pyshy bar ma, gýildegi bar ma, dúrildegi bar ma – sonysynan eshbir qyzyqty nárse bar dep oılamaıdy, oılasa da buryla almaıdy, eger sóz aıtsań, túgel tyńdap tura almaıdy, ne kóńili ne kózi alańdap otyrady. Endi ne qyldyq, ne boldyq?!».
Aı, aınalaıyn Abaı-aı! Áleýmettik jeliniń áýlekilik jaǵyna janyn salatyndardy dálme-dál dittegen danyshpanymyz-aı! Demeske lajyńyz qalmas.
Sharýaǵa pysyq, kásip pen násipke pysyq bolmaqtyń, ónerdiń órine órlemektiń ornyna, aqylǵa birlik, bilimge birlik, ǵylymǵa birlik jasamaqtyń ornyna pále shyǵarýǵa pysyq, ónerlilerdi kúndeýge pysyq, ósek-ótirikti jıyp-terip, elge jaımaqqa, búldirmekke pysyqtardy sheber sheneıdi-aý, aınalaıyn Abaı. «El buzylsa, qurady shaıtan órmek; perishte tómenshiktep, qaıǵy jemek», dep túıindeıdi.
Abaı aıtqan kesel-kesapattar búgin de búldirýi bek bálkim. Qazaq byt-shyt bolsa, Qazaqstan byt-shyt bolsa, butarlanyp, bólinip, búlinip ketse dep kókseıtinder kóp. Ishimizde de, syrtymyzda da. Ondaı kesel-kesapattardy joǵary jaýapkershilik jeńedi. Ult aldyndaǵy, el aldyndaǵy Táýelsizdik aldyndaǵy joǵary jaýapkershilik.
Marhabat BAIǴUT,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Halyqaralyq «Alash» jáne «Túrki álemine qyzmet» syılyqtarynyń laýreaty
Túrkistan oblysy
