Kóktem kele beli búgilip jerden nesibesin teretin dıqan qaýymynyń bıyl eńbegi adalynan aqtaldy. El egemendigin alǵaly beri Syr óńirinde mundaı kólemde astyq jınalyp kórmepti. Qyzylordalyq dıqandar bıyl ár gektardan 48,8 sentnerden astyq jınap, qazyna qambasynyń bir búıirin toltyryp tastady. Solaısha, qambaǵa 365 myń tonna astyq quıyldy.
Kóktem kele beli búgilip jerden nesibesin teretin dıqan qaýymynyń bıyl eńbegi adalynan aqtaldy. El egemendigin alǵaly beri Syr óńirinde mundaı kólemde astyq jınalyp kórmepti. Qyzylordalyq dıqandar bıyl ár gektardan 48,8 sentnerden astyq jınap, qazyna qambasynyń bir búıirin toltyryp tastady. Solaısha, qambaǵa 365 myń tonna astyq quıyldy.
Kúrish ósirý – mashaqaty kóp jumys. Ala jazdaı aptap ystyqtyń astynda egistiń basynda júrýdiń ózi bitpeıtin beınettiń bir kórinisi. Maýsym boıyna sýdyń astynda jatyn daqyl da osy kúrish. Oǵan sý jetkizýdiń ózi talaı sharýanyń shashyna aq túsirdi. Ásiresi, kóktem-jaz mezgilinde darııanyń basynda otyrǵan jurt sýdy býyp tastap, qajetti kólemdi ala almaı, ekken eginniń qarǵa, saýysqan men torǵaıdyń tamaǵyna aınalý qaýpi de bolady. Jerge tastaǵan dániń bitik shyǵyp, murtyn buzbaı jınap alǵanǵa deıingi aralyqta talaı ter tógiledi. Biraz bel búgiledi. Aıaq zyr júgiredi. Júıkege shı júredi.
Al bıylǵy tabystyń kilti nede? Aıtaıyq. Eń birinshi – Kóksaraı sý rettegishiniń atqarǵan róli orasan zor. О́ıtkeni, Kóksaraı arqyly egistikke qajetti sý jınalyp, ony sharýalar der kezinde alyp otyrdy. Kúrishtiń sýǵa tikeleı táýeldi ekenin eskersek, onda sý rettegishiniń paıdasy ózinen-ózi belgili bolady. Ekinshiden, memleket sharýalardy erekshe qamqorlyǵyna alyp otyr. Ony bıyl berilgen sýbsıdııa kóleminen-aq baıqaımyz. Osy jyly kúrishke tólenetin sýbsıdııa normasy 25,0 myń teńgege kóterildi. Budan basqa kúrish óndirisinde paıdalanylatyn mıneraldyq tyńaıtqysh, gerbısıdter, sý jetkizip berý qyzmetine tóleıtin Úkimet bekitken sýbsıdııalar bar. Osylardyń bárin qosqanda ár gektarǵa ortasha eseppen 42,7 myń teńge sýbsıdııa tólenedi eken. Al 1 gektar kúrish óndirisine ketetin ortasha shyǵyn 166,7 myń teńge kóleminde. Sonda ketken shyǵynnyń tórtten bir bóligin memleket sýbsıdııalap otyr. Bylaı aıtqanda, ár óndirilgen kılogramm kúrishtiń ózindik qunyn 11,5 teńgege (25,5%) memleket tómendetip otyr degen sóz. Úshinshiden, oblystyq ákimdik te sharýalardyń barlyq jaǵdaıyn jasaýda. Ol úshin arnaıy kúrish klasterin damytatyn konsorsıým quryldy. «Jalaǵash» elevatoryn jeke qoldan memlekettiń ıeligine alyp, kúrishshiler úshin ońtaıly jaǵdaı jasap jatyr.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt bar. Qyzylorda oblysyndaǵy sharýashylyqtyń basym bóligi usaq ujymdardan qurylǵan. Al kóktem men kúzde sharýalarda basy artyq aqshanyń bolmaıtyny barshaǵa aıan. Osyndaı jaǵdaıda kókten túskendeı bolyp ınvestorlar keledi. Qarjysyn quıady. Sóıtedi de, endi egiletin, ónimi áli berilmegen kúrishti satyp alady. Investor aqshasyn salyp otyrǵasyn, onyń baǵasyn da ózi qoıady. Osyndaı sebep-saldardan keıin kúzde kúrishtiń ózindik quny tómendeıdi de ketedi. Buryndary keıbir ınvestorlar kúrishtiń ár kılosyn 25-27 teńgeden baǵalaǵan kezder de bolǵan. Bul rette oblys basshysy Qyrymbek Kósherbaev ınvestorlarǵa naqty talap qoıdy. Aldaǵy ýaqytta kúrishke ınvestısııa salatyn adamdar onyń ózindik qunyn 40 teńgeden kem baǵalamaýy kerek. Osylaısha, ınvestorlardyń yńǵaıyna qaraı jasalǵan kelisimsharttardyń basyna sý quıyldy. Endi sharýalardyń quqyǵy tolyqtaı saqtalyp, zeınetiniń beınetin kóretin jaǵdaıǵa jetti.
Aımaqta kúrish óndirisimen aınalysatyn úlken sharýashylyqtyń biri «Maǵjan jáne K» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi. Bıyl atalǵan seriktestik 4826 gektar alqapqa dán septi. Egin táýir shyqty. О́nimdiligi de jaman emes. Sharýashylyq ár gektarynan 65 sentnerden ónim jınady.
– Kúrishtiń jaqsy ónim berýi úshin eń aldymen tuqym durys bolýy kerek. Kóptegen sharýashylyqtar murty synǵan, qabyǵy arshylǵan, qurt jegen tuqymdy sebetini jasyryn emes. Mundaı tuqymnan jóni túzý ónimniń alynbasy belgili. Onyń syrtynda tuqymdyq kúrishti óńdeıtin qural-jabdyqtyń bári derlik Keńestiń kózin kórgen, ábden eskirgen zattar. Bolmasa, arzan baǵaǵa satyp alynǵan sapasy asa myqty deýge kelmeıtin jabdyqtar. Al ol kúrishti kúrmekten tolyq aıyrmaıdy. Biz osy jaıttardyń barlyǵyn eskere otyryp Naǵı Ilııasov aýylynan tuqym óńdeıtin zaýyt saldyq. Arnaıy Germanııadan ákelingen «Petkus GmbH» kompanııasynyń qondyrǵysy barlyq zamanaýı talaptarǵa saı keledi. Ol taza, sapaly ónim beretin tuqymdy bir bólek shyǵarady. Al ónim bermeıtin, biraq paıdalanýǵa bolatyn kúrishterdi bólektep tastaıdy. Taǵy bir jaǵynan kúrmekterdi arshyp alady. Tazalanǵan árbir tuqymdyq kúrishtiń kılosynda ary ketkende bes-aq kúrmek bolady eken. Eski zaýytta tazalanatyn kúrishte 20-30 kúrmekke deıin jetetin. Zaýyt saǵatyna 5 tonna tuqymdyq kúrishti óńdeı alady. Kúnine 100 tonna tuqymdy entikpeı daıyndaıdy. Sonda bul oblysqa qajetti kúrishtiń jartysyn daıyndap berýge jaraıdy degen sóz, – deıdi sharýashylyq basshysy Darhan Eralıev.
Sonymen, táýelsizdik jyldaryndaǵy eń alǵashqy rekordtyq ónim jınaldy. Aldaǵy ýaqytta sharýalar jetken bıiginen bir páske de tómendemesin dep tileıik. О́ıtkeni, olardyń eńbegi – halyqtyń azyǵy.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.
