BUU sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha, demografııa máseleleri álemdegi jahandyq máseleler arasynda beıbitshilikti saqtaý jáne qorshaǵan ortany qorǵaýdankeıingi úshinshi orynda tur.
Tutastaı alǵanda, halyq sanynyń azaıýy, ulttyń qartaıýy sol eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna qaýip týdyrady.
Halyq sanynyń azaıýy sol eldegi ekonomıkalyq ınfraqurylym áleýetiniń odan ári ósýine keri áserin tıgizedi. Halyqtyń tutyný áleýetiniń tómendeýine baılanysty taýar óndirýdiń artýy da qıyndaıtyn bolady. Osyǵan baılanysty kóptegen memleketterde halyq sanynyń qysqarýyn boldyrmaýdyń aldyn alý úshin týý deńgeıin bir qalypta ustaý, halyqtyń ósimin qamtamasyz etý mindeti týyndaıdy.
Qazirgi zamanǵy jaǵdaıda týýdyń tómendeýi álemniń kóptegen elderinde, ásirese, Batys Eýropanyń damyǵan elderinde basty máselege aınalyp otyr.
BUU sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha, demografııa máseleleri álemdegi jahandyq máseleler arasynda beıbitshilikti saqtaý jáne qorshaǵan ortany qorǵaýdan keıingi úshinshi orynda tur.
Tutastaı alǵanda, halyq sanynyń azaıýy, ulttyń qartaıýy sol eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyna qaýip týdyrady.
Halyq sanynyń azaıýy sol eldegi ekonomıkalyq ınfraqurylym áleýetiniń odan ári ósýine keri áserin tıgizedi. Halyqtyń tutyný áleýetiniń tómendeýine baılanysty taýar óndirýdiń artýy da qıyndaıtyn bolady. Osyǵan baılanysty kóptegen memleketterde halyq sanynyń qysqarýyn boldyrmaýdyń aldyn alý úshin týý deńgeıin bir qalypta ustaý, halyqtyń ósimin qamtamasyz etý mindeti týyndaıdy.
Qazirgi zamanǵy jaǵdaıda týýdyń tómendeýi álemniń kóptegen elderinde, ásirese, Batys Eýropanyń damyǵan elderinde basty máselege aınalyp otyr.
Salyqty jáne basqa da mindetti tólemderdi tóleıtin jumyskerler sany az bolýy sebebinen memleketke óziniń teńdestirilgen jáne áleýmettik baǵdarlanǵan bıýdjetin jasaý qıynǵa túsedi, ıaǵnı demografııalyq daǵdarys týyndaıtyndyqtan, odan ári ekonomıkalyq daǵdarys bastalatyny belgili, sondyqtan eldegi týýdyń tómendeýi eleýli qaýip týdyrady.
О́ńirlik jáne jahandyq deńgeıde saýda-sharýashylyq baılanystardyń qarqyndy damýyna baılanysty álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń sozylýy men onyń saldarlary Qazaqstanǵa da sezilýde, sondyqtan elimizden tys jerlerdegi syn-qaterler men táýekelderdi eskerýge týra keledi.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda kórsetilgen HHI ǵasyrdaǵy on qaýip-qaterdiń biri – jahandyq demografııalyq teńgerimsizdik.
Kóptegen memleketterdegi demografııalyq saıasattyń negizgi maqsaty adam sanynyń ósýi men halyqtyń qurylymyn saqtaý nemese ózgertý (qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty) bolyp tabylady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstanda keri mıgrasııalyq saldonyń jáne halyqtyń tabıǵı ósiminiń birden quldyraýy saldarynan halyq sanynyń azaıý úrdisi baıqaldy (týýdan ólýdiń artyq bolýy). QR Statıstıka agenttiginiń derekterine súıensek, 1991-2002 jyldar aralyǵynda elimizdegi halyq sany 1,7 mıllıon adamǵa azaıǵan. Mundaı kórsetkishke, 90-jyldardyń basyndaǵy Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq qıyndyqtan keıingi halyqtyń basym bóliginiń ómir súrý deńgeıiniń tómendep, sońynan qoǵamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń múldem nasharlaýy, ekonomıkalyq turaqsyzdyq pen erteńgi kúnge degen senimsizdik sebepshi boldy.
2003 jyldan bastap halyq sany eń aldymen tabıǵı ósim esebinen turaqty túrde arta bastady. 2003-2012 jyldary halyq sany 2 mln.-ǵa jýyq adamǵa artty. Qazaqstanda halyq sany 2013 jyldyń 1 qańtaryna 16,9 mln. adamdy qurady, onyń ishinde qalalyqtar – 9,3 mln. adam (55%), aýyldyqtar – 7,6 mln. adam (45%).
1-dıagramma
Qazaqstan halqynyń sany
Qazaqstanda sońǵy 10 jylda eldegi myń turǵynǵa shaqqanda týý koeffısıentiniń artýy men ólim koeffısıentiniń tómendeý qarqyny baıqalady. 1990-2012 jyldary elimizde 6,8 mıllıon adam týyp, 3,5 mln. adam qaıtys bolǵan. Osylaısha, halyqtyń tabıǵı ósimi 3,3 mıllıon adamdy qurady.
Týý kórsetkishteri asa joǵary óńirlerge Ońtústik Qazaqstan (3,7), Qyzylorda (3,6), Jambyl (3,4) jáne Mańǵystaý oblystaryn (3,4) jatqyzýǵa bolady.
Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderinde, Reseıdi qosa alǵanda, eki balaly otbasyna qatysty áleýmettik norma «bir baladan kem emes, biraq eki baladan artyq emes» dep qalyptasýda, bul eshqashan bala týmaǵan áıelderge óte tómen úlesten jáne sonymen qatar 3 jáne odan da kóp balaly áıelderge shekteý qoıady.
Qazaqstanda týýdyń jalpy koeffısıenti, halyqtyń qalypty kóbeıýine qajetti: 2,15-2,3 bolǵanda, ósim bir áıelge 2,6-dan keledi.
2-dıagramma
Álemdegi jekelegen elder boıynsha týýdyń jalpy koeffısıenti
Týýdyń qarqynyn sıpattaıtyn qazirgi zamanǵy tendensııalardyń biri – tutastaı alǵanda erler men áıelderdiń qoǵamdaǵy jaǵdaıy, onyń ishinde otbasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne psıhologııalyq qaıta baǵalaý jáne otbasy músheleriniń róli. Jumys isteý qazirgi zamanǵy áıelderge tán qubylys bolyp otyr. Ásirese, jumys isteý áıelderdiń ómirlik strategııasynyń mańyzyn jáne onyń otbasy týraly túsinigin ózgertti. Sonymen qatar, er adamdar otbasynyń jalǵyz asyraýshysy mindetinen qutyldy.
Kóptegen jaǵdaılarda, qazirgi zamanǵy qoǵamnyń adamzattyń aldyna qoıatyn talaby onyń erterek otbasyn quryp, urpaq jalǵastyrý emes, kerisinshe, ondaı múddelerdi keıinge qaldyrý bolyp otyr. Damyǵan elderde bilim alý men jumys izdeý, analyq qyzmetin atqarýǵa baılanysty mindetterdi aýyrlatady. Er jetip kemeldengen, ekonomıkalyq jaǵynan derbes adam ata-analaryna baǵynyshty jastarǵa qaraǵanda jeke ómirin qalyptastyrýda erkin bolady.
Jumys berýshiler men jaldamaly qyzmetkerler arasyndaǵy damyǵan eńbek naryǵy men áleýmettik eńbek qatynastarynyń joǵary deńgeıi týý deńgeıine áser ete otyryp, halyqtyń ál-aýqatynyń artýyn qamtamasyz etedi.
Eńbek qyzmetin júzege asyrý úshin erler men áıelderge teń jaǵdaı jasalýyna qaramastan, áıelder arasyndaǵy jumyssyzdyq erlerge qaraǵanda artyq. 2012 jyly erler arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 4,1 paıyzdy qurasa, áıelder arasynda 6,5 paıyzdy qurady.
Sonymen qatar, áıelderdiń ortasha eńbek aqylary erlerge qaraǵanda tómen. 2011 jyly áıelderdiń ortasha aılyq eńbek aqylary erlerdiń eńbek aqylarynyń 68%-yn qurady.
Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrý boıynsha birqatar mańyzdy sharalar qabyldandy, onyń ishinde ana men balanyń densaýlyǵyna erekshe nazar aýdaryldy. 2010 jyldyń qarasha aıynda Qazaqstan Respýblıkasynda densaýlyq saqtaýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy bekitildi. Bul baǵdarlama alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek pen analar, balalar men jasóspirimderdiń densaýlyǵyn saqtaýdy damytýdy kózdeıdi.
«Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Kodekske sáıkes júkti áıelderge medısınalyq tekserý kepildendirilgen aqysyz medısınalyq kómek sheńberinde júrgizý kózdelgen. Sonymen qatar, bala emizetin áıel bala bir jasqa tolǵansha stasıonarlyq emdelýde bala kútimi boıynsha medısına mekemesinde bolǵan kezinde tegin tamaqpen qamtamasyz etiledi.
Kez kelgen qoǵamdaǵy áleýmettik qurylymnyń quramdas bóligi bola otyryp jáne kóptegen áleýmettik qyzmetterdi atqara otyryp, otbasy qoǵamdyq jáne demografııalyq damýda mańyzdy ról atqarady. Otbasy arqyly urpaq jalǵasady. Neke men otbasy áleýmettik ınstıtýt retinde Qazaqstannyń táýelsizdik jyldary eldiń ekonomıkalyq damýyna tikeleı áserin tıgizdi. Álbette, týýdyń jalpy deńgeıine jáne onyń qarqyndy damýyna áıelderdiń nekede turýy da áser etedi. Tirkelgen nekeniń bolýy týýdyń mańyzdy kórsetkishi bolyp tabylady. Bosanǵan áıelderdiń 80%-yna jýyǵy tirkelgen nekede tursa, 20%-y nekede turmaǵan. Bul rette, ekinshi balany týýǵa otbasy qatynasynda turaqty (resmı tirkelgen neke) jubaılar ǵana baratynyn eskergen jón.
Tutastaı alǵanda, tirkelmegen neke sany ósýde, sáıkesinshe nekesiz týǵan balalar sany da kóbeıip keledi. Olardyń keıbiri tirkelgen naqty neke bolmaýyn kórsetse, keıbiri ony tirkeýden bas tartýdy kórsetedi. Mundaı jaǵdaıdy Qazaqstannyń nemese qandaı da bir jekelegen eldiń ereksheligi dep aıtýǵa kelmeıdi, bul jan-jaqty sıpat alýda. Ulttyq halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha 2009 jyly otbasynyń ortasha mólsheri 3,5 adamdy qurady. Ásirese, eki adamnan turatyn otbasy – 30%, úsh adamnan turatyn otbasy – 27%, tórt adamnan turatyn otbasy – 22%, bes jáne odan da kóp adamnan turatyn otbasy 21% boldy.
Osylaısha, otbasylardyń 80%-y 2-den 4-ke deıin adamnan, ıaǵnı bir nemese eki balaly. Budan halyqtyń qarapaıym ósimin saqtaý úshin úsh jáne odan da kóp balaly otbasylar jalpy otbasy sanynyń jartysynan kóp bolýy kerek dep tujyrymdaýǵa bolady. Eger, bolashaqta Qazaqstanda halyq sanynyń ósýin arttyrý qajet bolsa, onda úsh jáne odan da kóp balaly otbasylar sany kóp bolýy qajet. Sondyqtan bizdiń otbasy-demografııalyq saıasatymyz úshin elimizde 3 jáne odan da kóp balaly otbasylar sany artýyn maqsat etip qoıýymyz qajet.
Sonymen qatar, otbasynyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy áıeldiń bala týýy úshin de óte mańyzdy faktor bolyp tabylady. Otbasynyń tabysy joǵary bolǵan saıyn, bala týý qajettiligi de artady. Elde daǵdarys kezeńi bastalyp halyqtyń tabysy qysqarǵan kezeńde týý da tómendeıdi jáne kerisinshe materıaldyq jaǵdaıy jaqsarǵan kezeńde jubaılar keıinge qaldyrǵan bala týýdy júzege asyrady. Soǵan qaramastan, kóptegen elderde qoǵamnyń aýqatty bóliginiń az qamtylǵandarǵa qaraǵanda balalary az ekeni baıqalady.
Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda analardy jáne balaly otbasylaryn qoldaýda tıisinshe zańnamalyq aktiler qabyldandy. Qazaqstan Respýblıkasy 2012 jyldyń 14 aqpanynda Halyqaralyq eńbek uıymynyń «Balaly anany qorǵaý týraly» konvensııasyn ratıfıkasııalady.
Týýdy yntalandyrýdyń mańyzdy qadamdyrynyń biri kóp balaly analardy qoldaý. Osyǵan baılanysty 2010 jyldan bastap «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalary týraly» Zańnyń kóp balaly analardy «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqamen» marapattaý bólikterine ózgerister engizildi.
3-dıagramma
Kóp balaly analardy qoldaýǵa arnalǵan arnaýly memlekettik járdem aqylardyń mólsheri
2010 jylǵa deıin qoldanysta bolǵan normalar
2010 jyldan bastap qoldanystaǵy
Normalar
«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik járdemaqylar týraly»
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy
«Altyn alqamen», «Kúmis alqamen» marapattalǵan nemese buryn «Ardaqty ana» ataǵyn alǵan, sondaı-aq birinshi jáne ekinshi dárejeli «Anadańqy» ordenderimen marapattalǵan kóp balaly analarǵa – 3.9 AEK
«Altyn alqamen», «Kúmis alqamen» marapattalǵan nemese buryn «Ardaqty ana» ataǵyn alǵan, sondaı-aq birinshi jáne ekinshi dárejeli «Ana dańqy» ordenderi men marapattalǵan kóp balaly analarǵa – 6 AEK
«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik nagradalar týraly»
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy
Kóp balaly analardy alqalarmen marapattaý sharttary:
«Altyn alqa» – 10 jáne odan kóp bala týǵan jáne tárbıelegen.
«Kúmis alqa» – 8 ne 9 bala týǵan jáne tárbıelegen.
Kóp balaly analardy alqalarmen marapattaý sharttary:
«Altyn alqa» – 7 jáne odan kóp bala týǵan jáne tárbıelegen.
«Kúmis alqa» – 6 bala týǵan jáne tárbıelegen.
Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» jańa Zańǵa sáıkes 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıin eńbek ótili bar, 5 jáne odan da kóp bala týǵan jáne olardy segiz jasqa deıin tárbıelegen áıelder úshin 53 jasta zeınetkerlikke shyǵý quqy saqtalǵan. Bul shara analardyń jaǵdaıyn jaqsartyp kóp balaly otbasylar sanynyń artýyn yntalandyrady. Sondaı-aq, jumys istemeıtin ananyń 3 jasqa tolǵanǵa deıin balany kútýi, jalpy alǵanda, 12 jyl sheginde 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıingi eńbek ótiline esepteledi.
Respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen bala týýyna bir rettik memlekettik járdemaqy birinshi, ekinshi, úshinshi balaǵa 30 aılyq eseptik kórsetkish jáne tórtinshi jáne odan kóp balaǵa – 50 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde balanyń anasyna ne, ákesine olardyń eńbek qyzmetine baılanyssyz taǵaıyndalady.
2007 jylǵy Memleket basshysynyń «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy aıasynda jumys isteıtin áıelderdiń múddesin qorǵaý maqsatynda ana men balany mindetti saqtandyrý engizildi. Osyǵan baılanysty 2008 jyldyń 1 qańtarynan bastap olar úshin jumys berýshilerden aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdar tólegen jumys isteıtin áıelder Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan (MÁSQ) mynadaı tólemder alýǵa quqyly:
- júktiligi jáne bosanýyna, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýyna baılanysty tabysynan aıyrylýy jaǵdaıyna áleýmettik tólemder (budan ári – ÁTjb);
- bir jasqa tolǵanǵa deıingi bala kútimine baılanysty tabysynan aıyrylýy jaǵdaıyna áleýmettik tólemder (budan ári – ÁTbk).
2008-2012 jyldar aralyǵynda MÁSQ ana men balany qoldaýǵa tólengen áleýmettik tólemderdiń jalpy somasy 264 mlrd. teńgeni qurady, onyń ishinde ÁTjb somasy – 137,4 mlrd.teńge jáne ÁTbk somasy – 126,6 mlrd. teńge boldy.
ÁTbk alýshylardyń 42%-y – birinshi balaǵa kútim jasaǵan, 32%-y – ekinshi balaǵa kútim jasaǵan, 17%-y – úshinshi balaǵa jáne 10%-y tórtinshi jáne odan da kóp balaǵa kútim jasaǵan.
Jumys isteıtin áıeldiń ortasha aılyq tabysynyń 40% mólsherindegi aı saıynǵy ÁTbk otbasy bıýdjetine qomaqty tabys. Osyndaı járdemaqyny jumys istemeıtin áıelder men stýdentter bir jasqa tolǵanǵa deıingi bala kútimi úshin respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen tólenetin birinshi balaǵa – 5,5 AEK, ekinshi balaǵa – 6,5 AEK, úshinshi balaǵa – 7,5 AEK, tórtinshi jáne odan da kóp balaǵa – 8,5 AEK bolatyn memlekettik járdemaqy alady.
AEK mólsheri respýblıkalyq «Bıýdjet týraly» Zańǵa sáıkes jyl saıyn belgilenip otyrady.
Osylaısha, otbasylyq baǵdarlanǵan saıasattyń maqsaty jan-jaqty qabyldanǵan sharalar kesheni, bir jaǵynan ózin ózi qamsyzdandyrýdy damytýǵa septigin tıgizedi, ekinshi jaǵynan memlekettik áleýmettik qoldaý baǵdarlamasyna qol jetimdilikti arttyrý bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty bala tárbıesi men onyń barlyq músheleriniń amandyǵyna ata-ana jaýapkershiligi úshin otbasynyń damýyna qajetti jaǵdaılardy jasaýda birqatar sharalar ótkizý qajet. Balaly otbasylardyń ómirine qatysty turaqty jáne jan-jaqty oılastyrylǵan áleýmettik saıasat bala týýyn yntalandyrýǵa kómektesedi.
Otbasy – qoǵamnyń ıadrosy, basty ınstıtýty. Tutastaı alǵanda, qoǵamnyń jáne tutastaı memlekettiń ál-aýqaty men damýy árbir jekelegen otbasynyń jaǵdaıyna tikeleı baılanysty ekeni belgili.
Gúlbaǵıla BOLATBEKOVA,
«Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» AQ departament dırektory.
