Djon M. BARRI,
New York Times
AQSh-taǵy jaǵdaıdyń qanshalyqty qıyn ekenin túsiný úshin salystyrmaly saraptama jasaý kerek. Osy maqala jazylyp jatqanda, bir kezderi koronavırýs pandemııasynan asa zardap shekken Italııada kúnine shamamen 200 adamnyń vırýs juqtyrǵany anyqtaldy. Bul eldiń halqy Tehas shtatynan eki ese kóp. Al Tehasta kún saıyn 9000-nan astam adam aýrýǵa shaldyǵyp jatyr. Florıdadan, halqy 4 ese kóp Germanııada kún saıyn 400-ge jýyq naýqas tirkeledi. Al Florıda shtatynda ótken jeksenbide 15300-den astam adam vırýs juqtyrdy. Bul – búkil shtattar arasyndaǵy joǵary kórsetkish.
Aq úı koronavırýspen birge ómir súrýge daǵdylaný qajettigin aıtady. Áıtse de, jańadan tirkelip jatqan naýqastar sany Italııa jáne Germanııadaǵy naýqastar sanymen teńesse, másele basqa. Kópten beri vırýstan eshkim qaıtys bolmaǵan Ońtústik Koreıa, Aýstralııa men Vetnam týraly aıtpaı-aq qoıalyq. Al AQSh-ta jańadan naýqastanǵandar sany kúrt artyp otyr. Tipti Brazılııany basyp ozdyq.
Italııa, Germanııa jáne taǵy ondaǵan el tolyqtaı derlik shekteý sharalaryn alyp tastady ári oǵan sebep te bar. Atalǵan elder pandemııaǵa erekshe mán berip, naqty sharalar qabyldap, sony jalǵastyryp jatyr. Máselen, Aýstralııada kóp adam jınalyp, bir úıde týǵan kún toılaǵandarǵa 18 myń dollar aıyppul saldy.
AQSh-ta qoǵamdyq densaýlyq jónindegi sarapshylardyń aıtýynsha, Eýropanyń tıimdi tásilin qaıtalaý úshin birneshe qadam jasaý kerek. Birinshiden, karantın engizý sharasyn naýqastar sany kúrt azaıǵanǵa deıin saqtaý. Ekinshiden, qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdyń usynystaryn turaqty oryndaýǵa mán berý. Úshinshiden, testileýge jáne jańa oqıǵalardy zertteýge arnalǵan 100 myńnan 300 myńǵa deıingi jumys kúshin qalyptastyrý qajet. Ulttyq deńgeıde biz atalǵan maqsattardyń birde-birine qol jetkizgenimiz joq. Biraq birqatar shtat joǵaryda aıtylǵan usynystardy oryndap, birte-birte qaýipsiz túrde shekteý sharalaryn jeńildete bastady. Basqa shtattar sátsizdikke qaramastan, karantındi alyp tastady. Nátıjesiniń qandaı ekenin kórip otyrmyz.
Nıý-Iorkte birneshe aıdan keıin koronavırýstan qaıtys bolǵan naýqas tirkelmese, AQSh-tyń 39 shtatynda pandemııa qarqyndy tarap otyr. Florıda shtatynyń Maıamı-Deıd ogrýginde 6 aýrýhana aýzy-murny shyǵa tolǵan. Hıýstonda, eldegi eń qıyn jaǵdaı tirkelgen shtatta sheneýnikter gýbernatordy oqshaýlaný týraly jarlyq shyǵarýǵa shaqyrdy.
Oǵan qosa, kóptegen shtattaǵy jaǵdaıdyń kúrdeli ekenine qaramastan, aýrýhanalarda naýryz ben sáýirdegi sekildi áli de dári-dármek pen qural-jabdyq jetkilikti emes.
Testileýdiń jeke ózi ınfraqurylymsyz az nátıje beredi. Naýqaspen baılanysta bolǵandardy anyqtap, habarlasý, COVID-19-dy juqtyrǵandarǵa, oqshaýlanǵandarǵa, karantındegilerge kómektesý kerek. Alaıda munyń kóbi oryndalǵan joq.
Kóptegen shtatta qazirgi tańda naýqastar sany óte kóp, sondyqtan baılanys jasaǵandardy anyqtaý múmkin emes.
Budan qutylýdyń birden-bir joly – áleýmettik qashyqtyq saqtaý, betperde taǵý, qoldy jýý jáne ózin-ózi oqshaýlaý. Sondaı-aq taǵy bir mańyzdy máselege –ǵımaratty jeldetýge az kóńil bólinedi. Qoǵamdyq oryndarda ýltrakúlgin shamdar qoıylýy tıis. Mundaı qadam vırýstyń taralýyn báseńdetedi. Tipti prezıdent Tramptyń ózi kópshilik orynǵa betperde taǵyp keldi. Biraq qazirgi tańda munyń bári qosylyp, tipti erejeni qatań saqtaǵannyń ózinde indet keń taralǵan aımaqtaǵy jaǵdaıdy báseńdetýge ǵana jetkilikti. Al tirkelgen oqıǵalar sanyn birden azaıtýǵa bul jetkiliksiz.
Mektepterdi qaýipsiz jaǵdaıda ashý jáne ekonomıkany qalpyna keltirý úshin juqtyrǵandar sanyn eýropalyq elderdegi deńgeıge deıin túsirýimiz kerek. Ashylmaǵan mektepterge federaldyq kómek bermeý týraly Tramp ákimshiliginiń doq kórsetýi máseleni sheshpeıdi. Indet keń taraǵan shtattarda qabyldanǵan naqty sharalar ǵana kómektesedi. Ásirese kópshiliktiń basqosýyn shektep, barlar men shirkeýler sekildi keıbir oryndardy karantınge jabý kerek. Degenmen, keı óńirde munyń ózi jetkiliksiz bolýy múmkin, sondyqtan ol jerlerde sáýir aıyndaǵydaı tolyqtaı shekteý sharasy engizilýi qajet. Mundaı qadam aımaqqa baılanysty, biraq jartylaı shekteý sharalary aýrýhanalardy toltyrǵannan basqa eshteńe bermeıdi. Sondaı-aq naýqastar sanyn azaıtpaıdy, kóptegen amerıkalyqtyń koronavırýstyń kesirinen qaıtys bolýyna tosqaýyl qoıa almaıdy.
1918 jyly tumaý pandemııasy kezinde búkil qala qyzmetin toqtatqan. Qorqynysh pen naýqas otbasy múshesine qamqorlyq qalǵan mindetti atqardy. Ásker salasyn jabý 50 paıyzdy qurap, ekonomıkany quldyratty. Kóptegen qala erte ashylǵan, biraq olardy ekinshi, tipti, úshinshi ret qaıta jabýǵa týra kelgen. Qarsylyq boldy, biraq adam ómirin saqtap qaldyq.
Eger bastapqyda bárin durys jasaǵanymyzda, qazirgi tańda ekonomıkamyz 100 paıyz jumys isteıtin edi, mektepter ádettegideı jańa oqý jylyna daıyndalyp jatatyn edi, fýtbol komandalary jattyǵýǵa kirisip, on myńdaǵan amerıkalyq qaıtys bolmas edi.
Bul – bizdiń ekinshi múmkindigimiz. Úshinshisi bolmaıdy. Eger qazir pandemııanyń taralýyn tejeı almasaq, birneshe aıdan keıin, ıaǵnı kún sýytyp, aýa raıy adamdardy jabyq oryndarda ýaqyt ótkizýge májbúrleıtin kezeńde, tipti qıyn jaǵdaıǵa tap kelýimiz múmkin.
Aýdarǵan
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
