Tólegen

Jumabek – osydan birer jyl buryn ómirden ótken Jumabek Kenjalın – ózimnen keıingi qaryndasym Álımanyń jubaıy. Adamnyń asyly edi, aınala­ıyn. Jumabek ýnıversıtette júrgeninde Lenındik stıpendııamen oqydy, Almaty qalalyq keńesine depýtattyqqa saılandy. Onyń aldyndaǵy stıpendıat Júnisbek bolatyn. Ekeýi kezinde oqýǵa birge qujat tapsyrǵan, abıtýrıent kúnderinde birge júrgen, ekeýiniń de joly bolmaı qalǵan eken. Kim kóringen qanjyǵasyna baılap, oqýǵa túsip jatqan sol balldarǵa qoly jetpegen osy eki azamat ta keıinnen eldiń bas ýnıversıtetinde Lenındik stıpendııa alǵanyn aıtsaq, ózimiz kókseı beretin keshegi kúnderdiń ádiletsizdigi az emestigine kóz jetkize túsemiz. Ekeýin jerles deýge de bolady – biri Qostanaıdan, biri – irgeles Torǵaıdan. Jumabek áskerden kelgennen keıin bular ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetinde qaıta tabysqan. Ár kýrstaǵy stýdentterdiń dostyǵy qaıtadan jalǵasqan. Jumabek Júnisbektiń adaldyǵyn, aqkóńildiligin, bilimge qushtar­ly­ǵyn, izettiligin aıtyp júretin. Áıtpese, shaǵyn fakýltet qoı degenmen, ózińnen úsh kýrs keıin oqıtyn, aralasyp-quralaspaǵan stýdenttiń ne istep, ne qoıyp júrgenin bile de bermeısiń. Onyń ústine besinshi kýrs bastalarda Memlekettik kıno komıtetine jumysqa ornalasyp, stýdenttik ómirden kádimgideı qol úzińkiregenim taǵy bar.

Júnisbekpen biz 1977 jyldan, ol ýnıversıtet bitirer-bitirmeste «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» ornalasqan kezden jaqyn aralasa bastadyq. Bul bir qyzyq dáýren bolatyn. Baýyrjan Omaruly «№1 oıynshy» atty essesinde sol kezdegi «SQ-ny» bylaı sýretteıdi: «Bizdiń «Lenınshil jasqa» jańa kelgen kezimiz edi. Siresken saıasat sahnasynda seń júrip jatqan sek­seninshi jyldardyń orta tusy. Jastar gaze­tiniń redaksııasy ornalasqan jetinshi qabat óte kóńildi. Erkin sóıleısiń, bir-birińdi qaljyńmen irep soıasyń. Raqat! Soǵan oraı redaksııaǵa bas suqqan adamdar da seniń osy kóńil kúı aýanyńa beıim­deledi. Jasy da, jasamysy da shıyr­shyq atyp turatyn «Lenınshil jas» únemi jylylyqtan arylmaıdy. Al osy to­ǵyz qabatty ǵımarat­tyń­ ishinde barsań, kúlkińdi sap tyıyp,­ ezýińdi jıǵyza qoıatyn bir qabat bar. Ol – úshinshi qabat. О́ıtkeni onda «Sosıalıstik Qazaqstannyń» redaksııa­sy qonys tepken.­ Basqa qabattardyń edeni­ne lınoleým, al ol qabatqa parket tósel­gen. Partııalyq basylym sonysymen de erek­shelenip turady. Kádimgi syqıǵan «SQ». Munda óńkeı bir túsi sýyq, minezi asa salmaqty, salıqaly ki­siler qyzmet isteıdi. Orynsyz kúlseń, jalt qaraıdy, janarymen jasqap, jerge tyǵyp jibere jazdaıdy. Al kabınetterine kirý degendi atamańyz. Alda-jalda bas­tyq­taryń birdeńege jumsap jiberse, kel­gen sharýańdy kómeıińe tobyq tirelip turǵandaı ázer aıtasyń».

Dál Baýyrjan jandyrtyp jazǵandaı bola qoımaǵanmen, syrttaǵy jurt «SK-nyń «SQ»-sy» deıtin gazettiń sózinde sirespe stıl, ózinde syqıǵan ahýal qalyptasqany ras ta edi. Júnisbek sol ortaǵa tosynnan top ete tússe de, araǵa aı aralatpaı-aq aǵa-apalarynyń arasyna baldaı batyp, sýdaı sińip júre berdi. Sarbas, Mamadııar, Myńbaı, Ýaqap, Tájibaı, Bekbolat, Aqseleý, Qoıshyǵara, Keńes, Keńshilik sııaqty aǵalary da, Erjuman, Qadyr, Ábdimútál, Aǵaıdar, Gúlzeınep sııaqty tustastary da jańa kelgen balaýsa jigitti birden ortaǵa tartyp, úlkenderi aqylyn aıtyp, kishileri bilgenin úıretip, ózi de urshyqtaı úıirilgen Júnisbekti jýrnalıstik jolǵa jetelep ala jóneldi. Kóp uzamaı jas qyzmetker ýnıversıtetti qyzyl dıplommen bitirip shyqty. Endi redaksııanyń qara qazanyna tipti tústi de ketti. О́te kópshil, sypaıy, jurttyń bárin aǵalap, apalap, kóńilin taýyp jatady, qımyly shalt, shıraq, qoldy-aıaqqa turmaıtyn qýnaq. О́zi uzyn boıly, symǵa tartqandaı symbatty. Keıin ǵoı sheneýniktiń shapanyn kıip, keńsede otyra-otyra sál tolysyńqyrap, «júz kılolyq Júnisbek» atanyp júrgeni. Jigittik jarqylyna kisilik kelbeti keli­se ketken jastyń jýrnalıstıkadaǵy qa­damy da qarymdy shyqty. Ásirese, 1980 jylǵy Máskeý Olımpıadasynyń qar­sańynda sol dúbirli dodaǵa baratyn qazaq­standyq sportshylardy tanystyrǵan serııaly ocherkteri, álemdik jarystyń jaı-jap­saryn kúndegisin kúnde tutas bet etip jet­kizip turǵan maqalalary, reportajdary, suhbattary áli esimizde. Estigenińdi dık­tofonǵa túsire qoıatyn, jazǵanyńdy kez kelgen jerde otyra qalyp noýtbýkke tere beretin, tergenińdi elektrondy posh­tamen laqtyryp jiberetin, ony munda­ǵylar qaǵyp alyp, qalyptaı salatyn myna zamannyń jýrnalısteri úshin de kúnde bir bet jasap turý ońaı emes, al so­nyń bárin aq qaǵazǵa qoldan jazatyn, jazǵanyńdy kesh boıy qonaqúıdegi telefonnan redaksııadaǵy stenografıstkaǵa daýys­tap oqyp beretin, adam attaryn, jarys­ kór­setkishterin ejiktep turyp aıtatyn (aqyr aıaǵy faks te joq) sol kez úshin tipti qııamet-qaıym sharýa bolatyn. Jas jýrnalıst sonyń báriniń údesinen shyǵa bildi. Sóıte júrip, Olımpıada kezin­degi tastúıin tirligi, jastarmen tez til ta­bysqan jaıly minezi respýblıka kom­somoly basshylarynyń da kózine iligip­ti. Máskeýden kelgennen keıin kóp uza­maı-aq ony attaı qalap, komsomoldyń orta­lyq komıteti baspasóz sektorynyń meń­gerýshiligi qyzmetine aldy da ketti. Júnisbek sol ketkennen mol ketti, taza jýr­nalıstik qyzmetke qaıtyp oralǵan joq. «Taza jýrnalıstik qyzmet» degende biz dástúrli redaksııadaǵy jumysty aıtyp otyrmyz, áıtpese onyń ómir boıy ılep kelgen basty terisi – jýrnalıstıka.

Júnisbekpen áýelde redaksııada eki-úsh jyl ǵana birge istegenimizben, keıinnen aldymen partııanyń Ortalyq komıtetinde, odan soń Prezıdent Apparatynda bas-aıaǵy onshaqty jyl qatarlasa, qanattasa qyzmet ettik. Ásirese, Ortalyq komıtettiń Úgit jáne nasıhat bóliminiń baspasóz sektoryndaǵy jumys kezinde ony ábden tanı aldym, janyma jaqyn tutyp kettim. Ol qyzmetke ekeýimiz bir kúnde – 1987 jyldyń 5 qańtarynda alynǵan edik. Sózdiń oraıyn paıdalanyp, Júnisbektiń sol kúngi bir ázilin aıta keteıin. О́ıtkeni ol ázilde sol ker kezeńniń zili de jatyr.

Ádette Ortalyq komıtet apparatynyń nusqaýshylaryn qyzmetke qabyldardaǵy áńgimelesýdi ekinshi hatshy júrgizetin. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin ıdeologııaǵa qatty kóńil bólingeni me, kadrlardy ózim irikteımin degendi kórsetkisi kel­ge­ni me, áıteýir, bizdi – Úgit jáne nasıhat bóliminiń nusqaýshylyǵyna usynyl­ǵandardy Birinshi hatshynyń ózi qabyl­da­dy. Kolbınniń aldyna tórt jigit qatar bardyq: Pavlodar oblystyq partııa komı­tetiniń jaýapty qyzmetkeri Qamalbaı Mar­danov, «Lenınskaıa smena» gazetiniń re­daktorlyǵynan aýysqaly jatqan Sergeı Podgorbýnskıı, komsomoldyń orta­lyq komıtetiniń úgit jáne nasıhat bó­limi meńgerýshisiniń orynbasary qyz­metindegi Júnisbek Sultanmuratov jáne «Sosıalıstik Qazaqstannyń» redaksııalyq alqa múshesi, partııa turmysy bóliminiń meńgerýshisi bolyp júrgen jerinen kelgeli jatqan men. Buıyrtsa. Bizdi Birinshi hatshynyń kabınetine bólim meńgerýshisi Albert Ýstınov alyp kirdi. Kolbın, Baýyr­jannyń sózimen aıtqanda, túsi sýyq kisi eken. Qos qabaǵy salbyrańqy, adam­ǵa birtúrli, túksıińkirep qaraıdy. Áýeli alystan sermep, jeltoqsan oqıǵasy ıdeo­logııalyq jumystyń ábden aqsaýynan bolǵanyn aıtty, odan keıin apparatqa júkteletin, bólimge artylatyn mindetterdi saralap biraz sóıledi, odan keıin myna otyrǵan bizderdiń jaýapkershiligimizge kóp nárse qatysty ekenin túsindirdi, odan keıin baryp ár adamǵa jeke-jeke toqtaldy. Bolashaq qyzmetkerdiń «obektıv­kasyn» (ǵumyrbaıandyq paraqshany apparatta solaı ataıdy) alyp otyrady da, soǵan tirkelgen bir japyraq qaǵazǵa qarap qoıyp, aldaǵy jumystyń jaıyn, qoıylatyn talapty túsindiredi. Ár adamǵa birer aýyz jyly sózin aıtady, osy qyzmetke usynylýy onyń buǵan deıingi júıeli, jaýapty jumysynyń zańdy nátıjesi ekenin atap kórsetedi, sodan soń aldaǵy mindetterin belgileıdi. Mysaly, Qamalbaıdyń qaǵazyn qolǵa alǵan kúıi respýblıkada ultaralyq qatynastyń mańyzdylyǵyna toqtaldy, Sergeıge kóshkende Qazaqstandaǵy orystildi baspasózdiń mindetine aýysty, Júnisbekke kelgende kitap shyǵarýǵa asa jaýapty qaraý kerektigin uǵyndyrdy. Bir kezde qaıtadan jalpylama áńgimege aýysyp sala berdi. Meniń atym da atalmady, qaǵazymdy qolǵa ustaǵan da joq, qazaq tilindegi buqaralyq aqparat quraldarynyń arqalar júgi de aýyzǵa alynbady... Ań-tań kúıde otyrmyn. Birge barǵandar da maǵan kóziniń astymen qarap qoıady. Sóılep-sóılep kelip, bir toqtaǵan tusynda Albert Aleksandrovıch: «Gennadıı Vasılevıch, men sizdi túsindim. Abdrahmanovtyń máselesin biz ózimiz sheshemiz», dep qaldy. Al kerek bolsa! Bul ne degen sóz? Sheshim ózgerse, men myna kabınetke qalaı kelgenmin? Osylardy oılap úlgergenimshe Birinshi hatshynyń «Oh» degen oqys daýysy shyǵyp ketkeni. О́ńi de ózgerip sala berdi. «Izvınıte, poja­lýısta, ızvınıte», dedi maǵan qadala qarap. Sol-aq eken, qolyndaǵy qaǵazdardyń arasynan meniń «obektıvkam» shyǵa keldi. Sóıtsek, álgilerdiń birinen keıin birine aýysyp otyrǵanynda barbıǵan saýsaqtary eki paraqty qatar qamtyp, sodan meni ata­maı ótip ketken eken... Aldyndaǵy aınal­dyrǵan tórt adamnyń bireýi nazardan tys qalǵanyn ańǵarmaǵan da tipti. Endi maǵan aýyssyn. Bir basyma basqalardyń bárin qosqandaǵydan kem ýaqyt arnaǵan joq-aý. Áıteýir, ózime solaı kórindi. Maqtaýymdy da jetkizdi. Qazaq tilindegi baspasózdiń bolashaqtaǵy bar taǵdyry tek maǵan tirelip turǵandaı etip, aıtýdaı aıtty. Qyzyq munymen de bitpedi. Áńgimesin túıindep, bárimizdi aldyn ala quttyqtap, tilek bil­dirip, erteńgi Sekretarıat otyrysynda taǵaıyndalatynymyzdy qadap aıtqannan keıin bizdi esikke deıin uzatyp saldy. Dál shyǵarda meniń ǵana qolymdy qysyp, taǵy da: «Eshe raz ızvınıte, eto nechaıanno. Tak polýchılos, vy je samı vıdelı», dep qaldy. Sodan shyqtyq kabınetten. Kóńil ornyna tústi. Altynshy qabattaǵy uzyn dálizdi boılap kele jatyrmyz. Qamalbaı men Sergeı alda ketip barady. Sonda ǵoı Júnisbektiń meniń qolymdy qysyp, sybyrlaıtyny: «Kolbınniń alǵash keshirim suraǵan qazaǵy sen boldyń-aý», dep...

Jumysymyzdy jumyla atqaratynbyz. Bir sektorda bolǵan soń seniki, meniki degen joq. Baspalardyń taqyryptyq jospar­laryn bekitetin kezde, shyǵyp jatqan kitap­tarǵa pikir jazarda onyń qaǵazdaryna men aralasa beremin, oblystyq, aýdandyq gazetter týraly áldebir málimet aıaq astynan qajet etile qalsa, men úlgermeı jatqan sharýanyń bir jaǵyna ol shyǵysa qalady. Sóıtip júrip, ózin ábden dáleldedi. Ásirese, uıymdastyrýshylyq qabiletin aıqyn tanytty. Komsomolda da, partııada da baspasóz sektorynda jumys istegen Júnisbek 1991 jyly Prezıdent Apparaty qurylǵanda taǵy da baspasóz qyzmetiniń referenti bolyp aýysty, odan ári sol jerde keńesshi, baspasóz qyzmeti jetekshisiniń orynbasary mindetterin atqardy. Keıinnen Úkimet basshysy apparatynyń baspasóz qyzmetinde kóp jyl jumys istedi.

Jýrnalıstıkaǵa qyzmet etý tek jazý-syzý­dan tanylmaýǵa tıis. Júnisbektiń shyn qadir-qasıetin túsiný úshin bul jaı­dyń basyn ashyp aıtý shart. О́ıtpegen kúnde biz ol tyndyrǵan istiń aýqymyn dál ań­ǵarta almaımyz. Júnisbekti ult baspa­sózindegi shashasyna shań juqpas júırik­ter­diń qataryna qosa salý artyq, biraq Júnisbektiń jýrnalıstıkaǵa jasaǵan qyzmeti­niń arqasynda qalam ustaǵan aǵaıyn­­nyń talaıy osy kásiptiń násibin tat­­qany taǵy talassyz. Partııanyń orta­lyq komıtetinde júrgeninde kitap baspa­lary­nyń kýratory retinde talaı talantty týyn­dynyń qamqory bolǵanyna ózi­miz kýámiz. Gazetterdiń, jýrnaldardyń mereı­toılary tusynda ózine berilgen múm­kindiktiń sheginde qanshama jýrnalıs­ke jaqsylyq jasaǵanyn bilemiz. Júnisbektiń elordadaǵy bas meshitte qyrqy beriletin astaǵy qalamger inimiz Sharhan Qazyǵuldyń áńgimesi eske túsip otyr. Úkimettiń baspasóz qyzmetiniń basshylyǵynda júrgeninde sonda jumys isteıtin, kópten baspanasyz Sharhan úıdi kúte-kúte ábden sharshaǵanyn aıtyp shaǵynady, endi bolmasa Almatyǵa qaıtyp ketýge bekingenin de jasyrmaıdy. «Jaraıdy, sen maǵan mursat ber. Bir aptaǵa Almatyǵa baryp, demalyp kelshi», deıdi Júnisbek. Bir aptadan keıin jumysqa shyqsa, ústeliniń ústinde páterdiń orderi jatyr eken... Mundaı mysaldar barshylyq.

Júnisbektiń jaqsy qasıetiniń biri – úl­kendi úlkendeı, kishini kishideı syılaýy. Adamǵa qurmet tanytýdan, iltıpat bil­dirýden, jaqsylyq jasaýdan jany jaı ta­batyndaı kórinetin. Onymen, ásirese, Orta­lyq komıtette júrgenimizde óte etene aralastyq. Seıit Qasqabasov, Tólen Ábdik, Qoıshyǵara Salǵara, Sabyrjan Shúkirov aǵalarymyz, jasymyz shamalas­ Erbol Shaımerdenov, Júnisbek, men úsheý­miz bir-birimizdiń qýanyshymyzdan qalmaı, týǵan kúnderimizdi túgendep, dýman­datyp, qyzyqshylyqpen júretinbiz. Sol oty­rystardyń bárin oılastyratyn, úıles­tiretin, bas qosatyn kúndi belgileýdi, habarlaýdy, shaqyrýdy, syılyq alýdy, kólikpen jetýdi, kólikpen qaıtýdy uıymdastyratyn Júnisbek bolatyn. Ortamyzdaǵy «staros­tamyz» sol. Onyń bul qyzmetke saılanýy da ózinshe bir hıkaıa. Bir joly bizdiń úıde otyrǵanymyzda aramyzdan starosta saılaıyq, budan bylaı sonyń aıtqanymen júreıik, barlyq júris-turys, barys-keli­simizdi sol adam rettesin degen áńgime qozǵa­lyp qaldy. «Ishimizdegi jasy kishimiz, osyndaıǵa beıim myna otyrǵan Júnis­bek qoı» degen sóz aıtylyp edi, aıaq asty­nan men turyp: «Bulaı bolmaıdy. Qaıta qurý prınsıpterine, demokratııaǵa qaıshy keletin prosedýraǵa men óz úıimde jol bere almaımyn. Saılaý ótkizý kerek. Jáne ol saılaý mindetti túrde balamaly bolýy kerek...», dedim... Bul usynysty qol­daýshylar kóbeıdi. Bári balamaly saılaý talap etip jatyr. Er-azamattar túgeldeı staros­talyqqa umtylatynyn málimdedi. Árkim óziniń saılaý tuǵyrnamasyn aıtýǵa, staros­talyqqa saılansa, jurtqa qandaı jaq­sylyq jasaıtynyn jarııalaýǵa tıis boldy. Shetinen sóıleı bastady. 1988-1989 jyldardyń biri. Qaıta qurýdyń jeligi basylmaǵan kez. Sol tustaǵy dań­ǵazaly demokratııalandyrýǵa kúlgen, ásire­naýqanshyldyqty kelemej etken, jóndi-jónsiz balamaly saılaýlarǵa parodııa jasaǵan túrimiz. Jańaǵy saılaýda kim jeńdi deısiz ǵoı? Júnisbek jeńdi. Qalaı jeńdi deısiz ǵoı? «Men starosta bol­sam, jeńgelerimdi únemi sheteldik sa­­par­larǵa alyp shyǵyp, dúnıe júzin kór­setip turamyn» degen ýádesimen jeńdi... Sol sózdiń aýzynan shyǵýy muń eken, Nur­­zada, Tamara, Kúlán, Lıýba, Kúlásh, Bota­góz, Márııa – bári dýyldap, qoldap ala jóneldi. «Jú-nis-bek!», «Jú-nis-bek!» dep otyryp aldy. «Starostalyǵyn» atap ótken tost tusynda «jeńiske jetýiniń syryn» suraǵanymyzda Júnisbektiń sabyrly qalpyn saqtap turyp: «Joldas­tar, áıelder elektoratymen jumys isteı bilý kerek» degenin kópke deıin aıtyp, kúlisip júrgenbiz. Sondaı qaıran kún­derdiń, sondaı saıran kúnderdiń talaıyn uıymdastyryp, janymyzǵa mereke syı­laǵan jaısań jigit edi Júkeń! Ondaı azamat umytylmaıdy.

Shaǵyn esteliktiń etek-jeńin qaıyrar tusta maqalanyń taqyrybyna baılanys­ty túsinik bere ketelik. Júnisbek týraly ma­qalaǵa Tólegen atynyń ne qatysy bar deısiz ǵoı. Aıtaıyq. Durysyraǵy – Aman­taı Shárip aıtsyn. «Jalqy júrek jylýy» atty tamasha esteliginde Amantaı bylaı jazady: «Júnisbek – ata-anasynyń, kádimgi batyrlar jyryndaǵy Toqtarbaı men Analyq sekildi, «áýlıege at aıtyp, qorasanǵa qoı aıtyp» júrip peshenesine buıyrǵan jalǵyz balasy. Bálkim, oqıǵasy odan da shym-shytyryq. Otasqan otyz jyldyń ishinde ákesi Qabykeı men anasy Aqyjan dúnıe esigin ashqan toǵyz perzenti­niń bárinen shaqalaq kúıinde aıyry­lyp qala beripti. Onynshy sábı ul bolyp týǵanda, Qostanaı oblysynyń Naýyr­zym aýdanyna qarasty Sholaqsaı aýylynyń aq sáldeli moldasy: «Burynǵy qaıtqan balalaryńnyń biriniń atyn qoıyńdar, sonda til-suqtan aman qalady», deıdi. Dereý azan shaqyrylyp, dýaly aýyz aıtqan yrymǵa sáıkes, nárestege «Tólegen» dep at qoıylady. Ol – ol ma, sonyń izinshe Qabykeıdiń áskerı boryshyn ótep oralǵan týǵan inisi Júsipbek býy boıyna, qýanyshy qoınyna syımaı, aýyl keńsesine alshań basyp baryp, áı-shaıǵa qaratpastan, týý týraly kýálikke balanyń atyn «Júnisbek» dep jazdyrady. Munysy – ózine uqsatyp qoıǵandaǵysy. Onyń ústine nemere baýyrynyń týǵan kúni sol dáýirdegi Keńes áskeriniń meıramy – 23 aqpanǵa sáıkes kelip turǵan-dy. Biraq qujattaǵy esiminen beıhabar sholaqsaılyqtar balany «Tólegen», al et jaqyndary «Tókentaı» dep atap ketedi. Kim bilsin, «Tólegen-Júnisbek» qos esimi sol sátte kesapat kúshterdi jańylystyryp, sábıdi aýyrtpalyqtan saqtap ta qalǵan shyǵar…». Solaı, tegi. Shetinen jórgeginde shetineı bergen on perzenttiń bireýi ǵana bolyp aman qalǵan, ákeden segiz jasynda aıyrylǵan balanyń taǵdyrdyń teperishine tóze júrip shyńdalýy, mektepti de, ýnıversıtetti de úzdik bitirýi, eldiń bas gazetinde jumys isteýi, jas memlekettiń qaz basyp, qalyptasýyna atsalysýy, laýazymdy qyzmet beretin múmkindiktiń bárin jurtqa jaqsylyq jasaýǵa paıdalanýy, talaıdyń saýabyn alýy aty yrymdap qoıylǵan náresteniń quny tólengenin, ony óziniń ómirimen, júzdegen jandarǵa jasaǵan jaqsylyǵymen tólegenin, sóıtip azan shaqyryp qoıǵan Tólegen degen atyn aqtaǵanyn kórsetedi.

Saýytbek ABDRAHMANOV