Shańyraqtyń shamshyraǵy

Qazannyń 21-i kúni «Astana Opera» teatrynyń álemdik tusaýkeseri ótedi dep kútilýde. Elimizdiń mádenı salasynda mańyzy joǵary shara qarsańynda teatr dırektory Tólegen Muhamedjanovpen bolǵan tilshi suhbatyn usynyp otyrmyz.

– Tólegen Muhamedjanuly, «As­tana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynyń tusaýkeserinde Elba­sy: «Teatrdyń shymyldyǵy áıgi­li kompozıtordyń «Birjan-Sara» opera­symen ashylýynyń máni bar. Ult­tyq ónerge zor qurmet pen erekshe yqy­las­tyń belgisi, uly kompozıtorǵa degen halqynyń kóńili bolyp sanalady», – degen bolatyn. Bul sharanyń bıyl kórnekti kompozıtor Muqan Tólebaev­tyń 100 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelýi kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Osy sııaqty, keleshekte taǵy qan­­daı ulttyq operalardy usynbaq oı­laryńyz bar?

– Shoqtyǵy bıik sahnalyq týyndy­lar­dyń biri – «Qyz Jibek» operasyn qaıta jańǵyrtyp qoıýdy qolǵa alýdamyz. Búgingi tańda qoıylymnyń rejısserimen, ssenografııasyn daıyndaıtyn adammen birge jańa jobaǵa kirisip, oılarymyzdy shegelep jatqan jaıymyz bar. Bir sózben aıtqanda, spektakl boıynsha atqarylatyn jumystar bastalyp ketti.

Qazannyń 21-i kúni «Astana Opera» teatrynyń álemdik tusaýkeseri ótedi dep kútilýde. Elimizdiń mádenı salasynda mańyzy joǵary shara qarsańynda teatr dırektory Tólegen Muhamedjanovpen bolǵan tilshi suhbatyn usynyp otyrmyz.

– Tólegen Muhamedjanuly, «As­tana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynyń tusaýkeserinde Elba­sy: «Teatrdyń shymyldyǵy áıgi­li kompozıtordyń «Birjan-Sara» opera­symen ashylýynyń máni bar. Ult­tyq ónerge zor qurmet pen erekshe yqy­las­tyń belgisi, uly kompozıtorǵa degen halqynyń kóńili bolyp sanalady», – degen bolatyn. Bul sharanyń bıyl kórnekti kompozıtor Muqan Tólebaev­tyń 100 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelýi kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Osy sııaqty, keleshekte taǵy qan­­daı ulttyq operalardy usynbaq oı­laryńyz bar?

– Shoqtyǵy bıik sahnalyq týyndy­lar­dyń biri – «Qyz Jibek» operasyn qaıta jańǵyrtyp qoıýdy qolǵa alýdamyz. Búgingi tańda qoıylymnyń rejısserimen, ssenografııasyn daıyndaıtyn adammen birge jańa jobaǵa kirisip, oılarymyzdy shegelep jatqan jaıymyz bar. Bir sózben aıtqanda, spektakl boıynsha atqarylatyn jumystar bastalyp ketti.Buıyrtsa, «Qyz Jibek» operasy keler jyldyń kókteminde kórermenmen qaýyshady dep kútilýde. Sonymen qatar, Tımýr Myńbaevtyń «Freskı» baleti de – teatr tynysyna ózgeshe bir serpin beredi degen tyń dúnıemizdiń biri. Kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, aqyn Oljas Súleımenovtiń «Qysh kitaby» atty poemasyn oqymaǵan qazaq kemde-kem shyǵar. Jurt tamashalaıtyn taǵy qandaı jańa jobalar bar degende, aqyn poemasy negizinde sahnalanatyn osyndaı balettiń de tusaýy kelesi jyly kesiletinin aıtar edim.

– Osyǵan deıingi nusqalarmen salystyrǵanda búgingi Birjan men Saranyń sahnalyq kelbetinen qandaı erekshelikterdi ekshep aıtar edińiz?

– Jalpy, qaısybir qoıylymdy alyp qarasańyz da, ár shyǵarmanyń sol kezeńge laıyq ózine tán úni, boıaýy bolatyny anyq. Belgili rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń K.Baıseıitova atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynda qoıǵan «Birjan-Sarasy» ulttyq klassıkaǵa degen jańashyl kózqarasty qalyptastyra alǵan ereksheligimen únemi úlgi bolyp qala beretin qundylyq. Sondaı-aq, kezinde Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda Baıǵalı Dosymjanov aǵamyz sahnalaǵan spektakldiń jarqyn jaqtaryn jurt áli umyta qoıǵan joq. Aldyńǵy kóshtiń shyǵarmashylyq qýatyn ári qaraı laıyqty damytyp jalǵastyrýda keıingi tolqyn ne istep, ne qoıyp jatyr degenge kelsek, bıylǵy «Birjan-Sara» operasynyń tilge tıek etiler qyrlary óte kóp. Birinshiden, ol – táýelsizdik rýhymen boı kótergen jańa teatrda tusaýy kesilgen tuńǵysh opera. Shynyn aıtqanda, dál mundaı kúıdi opera teatry buryn-sońdy bastan keship kórgen emes. Syrtqy kelbeti arshyǵan jumyrtqadaı qandaı kórkem, sáýletti bolsa, ishiniń keńdigi men jarqyraǵan zaldary kisini sonshalyq keremet áserge bóleıdi. Osynsha syr men symbat jańa spektakldiń ón boıynan aıqyn sezilip turady desek, bul rette taǵy bir aıta ketetin nárse, qazirgi zamanǵy ozyq tehnologııanyń tıgizgen paıdasy kól-kósir. Bastysy, ulttyq jobany kórermen óte joǵary baǵalap jatyr. Burynǵy keıbir kemshilikter men «áttegen-aı» degizgen olqy tustardy túzep, túletý nátıjesinde halyqtyq qazynaǵa úlken eńbek sińirildi dep esepteımin.

– Teatr repertýarynda bas-aıaǵyn qosqanda ulttyq jáne shetel klassıkalarynan jalpy qansha dúnıe bar?

– Teatrymyzdyń shańyraq kótergenine bar-joǵy tórt-aq aıdyń júzi boldy. Sol sebepti áli bizderde mynadaı teńdessiz týyndylar bar dep uzyn-sonar tizimdi alǵa tarta almaımyn. Alaıda, bul kún tártibinde turǵan basty másele. Muny tez arada jyldam sheshýge tıispiz. Nege deseńiz, elordanyń eńseli teatryn kórýge jan-jaqtan aǵylyp jurt keledi. Mundaıda olardyń sol úmitin aqtaıtyn sapaly dúnıeler ázirleýge barynsha kóńil bólinýde. Opera men baletten basqa shaǵyn konsertterdi jıi-jıi uıymdastyrý josparymyzda bar. Mysalǵa, jaqynda ashylǵan Kameralyq zalda búgingi kúnge deıin úsh ret konserttik baǵdarlama ótti. Mundaı is-sharalar birte-birte teatrdyń kúndelikti tirshilik-tynysyna tán qubylysqa aınalyp keledi. Iаǵnı, kún saıyn dep aıtpaǵanmen aptasyna 2-3 ret kórermendi baýlıtyn túrli baǵdarlamalar usynsaq, munyń ózi jas teatr úshin zor mereı.

– Opera ártisteri men balet trýppasy quramynda belgili óner sheberleri bar arnaıy komıssııanyń irikteý-synynan ótýde. «Astana Operada» óner kórsetý úshin olarǵa eń aldymen qandaı talaptar qoıyldy?

– Meniń kim kimge de qoıatyn eń basty talabym – jumys. Ár adamnyń kókeıinde júretin bir armany bolady. Munsyz óner – tul. Mysalǵa, mýzykant bolmasa balet ártisi bolsyn 5-6 jasynan bastap osy salanyń aýasyn jutyp, nárimen ósedi. Aldynda asqaraly maqsat turady. О́nerdiń shyńyna shyǵýdy kókseıdi. Sahnada juldyzdaı jarqyraǵysy keledi. Osy mejege jetý úshin adam ózine mindetti túrde talap qoıa bilýi kerek. Men olardyń osy talaby men namysyn qaırap, janyp otyramyn. Mysal úshin aıtatyn bolsaq, kúni keshe ótken kameralyq konsertte orkestrdiń mýzykanttary jeke-jeke óner kórsetti. Mundaı sát buryn týa bermeıtin. Orkestrdegi 80-100 adamnyń ishinen keıbir tamasha oryndaýshylardyń sheberligi tasada qalyp qoıyp jatatyn. Budan bylaı ondaǵy ár mýzykanttyń shyǵarmashylyq sheberligi men talantyn ushtaý úshin olardyń ónerin jan-jaqty kórsetýge kóńil bólip otyratyn bolamyz. Demek, orkestrdegi ár adamnyń shyǵarmashylyq izdenispen jumys isteýine múmkindik týǵyzylady. Qaı oryndaýshynyń bolsyn kókeıinde óz ónerin búkpesiz kórsetýge degen sezim paıda bolady. Bos ýaqyt pen túrli daýryqpa áńgimege jol berilmeıdi. Qysqasy, jalpy teatrda tek óziniń isine jan-tánimen berilgen taza adamdar ǵana jumys isteýi kerek dep esepteımin. Sondaı ortaq maqsatqa jumylǵan ujymnyń bıikten kórinbeı qalýy esh múmkin emes.

– Búginde shyǵarmashylyq quram tolyǵymen jasaqtalyp bitti me?

– Tolyǵymen demesek te, ázirge bul jumys 90 paıyzǵa oryndalyp otyr. Árıne, irikteý syny tolyǵymen aıaqtalyp bitken joq, muny áli alda jalǵastyra beretin bolamyz. Keıbir saladaǵy ártister men mýzykanttarǵa baıqaý ótkizemiz. Mysalǵa, bizge qazir óte joǵary deńgeıdegi orkestrlik konsert­meıster kerek. Ol kásibı jaǵynan óte bilikti adam bolýy shart ári ózi de keremet mýzykant bolýy kerek. Ázirge bireý ǵana, al úlken ujym úshin konsertter men qoıylymdarǵa bir emes, úsh birdeı konsertmeıster kerek. Sebebi, ol teatrdyń deńgeıin anyqtaıtyn jaýapty adamnyń biri bolyp sanalady.

Qazirgi tańda ujymda barlyǵy 600-ge jýyq adam jumys isteıdi. Biraq, qosymsha taǵy da biraz maman alynady. Sebebi, qazirgi zamanaýı jabdyqtar men tehnıkalyq quraldardyń tilin jaqsy biletin kásibı mamandar kerek. Sahnada óner kórsetetin ártis bolsyn, tipti teatrdyń kúzetshisine deıin jeke   ózimniń talabym boıynsha jumysqa qabyldanady. О́ıtkeni, olardyń eń aldymen ózderine tapsyrylǵan istiń jaýapkershiligin túsinýleri mańyzdy.  

– Álemdik deńgeıdegi óner juldyz­darynan teatrǵa kimder qabyldandy, bolmasa kimder óner kórsetip júr?

– Teatrdyń álemdik tusaýkeserinde premerasy ótedi dep kútilgen «Attıla» operasyna álemdik deńgeıdegi óner sańlaqtary qatysady. Mysaly, «Attıla» operasyn Italııadaǵy eń ataqty re­jıs­serlerdiń biri Per Lýıdjı Pıssı qoıdy desek, al spektakldiń mýzy­kalyq jetekshisi ári dırıjeri Valerıı Gergıevtiń esimin búginde bilmeıtin kisi kemde-kem. Italııalyq rejısser Qazaq­stanǵa ol jaqtan kostıýmder men dekorasııalardy daıyndap, jetkizdi. «Attıla» qoıylymy Rım teatry operasynyń jýyrdaǵy qoıylymynan bastaý alady, alaıda, bul onyń naqty kóshirmesi deý­ge negiz joq, óıtkeni, dekorasııalardy qazaqstandyq sahnaǵa saı keńeıtýge týra keldi. Ǵundardyń kostıýmine kelsek, olar ózgeshe etnıkalyq komponenttermen múldem jańasha tigilgen.

Operadaǵy Attılanyń beınesin dúnıe júzine aty málim ánshi Eldar Ábdirazaqov somdaıdy. Sonymen qosa, ıtalııalyq barıton Klaýdıo Sgýra Esıony, Reseıdiń eńbek sińirgen ártisi, Marıın teatrynyń sopranosy Anna Markarova Odabellany, ıtalııalyq Lýchano Ganchı Forestony oryndaıdy. Osyǵan qosa qazan aıynyń 22-si kúni úlken gala-konsert ótedi. Onda jalpy klassıkalyq mýzykanyń sheberleri Denıs Masýev, balerına Svetlana Zaharova, Sergeı Nakarıakov, aty ańyzǵa aınalǵan Elena Obrazsova syndy juldyzdar óner kórsetedi.

– Sheteldegi qaı teatrlarmen shyǵarmashylyq baılanys ornat­tyńyzdar? Baılanys aıasynda qandaı is-sharalar júzege asyrylady?

Italııanyń La-Skala teatrymen shartqa qol qoıyp jatyrmyz. Fran­sııa­daǵy eń úlken ulttyq teatrmen bir­ge jumys jasap kelemiz. Sonymen bir­ge, jaqynda bizge «Kovent-Garden» teatrynyń prezıdenti keledi. Bul álem­degi betke ustar teatrlardyń biri bolǵan­dyqtan, biz úshin mundaı kezdesýler úlken mártebe bolyp sanalady. Olarmen de memorandýmǵa qol qoıýdy josparlap otyrmyz.

Jaqynda jáne bizde tuńǵysh ret Reseıdiń Úlken teatry men ıtalııalyq «La Fenice» murajaılary qorlarynyń «Uly esimder» atty kórmesi ashyldy.

Tusaýkeser aıasynda sonymen qatar, «Astana Opera» teatrynda tuńǵysh ret ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyrylmaq. Oǵan Anglııa, Italııa, Ispanııa, Reseı jáne Qazaqstannan álemdegi eń iri teatrlardyń dırektorlary men dúnıe júziniń 25 elinen belgili teatr synshylary qatysady dep kútilýde.

Shara «Qazirgi zamanǵy opera óneri: dástúrler, jańashyldyq jáne bolashaq» dep atalady.

Munda operanyń álemdik mádenıet keńistigindegi orny, sonymen qatar, jas ártisterdi Eýropada oqytý, iri teatrlardy basqarýdyń jańa ádisteri, uly oryndaýshylardyń tarıhı murasy sııaqty taǵy da ózekti taqyryptar talqylanady.

Konferensııada Saımon Robı (Covent Garden, Anglııa), Nıkolas Peın (Opera Eu­ropa dırektory), Shıszın Sıan (Qytaı), Marısa Velaskez («Teatro Real», Ispa­nııa), Barbara Mıngettı (Italııa), Fer­nando Sans Rıver (Ispanııa), Nıkolaı Kýznesov (P. Chaıkovskıı atyndaǵy MMK professory), Ú.Jumaqova (ónertaný ǵylymdarynyń doktory, Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, Astana) óz oılaryn ortaǵa salady.

– Elorda kúnine oraılastyryp P.Chaıkovskııdiń «Uıqydaǵy arý» baletiniń tusaýy kesildi desek, tanymal horeograf Iýrıı Grıgorovıchtiń jańa horeografııalyq redaksııasyndaǵy sahnalyq týyndysy álemniń iri tórt teatrynda –«Metropolıten-operada», «Kovent-Gardende», Varshavanyń ulttyq operasynda, Reseıdiń Úlken teatrynda qoıylǵan eken. Bul týyndyny «Astana Opera» teatrynyń shyǵarmashylyq toby qaı deńgeıde oryndaı aldy dep oılaısyz?

– Baǵasyn árıne, menen góri bul salany jaqsy biletin kásibı mamandar bergeni jón shyǵar. Biraq, ózim qoıylym sońynda Iýrıı Grıgorovıchtiń qýanyshyna kýá boldym. Tikeleı maǵan aıtpaǵanmen, oıyndaǵysy oryndalǵanyn bildirdi. Qolymdy qysyp turyp, bolashaqta taǵy da bizben birge jumys isteı bergisi keletinin aıtty. Balet ónerindegi keıin­gi ósip kele jatqan jas ártisterge rıza­shy­lyq sezimin jetkizdi.

Alǵash osy teatrǵa kóship jatqan tus­ta men balet trýppasyna arnaıy kirip, pikirlerin bildim. «Al endi myna teatrda biz ónerimizdi qandaı deńgeıde kórsetemiz?» – dep suradym. Olar: «Eń bıik deńgeıde» dep biraýyzdan jamyrap jaýap qatty. Men jastarǵa senemin. Sondyqtan, qazaqtyń balet óneriniń aty áli-aq dúnıe júzine tanylaryna esh kúmán keltirmeımin.

Opera jáne balet ónerine ejelden bilikti rejısserler, sýretshiler, taǵy da basqa mamandar jetispeıdi degen másele jıi aldan shyǵyp turady. Sonyń bir mysaly, kóbine reseılik rejısserler men sýretshilerge qolqa salýǵa májbúrmiz.

– Osy máseleler búginde qalaı sheshilýde?

Árıne, barlyq máselelerdi bir jylda, az ýaqytta sheship tastaımyz desek, munym óte qate bolar edi. Biraq, bul is bizdiń kókeıimizdegi udaıy basty másele bolyp qala beredi. Shynyna kelgende, ras bizde ázirge kásibı deńgeıi joǵary rejısser de, sýretshi de joqqa tán. Ony jasyrmaımyn. Sondyqtan, ýaqytsha basqa eldiń mamandaryna júginýge májbúrmiz. Kóńildegi úmit otyn úrleıtin bir nárse, «Qyz Jibek» operasyn qoıýshy rejısserdi shetelden shaqyrǵanymyzben, sýretshisi óz elimizden. Jalpy munda jumys isteıtin adamdar bolashaqta óz ortamyzdan ósip-jetilerine senimim mol. Ol úshin biraz ýaqyt kerek.

– Nemis aqyny S. Vernerdiń qala­mynan týǵan «Attıla, ǵundar patshasy» tragedııasy negizinde dúnıege kelgen Dj. Verdıdiń «Attıla» operasynyń premerasy qazaq kórermeni úshin óte bir aıtýly jańalyq bolǵaly otyr. Edil patsha beınesi men ǵun tarı­hyn baıandaıtyn spektakldi sahna­laýǵa kimder atsalysýda, osy jobany usynǵan ıdeıanyń avtory kim?

– Operanyń premerasyn 21 qazanda kórsetý ıdeıasyn Valerıı Gergıev osydan bir jyl buryn usynǵan bolatyn. «Attılany» qazaq sahnasynda qoıýdy da alǵash aıtqan sol kisi. Sheteldik azamat bolǵanmen, bizge ábden baýyr basyp ketken adam. Taǵy da aıta keterlik jaıt, bul jobany Elbasymyzdyń tikeleı ózi qoldaǵan bolatyn.

– О́zińiz halyqqa tamasha ánderińizben, basqa da mýzykalyq shyǵarmalaryńyzben tanylǵan kompozıtorsyz. Jaqynda «Jeruıyq» atty sahnalyq týyndyńyz kórermen júregine jol tartty. Taǵy qandaı jańa shyǵarmalaryńyz bar?

– Shynymdy aıtar bolsam, qazirgi tańda tek teatrmen aınalysýdamyn. Kún de, tún de osyny oılaýmen ótedi. Qala ákiminiń orynbasary bolyp 7 jyl qyzmet atqardym. Osy múmkindikti paıdalanyp, jas talanttarǵa kezinde qoldaý kórsetýge tyrysyp baqtym. Mysaly, «Shabyt» festıvalin uıymdastyrdym. Árıne, meniń de tek jeke basymnyń shyǵarmashylyǵyna ǵana kóńil bólip jaıbaraqat qala berýime ábden bolýshy edi, biraq, búgin sol jyldarǵa kóz júgirtsem, bir ǵana festıval arqyly on bir myńǵa jýyq jas talanttyń sahnaǵa shyǵýyna múmkindik týǵyzyppyn. Búgingi qyzmetime kelsem, teatr – úlken rýhanı shańyraq. Sol shańyraqtyń eńsesi bıik bolýy osy ujymdaǵy árbir adamnyń jaýapkershiligine baılanysty. Osyǵan óz úlesimdi barynsha qosqym keledi.

– Elimizdiń eń iri teatryna bas­shylyq etý adamnan úlken jaýapker­shi­likti talap eteri sózsiz. Al siz taza shyǵarmashylyq adamysyz. Ekeýin qalaı qatar alyp júrsiz?

– Ákimniń orynbasary qyz­metinen keıin segiz jyl Parla­ment partasynda otyrdym. Ol jyl­dary men tek ózim ǵana jumys jasaǵan joqpyn, kóptegen adamdarmen júzdestim, árbirimen til tabysýǵa tyrystym. Osy tájirıbemdi qazir teatr salasynda paıdalanyp kelemin. Teatrda da tez sheshimin taba qoımaıtyn túıtkilder az emes. Sondaıda ózińdi uǵyp, qoldaý kórsetetin, qolushyn sozatyn azamattar tabylmaı jatsa bárinen de sol qıyn. Biraq Elbasynyń ózi bas­tap, al Úkimettegiler, qala basshylyǵy qoshtap, jumyla kirispegende astana tórinde asqaqtap osyndaı tamasha teatr boı kóterip turar ma edi.

Ár adamnyń ómir boıy ter tógip, jıǵan-tergen beıneti ýaqyt óte kele áıteýir bir óz jemisin bereri sózsiz. «Astana Opera» teatry qazaqtyń kópten ańsaı jetken sol tolaǵaı jemisine aınalyp otyr.

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan».